زلمی نصرت
دنمارک

تره‌کی، امین، ببرک او نجیب؛ څلور نومونه، څلور تریخ برخلیکونه او د افغانستان د معاصر تاریخ څلور دردونکې پاڼې.

موږ لا هم د تېر تاریخ له درس اخیستلو پر ځای، خپل مړي د نننیو سیاسي جگړو، ان تر قومي، شخړو ډگر ته راکاږو؛ داسې شخړې چې ناوړه پایلې لري او د ملي کټو او د افغانستان د ثبات لپاره جدي زیانونه رامنځته کوي. یو اتل جوړوو، بل خاین بولو، یو ناجي گڼو او بل د ټولو بدبختیو مسؤول.

د «قهرمان‌جوړونې» او «ناجي‌تراشۍ» پر دریځونو دومره ټینگار کوو چې خپل مخالف او منتقد تر داره پورې رسوو؛ خو دا هېروو چې د دغو سیاسي شخړو او د واک د جگړو پایلې، په ډېرو مواردو کې، له ماتې، وینې، تاوتریخوالي او ورانۍ پرته بل څه نه وې.

موږ ټول شاهدان یو چې د ځان‌غوښتنې، د واک د سیالۍ او له بهرنیو لوریو سره د جوړجاړي او همکارۍ په نوم، او کله هم د پرمختگ او دیموکراسۍ تر شعارونو لاندې، د هغوی د گټو په چوکاټ کې، د دغو رهبرانو برخلیکونه څنگه بدل شول.

تره‌کی څنگه له واکه ولوېد او ووژل شو؟ امین څنگه او په څه ډول ووژل شو؟ د ببرک کارمل سیاسي پای څنگه له تلخۍ سره مل شو؟ او نجیب‌الله څنگه دار ته وخوت؟ دا ټولې زموږ د تاریخ ترخې برخې دي.

هغوی د ژوند تر پایه د یو بل په حذفولو او بدنامولو کې لنډون ونه کړ. د «غدار»، «شیاد»، «نامرد»، «نارفیق» او «خاین» په څېر الفاظ د سیاسي سیالۍ د عادي ژبې برخه گرځیدلې وه.خبره تر دې ورسېده چې شخصي او ناموسي سپکاوی، بدنامول، توطیې، لاس اچول، وهل او ډبول، شکنجې او ډول ډول دسیسې د سیاسي مبارزې داسې برخه وګرځېدې، چې زندانونه ډکېدل او تشېدل،  حتا زرگونه گوندیان د یو بل په لاس ووژل شول.

خو اصلي پوښتنه دا ده: موږ له دې هر څه څخه څه زده کړل؟

که د تره‌کي، امین، ببرک او نجیب برخلیک زموږ لپاره یوازې د دې وسیله وي چې خپل مشر سپین او د بل مشر تور ثابت کړو، نو له تاریخ څخه مو هېڅ نه دي زده کړي.

موږ هر کال خپل مړي له قبرونو راوباسو او د هغوی په نوم د ژوندیو جگړو ته دوام ورکوو؛ یو سپېڅلی کوو، بل خاین، یو ناجي او بل د هېواد د بدبختۍ عامل بولو.

خو لا هم له ځانه نه پوښتو چې ولې دا ټول «قهرمانان» او «ناجیان» په پای کې له دومره غمجن او بې وسه برخلیک سره مخ شول؟ د هغوی د سیاسي لارو پایلې څه وې؟ او موږ ولې لا هم د هماغو ناکامو لارو د تکرار پر دوام ټینگار کوو؟

شاید اوس وخت رارسېدلی وي چې د قهرمان او خاین له جوړولو مخکې، یو ځل له ځانه وپوښتو:

ایا ستونزه یوازې په تېرو رهبرانو کې وه، که موږ لا هم د شخصیت‌پرستۍ، تقدیس، حذف، کرکې، مطلق‌پالنې او د مخالف د خاین گڼلو هماغه کلتور له ځان سره لېږدوو؟

تاریخ د دې لپاره نه دی چې هر کال یې مړي د خپلو نننیو جگړو لپاره وکاروو او واټنونه لا زیات او ژور کړو. تاریخ د دې لپاره دی چې له تېرو تېروتنو، ماتې او تجربو زده کړه وکړو.

که له تاریخ څخه زده کړه ونه کړو، تاریخ به په خپله تکرار نه شي؛ موږ به بیا هماغه تېروتنې تکراروو. بیا به، د پرون په څېر، د خپلو ماتې‌خوړلو «قهرمانانو» پر قبرونو ولاړ یو او یوازې به دا پوښتنه کوو:
ولې؟!

وروستۍ خبره:

هر کال د مړو د یادبود په نوم راټولېږو؛ خو د هغوی د نوم، عزت او خدمتونو د ژوندي ساتلو پر ځای، د هغوی د رسوايۍ نوی باب پرانیزو.

مړي نور زموږ د شخړو د حل لپاره خبرې نه شي کولی؛ نو لږ تر لږه دومره خو وکړو چې د هغوی له نومونو سره انصاف وکړو. یادبود باید د درناوي ځای وي، نه د حساب‌پاکولو، تورونو، شخصي گټو او سپکاوي میدان.

نن په ډېرو محفلونو کې د یوه کس د نوم د ژوندي ساتلو لپاره د هغه عزت وژل کېږي؛ او دا د تاریخ پر مخ زموږ د ناپوهۍ یوه بله کرښه ده.

نقد نه منو؛ استدلال او منطق نه منو؛  واقعیتونه نه منو؛ تېروتنې او خطاوې نه منو؛بخښنه غوښتل نه پیژنو؛ بدلون نه پیژنو؛ بحث په ښکنځلو بدلوو؛ ماته نه منو؛ د اشغال او جگړې واقعیتونه نه منو؛ تر مستعار نوم لاندې له دروغو او کرکې ډک مواد خپروو او بیا ځانته «انقلابي» او «مبارز» عدالت خوا هم وایو او په دې توگه خپل ناارامه وجدان ته د ارامتیا لنډمهاله پلمه برابروو.

شاید تر ټولو لوی درس دا وي چې د مړو د تقدیس پر ځای، باید د هغوی له تاریخ څخه زده کړه وکړو؛ د شخصیتونو پر ځای اصول وسنجوو، د کرکې پر ځای نقد وکړو، او د سیاسي میراث پر ځای د پایلو په اړه فکر وکړو.

که تاریخ یوازې د خپل دریځ د توجیه کولو لپاره کاروو، نو تاریخ مو نه ده زده کړې؛ بلکې یوازې مو د خپلو شخړو لپاره نوی نوم پیدا کړی دی.

سید عبید الله نادر

هلته د علم بیړۍ د معــرفت خـــــواته ځي
د علم وفن په رڼا مخ په وحدت خواته ځي
دلــــته زمـــونږ امـیدونو،ارمانـــو قــــافله
تورتــمو کې ده روانه، جـهالت خواته ځي
سید عبید الله نادر

د افغانې ښځو او انجونو ښه ځلیدل او پرمختګ په ټوله نړۍ کښي!
د افغانستان د ښخو او انجونو بری په هره برخه کې د دنیا په ګوټ ګوټ کې ډیر د حیرت وړ او هیله  پخښونکی دی . د دوي پرمختګ په هر مسلک کښي د هڅونې وړ دی . چې دا امید او هیلي په خلکو کښي زیږوي چې که دوي سره پوره امکانات او ښه هڅونه وي دوي به لا نور هم مخ په وړاندی لاړ شي.او نور هم ښه وځلیږي. که دوي په وطن کښي وای او هلته هم ورته د زده کړې امکانات برابر وای نو هلته به یې هم پرمختګونه درلودلای . په بهر او خارج دنیا کې د انجونو دا دومره لوی پرمختګ او په پارلمانونو کې د هر ملک لاره پیدا کول ، او په میدان د سیاست کې بری حاصلول، په اصل کښي دا د طالبانو په مخ یو دردونکي او انتباهی څپیړه ده . که دوي کښي جوهر د معرفت وي او دوي ویښ وي او  دا ځان ته ونیسي .                          

چې همدغه د وطن لورګاني او بچیان چې په افغانستان کې ورته اجازه د تعلیم د طالبانو له خوا نه ورکول کیږي تاسي وګورئ چې دوی په خارج دنیا کې څومره د پام وړ پرمختګونه کړي . اګرکه طالبانو ته په دي هکله د ډیرو له خوا نصیحتونه شوي 
چې جوهر د معرفت ورسره نه وي
اثر نه کا په چا ډیر نصیحتونه
نادر
داسي نه ده چې یواځی  په امریکا کې افغانی انجونو او ښځو پرمختګونه کړي، دوي په ټوله نړۍ کښی بیا په تیره په هر مسلک کښي یو عظیم پر مختګ کړی او د هغو ملکو پارلمانونو ته یې لاره پیدا کړی اود خپلو ځانونو،نه یې ډیره شایسته ګي او وړتیا ښودلي په کار ده چې طالبان یو ځلی خپل سرونه خپلو ګریوانونو ته ښکته کړي.او په دي هکله خپل نظرونه بدل کړي او دا شرم هم له ځانه لیري کړي چې، دا چې هر ځلي هر چا ته قانع کونکي دلائل هم نه لري . کله مذهب بهانه کړي ،کله کلتور او کله وایي په قرآن شریف کښي راغلي او کله وایي په حدیث کې راغلي نو د انجونو د تعلیم د بندولو له پاره او د انجونو د ښوونځیو د تړلو له پاره طالبان په زرګونه دلیل او دلائل وایي ،او بهانې کوي .د مخه له دي چې دوی د ټول عالم په وړاندی ځانونه وشرموی، نو لږ باید په ټوله نړۍ کې د انجونو پرمختګ او پارلمانونو ته د د وي لاره او بری او په علمی سیمنارونوکې  د دوی ګډون  او د طب په دنیا کښی د دوي پرمختګ لږ باید طالبان ورته نظر وکړي، او ورته پام واړوي، او ځانونه لږ پوه کړي. او ځانونه ملامته کړي ، او دا پرمختګ یواځي د انجونو نه دی نارینه هم په بیلو بیلو برخو کښي په هر ملک  او په هر مسلک کې له خپله ځانه ډیره وړتیا ښودلي .نو تاسي په لوی لاس تیارې مه خوروئ او د تیارو زیری مه ورکوئ . تاسي د رڼايی زیری ورکړئ .همدغه څو پورتني ټکي زمونږ د وطن خلکو تاسی ته بار بار لیکلي خوتاسي غوږونه کاڼه اچولي او د چا نه منئ
تاسي ځانونه ټوله نړۍ ته یوه متحجره ډله ښودلي آو ورځ تربلي ورځ یې تاسي په خپله ثابتوئ
پریږدئ چې راتلونکی روښان شي

که راتلونکی د بشر غواړئ روښان
معرفت په غیږ کې وروزئ بچیان
نادر
همدغه وجهه ده چې تاسي طالبان په بین الاقوامی غونډو کښي د ځان د دفاع او طرفدارۍ له پاره هم څوک نه لرئ .دښمن هر ځای کې تاسي ترهګر معرفی کوي په داسي حال کې چې دوی یو عمر ترهګر روزلي ، ترهګر یې حمایت کړي تر هګر سره یې مالي مرستي کړي او په غوڅ اکثریت سره تر هګر ډیره یې دوي له کوره وتلي او حتی اسامه بن لادن دوي پټ ساتلی وو،د تر هګرو لست یې په دي مختصر کې نه ځایږي اوس د پنجاب پوځ تاسي په ټولو غونډو کښي تر هګر معرفی کوي او تاسي د دفاع څوک نه لرئ .د پنجاب پوځ اوس هم ترهګر روزي .دوي یو عمر د ټوله نړۍ له خوا د ترهګرو په لست کښي ول ..او له تاسو اوس میدان ګټي.او د خپلو ناکامیو پړه هم پر تاسو اچوي، ځکه د پوهنې دروازې مو تړلي
تاسي په خپلو کړیو کښي هغه دیوان چې دانسان په څیرو کې دا ښایسته ژوند بدرنګه کوي مه پریږدئ د خلکو روح او روان مه پریشانه کوئ .او خلک د استعمار په مقابل کښي مه ضعیفه کوئ .
که د یو دولت چارواکي په خپل سر روان وي او هلته د بیان آزادي او یبا پر دوی نیوکي نه وي . نو آیا چې،دا چارواکي به څوک د خپلو ناروا کړنو او غلطیو ته متوجه کړي.تاسي له نیوکو او د انجونو د تعلیم څخه ډیره ویره ده.له رڼائي نه مه تښتئ.
سپـیڅلې دین په مدعا باندی مــو شــک کـــړو پیدا
چې هر قدم کې له خـــپل ګـيډې نه فــــتوې وباسئ
چې صداقت مو په رښتیا شي ټول جهان ته ښکاره
ځانــــونه و څـنډۍ، لســـټونــو نه پــــیالې وباســئ
یـــوه ســـالم نــــیوکه نه وي، چــــا د خُلې وتـــلي
چې ســم د واره، بیا د جـــیب ځــیني ټاپې  وباسئ
چــیرته چې وي د علم و فــن او د تــعلیم خـــبري
لکــه دیـــوان له رڼائي نه، تاســي خــپې وباســـئ
یو دوست د فیسبوک د ملګرو څخه لیکلي وو:چې (سراج الدین حقاني وايي :د انجونو ښوونځي خلاص کړئ.فاروق اعظم وایي: ښوونځي باید خلاص شي،ملا یعقوب انجونې باید مکتب ته ولاړې شي .
ذبیح الله مجاهد: که زما په لاس کې وای وختي می د انجونو مکتبونه خلاصول عباس استانکزی د ښوونځیو بند پاتي کیدل د شرم وړ ده اوس پښتنه دا ده چې د ښوونځیو د خلاصیدو واک د چا په لاس کښي دی)
او دا هغه پښتنه ده چې ټول یې کوي
له کومی ورځی نه چې تاسی طالبان په قدرت راغلي یاست او د انجونو د مکتبونو دروازې مو بندې کړي د دنیا د هر ګوټ نه پر تاسو خپل افغانان او دنیا بشر دوستان نارې وهی او پرله پسي غږونه کوي ، چې د انجونو مکتبونه پرانیزئ انجونو ته د تعلیم اجازه ورکړئ او تاسي و نه منله و نه یې منئ، چې په دي کار کښی هم تاسي خپل ځانونه مغرور او جاهل وښوده 
د حضرت بایزید د دي وجیزې په استناد:(
هر ګز از متکبر بوی معرفت نیاید)په واقعیت سره چې نه ستاسو له خبرو او نه ستاسو له کړنو بوی د معرفت راځي نو دا هم سم او د عقل کار نه دی چې د انجونو مکتبونه دي په دي نامه وتړل شي چې نړۍ تاسي په رسمیت وپیژني ، یاني تاسي په زوره غواړئ چې ځانونه په رسمیت و پیژنئ دا طرز د فکر په کلي غلط دی .که دا هر استخباراتي ډلې تاسي ته ښودلي وي دا درست او سالم طرز د سوچ نه دی
نو طالبان باید دا د سمڅو نه راوتلي فرمانونه ونه مني او د پردو د استخباراتو نه د غیب شوی کرنیلانو او امیرانو چې صرف د شا له خوا لیدل شوي د دوي دا دخپلې خیټي راوتلي ګنده فرمانونه و نه مني که رښتیا طالبان د دي وطن وي او په دی وطن او خلکو زهیر او زړه سوانده وي ،   که ملا هبت الله د پردي استخباراتو سړی نه وي نو د ده خو به، کم از کم یو فرمان په ملي روحیي سره برابر وای د ده په هر فرمان خلک اعتراض کوی .د ده هر فرمان د ملي روحیي پر ضد دی د ده هر فرمان خلک نه مني یو فرمان یې هم نه ملي روحیی سره سمون خوري او نه د خلکو په ګټه دی . او داسي ښکاري چې د یو پوه سړي د ذهن نه ، نه دی راوتلی ، د بلی خوا دی پټ دی او خپل ځان نه ښکاره کوي یا د استخباراتي پلانونو د عملي کولو له پاره پټ دی.او له بلې خوا د پنجاب د پوځ دا دومره مسلسل تېرۍ چې هره ورځ پر افغانستان کیږي کرنیل هبت الله ولی چپ دی ، دا اعتراض هم ټول کوي ، په تاریخ د بشریت کښي داسي نه دي شوي چې یو زعیم رهبر، مشر دي په یوه تیاره سمڅه کښي ځان پټ کړی وي او د سمڅو نه خپل فرمانونه صادر کړي . دا خو په هیڅ عقل برابر نه راځي د انجونو مکتبونه وتړه دا څه معنی تاسو باید له تېرو څخه ډیر درس اخیستی وای د روزګار درس هم د درک خاوندانو له پاره لوی درس دي که تاسی تری یو څه زده کړئ د رودکی د دي بیت په استناد
هر که ناموخت از ګذشت روزګار 
نیز نامــــوزد، ز هیــچ آمــــوزګار
یو څه د زړه درد وو پوهیږمه چې تاسي یې نه مني ځکه تاسی باید هغه درکړل شوی ماموریت تر سره کړئ چې درکړل شوی، خو زه باید د حضرت حافظ په وینا خپل دَین ادأ کړم
حافظ وظیفهّ تو دعا ګفتن است و بس
در قـــید آن مباش که نشــنید یا شنید
زه خپله لیکنه د درویش دراني په دي شعر لندوم:
په کومه خوله باندی دعوه کړې چې فایده دي راوړه
لمر دي له ځــانه سره وړی وو،او شپه دي راوړه
قاتل به یې خــو، زه دومــره ګـــواهی ورکــــــوم
توره دي تکه سپـینه یوړه، تکه ســـره دي راوړه 

 حکیم سه

انجنیر زلمی نصرت
دنمارک

میدان سیاست در افغانستان چنان گرم و جنگی است که آدم حتی برای سر خاراندن هم وقت پیدا نمی‌کند؛ نقد و بررسی در جایش! حتا آدم نمی‌داند از دم کدام یکی زودتر محکم بگیرد، چون دم‌ها هم ظاهراً زیر تأثیر هوش مصنوعی بسیار لشم، باریک و صابونی شده‌اند؛ هرچه می‌گیری، از دستت می‌لغزد!

هنوز از صاف‌کاری گپ‌های جر و پُرِ ناشناس که از آن خانهٔ جولاگک ساخته شده، خلاص نشده‌ایم که «بینن سیوان» برای گرم‌کردن افغان‌ها، که البته هیچ‌وقت هم سرد نمی‌شوند! به مناسبت سی‌امین سالگرد شهادت داکتر نجیب‌الله، همان قصه‌های سرگرم کننده، تکراری  قصه سر منگسک را دوباره روی پرده آورد.

این بار، داستان خروج ناکام داکتر نجیب‌الله را،  از چنگ ربایندگان خون آشام و انتقال احتمالی او به «هندوستان» را چنان دراماتیک  ‌و با آب و‌تاب تعریف کرد که آدم فکر می‌کرد وارد سینمای هالیوود شده است؛ حتی هیجانش از صحنه‌های ربوده‌شدن رئیس‌جمهور ونزوئلا هم بیشتر بود!

آدم در این جای شک ندارد که او در نقش یک مامور فن‌کار و اداکار سیاسی بسیار موفق بوده است؛ یعنی اگر روایت خودش را بپذیریم، مأموریتش را با مهارت تمام پیش برده: از تفاهم با نواز شریف گرفته تا تماس با این و آن، از روسیه و عربستان تا ایران، اسلام‌آباد، واشنگتن و ترکیه؛ همه‌جا یک نخ، یک نقشه و یک سناریو!

نتیجه هم باز طبق همین روایت چیزی جز ناکام‌ساختن روند  و سناریوی سازمان ملل، انتقال قدرت به شورای جهادی، منفجرشدن حزب وطن و سرانجام ماندن داکتر نجیب‌الله در دفتر سازمان ملل در کابل نبود.

اما قصه وقتی جالب‌تر می‌شود که پای نواز شریف به میان می‌آید.

به نواز شریف گفته می‌شود که نجیب‌الله را از کابل انتقال می‌دهد ‌زندگی او‌برایش با ارزش است.
به خانمش می گوید البته بعد از دوش گرفتن،  که کسی خبر نشود، حتی آی‌اس‌آی هم نفهمد! بعد، به‌جای یازده روز، در یک شب خودش را به کابل  با چراغ های خاموش می‌رساند؛ درست زمانی که کابل از سوی نیروهای جنرال دوستم و شورای نظار در محاصره قرار گرفته بود.
و آنجا یک بایسکل هم پیدا می کند.

اما یک پرسش کوچک باقی می‌ماند:

دکتر نجیب‌الله را دقیقاً کجا می‌بردند؟

جواب ظاهراً روشن است: اسلام‌آباد!

چون فردای آن روز بحث ویزه پیش می‌آید و گفته می‌شود که جز پاکستان، هیچ کشوری حاضر نبوده برای داکتر نجیب‌الله و همراهانش ویزه بدهد.

یعنی اگر این روایت را دنبال کنیم، معلوم می‌شود که قصه نه در دهلی، نه در مسکو، نه در ریاض و تهران و انقره و نه در جای دیگر؛ بلکه گویا تمام کره‌خوری‌ها در اسلام‌آباد بوده است!

اما ای جوانی مرگ سیوان، چه تلاش جانانه‌ای کرده که مأموریت ناکام خروج نجیب‌الله را به یک مأموریت موفقِ ناکام تبدیل کند!

حالا از خود می‌پرسیم: اگر نیت خروج داکتر نجیب‌الله این‌قدر جدی بود، چرا در تمام مدتی که او در دفتر سازمان ملل بود، اقدام عملی مؤثری برای انتقالش صورت نگرفت؟

چرا در آن چند ماه، وقتی امکان اقدام وجود داشت، کسی دست‌به‌کار نشد؟ چرا درخواست رسمی و روشن از مجددی و ربانی آن‌گونه که امروز روایت می‌شود،مطرح نشد؟

و چرا بعدتر، سازمان ملل هم پرونده نجیب‌الله را بست؟

البته این‌جا دیگر تاریخ‌نگار باید جواب بدهد؛ ما که فقط تماشاگر این فلم تاریخی هستیم!

مشکل دقیقاً از همین‌جا شروع می‌شود: وقتی یک افسانه آن‌قدر خوب صحنه‌پردازی شود، آدم دیگر دنبال سند نمی‌گردد؛ پوله میخورد، می‌نشیند و فلم را تماشا می‌کند!

ما افغان‌ها هم در این قسمت استعداد عجیبی داریم. کافی است کسی قصه را با کمی اشک، کمی هیجان، چند اسم بزرگ، دو سه سفر خارجی و مقدار لازم «محرمانه بود، کسی خبر نداشت» تعریف کند؛ دیگر کار تمام است!

فردا همه کارشناسی می‌کنیم، پس‌فردا تحلیل تاریخی می‌نویسیم و روز سوم هم برای همدیگر لینک می‌فرستیم و‌کتاب مینویسیم که:

«دیدی گفتم؟ خودش گفته بود!»

اگر این گپ‌های تکراری نمی‌بود، برای من هم آماده‌کردن «طنز هفته» کار آسانی نبود.

پس نوش جان‌تان، خارجی‌ها!

شما تَر می‌کنید، اما کل نمی‌کنید!
جر و پَرِ قصه را وسط میدان برای تماشاچیان افغان رها می‌کنید؛ ما هم با خیال راحت روی چوکی می‌نشینیم، فلم را تا آخر می‌بینیم، برای قهرمان و ضدقهرمانش کف می‌زنیم و بعد با اطمینان کامل می‌گوییم:

«برادر، این دیگر تاریخ است؛ سند نمی‌خواهد!»

و این‌گونه است که در افغانستان، گاهی دروغ شاخدار آن‌قدر خوب صحنه سازی  می‌شود که راست‌گو هم از خودش می‌پرسد: نکند من اشتباه کرده باشم!
سخن اخر اینکه؛
 جنرال نبی عظیمی یک اشتباه دیگر تاریخی را هم مرتکب شده، که جبران آن وخت می خواهد و او اینکه باید یک بار داخل طیاره  می شد ‌‌ و می دید  که بر علاوه پیلوتان دگه  کی ها بود در آن طیاره که سیوان عاجل تصمیم گرفت تا طیاره دوباره به اسلام اباد برگشت نماید!؟
 آنچه به شیاد و غدار و میرغضب ارتباط دارد،
چنین حرف ها  در بین رهبران تا امروز تبادله میشود، درمحافل و در بین رهبران گپ نو نیست، انها حتا یک دیگر خود را لت ‌کو ب می کردند و اگر امروز هم چانس پیدا کنند، ای کاره می کنند. اما نمیدانم که چرا آن چند کتاب نویسی که در جلسه هییت اجرائیه حضور داشتند، در کتاب های خود به آن تماس نگرفتند، شاید از روی ترس یا مصلحت و یا هم همه شان  با هم توافق داشتند!

محمد سليم سليمان

یو حکومت کېدای شي سترې سترې ودانۍ جوړې کړي، سړکونه پاخه کړي ، پراخ یې کړي، ويې رغوي، پیاوړې ادارې جوړې کړي، قوانین تصویب کړي ، پراخ امنیتي امکانات او بهرنی ملاتړ ولري؛ خو که د خپلو خلکو باور ورسره نه وي، د هغه د ځواک یوه مهمه او بنسټيزه برخه تشه پاتې کېږي. ځکه د حکومت تر ټولو ستره پانګه نه پیسې دي، نه وسلې او نه هم اداري تشکیلات ؛ بلکې تر ټولو ارزښتمنه پانګه یې د خپلو خلکو باور دی او کله چې د خلکو باور له منځه ولاړ، نو پوه شه چې د یو حکومت د پای ته رسېدلو او له منځه تللو وخت رانږدې شوی دی.

د ملت باور په فرمانونو نه ترلاسه کېږي او نه هم په زور او نه هم د نورو هېوادونو په مرسته ساتل کېږي. دا باور ورو ورو جوړېږي؛ د یوه عادلانه تصمیم، د یوه رښتیني خدمت، د یوه صادقانه وضاحت او د یوه داسې چارواکي له چلنده چې ځان د خلکو له ژوند څخه جلا نه ګڼي. خلک هغه حکومت ته هغه وخت باور ورکوي چې د حکومت خبرې د هغه له کړنو سره یو شان وویني.

د حکومت او ملت ترمنځ اړیکه تر ډېره د ژمنو پر ځای د عمل په وسیله ارزیابی کېږي. که حکومت د فساد پر وړاندې مبارزه اعلانوي، خو خلک په خپلو سترګو د فساد دوام ویني، د حکومت خبرې او فرمانونه خپل اغېز له لاسه ورکوي. که حکومت د عدالت شعار ورکوي، خو قانون پر ټولو یو ډول نه تطبیقېږي، د عدالت مفهوم کمزوری کېږي. او که حکومت د خلکو د ستونزو د حل ژمنه کوي، خو د خلکو غږ نه اوري، واټن یې له ولس سره ورځ تر بلې زیاتېږي.

مالي درغلۍ، اختلاس او د عامه شتمنیو غلا هغه پټې ستونزې دي چې د حکومت او ملت ترمنځ باور ته سخت زیان رسولی شي. په ځانګړې توګه هغه مهال چې د خلکو د ستونزو د حل لپاره ځانګړې شوې مرستې، نړیوالې مرستې او بشري بودیجه د اصلي هدف پر ځای سياسیون د شخصي ګټو لپاره ولګوي، زیان یې یوازې مالي نه وي؛ بلکې د خلکو پر باور هم ژور اغېز کوي. پیسې د واسطو، جعلي قراردادونو، اختلاس، غیرشفافو پروژو یا شخصي شتمنیو له لارې حیف‌ومیل شي، نو طبيعي د حکومت او مرستندویوهېوادونو او بنسټونو اعتبار زیانمنېږي. له همدې امله د مرستو شفاف مدیریت، خپلواکه څارنه، حساب ورکونه او د مالي درغلیو پر وړاندې قانوني چلند د عامه باور د ساتلو لپاره حیاتي اهمیت لري.

په دې تړاو تر ټولو څرګند مثال د اوکراین حالات دي: ددې هېواد پر ولسمشر ولادیمیر زېلېنسکي لا هم ددې هېواد د ډېری خلکو باور شته، خو د دې  باور او ملاتړ بڼه په تدریجي ډول ورځ تر بلې بدلېږي او کمېږي. د کیف د ټولنپوهنې د نړیوال انسټیټیوټ د یوې نظرپوښتنې له مخې، ۵۴ سلنه اوکراینیانو ویلي چې په زېلېنسکي باور لري، په داسې حال کې چې ۴۱ سلنه نورو ویلي چې پر نوموړي باور نه لري. یوه میاشت مخکې دا شمېرې په ترتیب سره ۵۵ او ۴۰ سلنه وې. په لومړي نظر ښايي دا بدلون ډېر کوچنی ښکاره شي، خو د ولسمشر د ملاتړو په منځ کې د باور د کچې بدلون د پام وړ دی. یوازې ۱۸ سلنه د ټولپوښتنې ګډونوال وايي چې پر ولسمشر بشپړ باور لري، په داسې حال کې چې ۳۶ سلنه نور وايي چې تر یوه حده پرې باور لري. د اوکراین د ټولنې د واقعي سیاسي وضعیت د ارزونې لپاره همدا توپیر مهم دی. یعنې د خلکو ډېری برخه لا هم له زېلېنسکي سره د باور اړیکه ساتي، خو هغه بې‌قید او شرطه ملاتړ چې پخوا یې درلود، په څرګند ډول اوس کم شوی دی.

د کییف د ټولنپوهنې نړیوال انسټیټیوټ د خلکو د نظرونو دا بدلون د فساد ضد څېړنو او نورو سیاسي رسوایيو له ګډ اغېز سره تړي. په ځانګړي ډول، د اوکراین د فساد ضد ادارو او حکومتي چارواکو ترمنځ شخړې ددې هېواد د حکومت لپاره په یوې جدي ستونزې بدلې شوې دي. د اوکراین د فساد ضد ملي ادارې (НАБУ) او د فساد ضد ځانګړې څارنوالۍ (САП) دنده دا ده چې د فساد پر وړاندې د مبارزې په برخه کې د اوکراین د دولتي نظام اغېزمنتیا ثابته کړي، خو همدا ادارې په وار وار د حکومتي چارواکو او نورو دولتي بنسټونو سره د اختلاف او تقابل په مرکز بدلېږي.

په کیف کې د مالي فساد یوې بلې رسوایۍ د اوکراین د لوی څارنوال روسلان کراوچینکو د استعفا لامل شوه. د سپټمبر په ۱۵مه د اوکراین پارلمان د هغه د ګوښه کېدو پرېکړه په غوڅ اکثریت تصویب کړه؛ ټولو ۳۱۷ حاضر رایه ورکوونکو وکیلانو د هغه د لرې کېدو لپاره مثبته رایه ورکړه. خو د دې رسمي پرېکړې تر شا یوه ډېره جدي ستونزه پرته ده: د اوکراین دولتي بنسټونه ورځ تر بلې په خپلمنځي سیالیو او شخړو کې ښکېلېږي او د یوه بل پر وړاندې دريځونه نیسي.

دا لړۍ د اوکراین د فساد ضد ملي ادارې (НАБУ) او ځانګړې فساد ضد څارنوالۍ (САП) د «کارتاژ» په نوم له عملیاتو پیل شوه. د  څارنوالانو په وینا، د یوې داسې ډلې په اړه څېړنې روانې وې چې د درغلیو په موخه یې د ټیلیفوني اړیکو مرکزونو ته ملاتړ او پوښښ برابروي او د ناقانونه پیسو د سپینولو چارې پر مخ وړې. د دغو عملیاتو په ترڅ کې د لوی څارنوال په دفتر کې هم تلاشي ترسره شوه. له دې پېښې وروسته، کراوچینکو خپله استعفا وړاندې کړه او روان وضعیت یې یوه سیاسي شخړه وبلله.

خو وروستهپه وضعیت کې بل موړ دا راغی چېلوی څارنوال یې اعلان وکړ چې د فساد ضد ملي ادارې د مشر سیمیون کریوونوس پر وړاندې یې د شک درلودلو رسمي جلب ورلېږلی دی. خو دې ادارې د دې جلب ترلاسه کول رد کړل او وروسته څرګنده شوه چې په دې اړه ادعا ناسمه وه.

په دې توګه، د اوکراین دولتي ادارې په عملي ډول د یو بل پر وړاندې په ښکاره تقابل کې ښکېلې شوې. په داسې حال کې چې کییف لا هم هڅه کوي خپلو اروپايي شریکانو ته ډاډ ورکړي چې اوکراین په منظم او جدي ډول د فساد پر وړاندې مبارزه کوي او د اروپايي معیارونو د پلي کولو پر لور روان دی. خو دا ډول رسوایۍ یوه مهمه پوښتنه راپورته کوي: که د یو هېواد تر ټولو لوړ قضايي او امنیتي بنسټونه د عامه څرګندونو، جنايي دوسیو او د چارواکو د ګوښه کولو له لارې خپلمنځي اختلافات حل کوي، نو د دغه هېواد دولتي نظام تر کومه بریده باثباته پاتې کېدای شي؟

د اوکراین حکومت په وار وار له لوېدیځو هېوادونو د نویو مالي مرستو غوښتنه کوي او د دې اړتیا د جګړې د دوام له اړتیا سره تړي. خو په عین وخت کې د همدې حکومت په دننه کې د فساد نوې قضیې او څېړنې راپورته کېږي. په پایله کې، له اوکرایني ولس څخه غوښتل کېږي چې په یو وخت کې پر دوو متضادو واقعیتونو باور وکړي: له یوې خوا حکومت ادعا کوي چې د فساد پر وړاندې په بریالیتوب مبارزه کوي، خو له بلې خوا د فساد رسوایۍ یې په وار وار د واکمن نظام تر ټولو لوړو پوړیو ته رسېږي.

د پارلمان پرېکړه ښايي د یوه چارواکي سیاسي دندې ته د پای ټکی کېږدي، خو دا پرېکړه د یوې اساسي پوښتنې ځواب نه شي ویلای: د اوکراین د واکمن نظام تر شا او د تړلو دروازو تر شا د فساد داسې نورې څومره کیسې پټې پاتې دي چې لا یې د افشا کېدو وخت نه دی رارسېدلی؟

تر ټولو مهمه دا ده چې ستونزه یوازې د یوه چارواکي یا یوې قضیې تر کچې محدوده نه پاتې کېږي. کله چې د فساد ضد ادارې، څارنوالۍ او نور دولتي بنسټونه یو د بل پر وړاندې علني دریځونه ونیسي، موضوع له یوې عادي قضايي قضیې څخه د دولتي نظام د اعتبار مسئلې ته اوړي. همدا ځای دی چې د زېلېنسکي د حکومت لپاره د باور اصلي ازموینه پیلېږي

اوکراین له یوې خوا د جګړې د دوام لپاره د لوېدیځ پراخو مالي او پوځي مرستو ته اړتیا لري، او له بلې خوا باید نړیوالو شریکانو او مرستندویانو ته وښيي چې ددوی مرستې په یوه اغېزمن، شفاف او حساب ورکوونکي دولتي نظام کې کارول کېږي. له همدې امله، په کیف کې هره نوې فساد ضد قضیه یوازې یوه حقوقي موضوع نه ده؛ دا د حکومت د اعتبار، د خلکو د باور او د اوکراین د اروپايي راتلونکي له بحث سره هم تړلې ده.

لنډه دا چط مالي درغلۍ یوازې د پیسو غلا نه ده؛ دا د خلکو د باور، د ادارو د اعتبار او د ټولنې د اقتصادي ثبات غلا ده. کله چې رشوت، اختلاس، جعلي قراردادونه، د عامه بودجې حیف‌ومیل او د مرستو ناسم لګول عادي شي، زیان یې له یوې ادارې یا یوې پروژې ډېر وړاندې ځي او د ټولنې پر راتلونکي اغېز کوي. ځکه د پیسو ضایع او پټول  اقتصادي تاوان دی، خو د خلکو باور له منځه تلل د یوه هېواد لپاره تر هغه هم ستر تاوان دی.

غرزی لایق

قدرمنو افغانانو، 

د بی‌بی‌سی سره د بینن سیوان د وروستۍ مرکې(د ۲۰۲۶ میلادي کال د سپټامبر ۲۷مه نېټه)او په هغه کې د سلیمان لایق په باب د غلطې نیوکې او اتهام په اړه ما ته ډېر شخصي پیغامونه راغلي چې د دې مسألې په تړاو خپل نظر څرگند کړم. دا یوه تأریخي مسأله ده چې زما په کتاب «پندنامه‌ی فروپاشی» چې په خپل وخت او زمان به خپور شي تر ژورې څېړنې لاندې نیول شوې ده. په نوموړي کتاب کې هیڅ شی او هیڅ شخصیت د سالم نقد له داېرې څخه گوښی پاتې شوی نه دی.

بینن سیوان دغه اتهام لا د ۲۰۲۱ میلادي کال د می د میاشتې په ۲۵مه نېټه یعنې لس میاشتې د سلیمان لایق د مړینې نه وروسته د آلمان د «دویچه‌وېلې» د راډیو څخه، پخپله مرکه کې یاد کړی و او ما هغه وخت لازم غبرگون وښود. زما له خوا بینن سیوان ته ځواب به د ډېرو خلکو گټلي اعتبار او حیثیت ته تاوان ورسوي او تر ډېره بریده به هغه کړۍ خوشحاله کړي چې په دوامداره توگه غواړي د ډاکټر نجیب‌الله او سلیمان لایق تر مینځ سره کرښه وباسي او د سقوط د اصلي لاملونو نه د خلکو او تاریخ پام منحرف کړي. بینن سیوان د وطن گوند د اجرائیه هیأت د یادې‌شوي غونډه یوازنی شاهد نه و، بلکې هلته د هغه گوند کم تر کمه  ۱۲ تنه د اجرايیه هیأت غړي او د سیوان معاون فلیپ کاروین هم ناست و. د هغه شاهدانو له جملې څخه ښاغلي عبدالوکیل، رازمحمد پکتین او عبدالقدوس غوربندي او فلیپ کاروین کتابونه لیکلي دي چې د بینن سیوان دغه اتهام نه تاییدوي. څو تنه د هغو شاهدانو له جملې څخه اوس هم لا ژوندي دي او کولای شي چې د سیوان د درواغو او رښتیا سپیناوی وکړي. 

د مثال په توگه، ښاغلی عبدالوکیل پخپل کتاب کې لیکي: «هیأت اجرائیه به اتفاق آرأ سلیمان لایق را بنا بر سابقه‌ی طولانیش در رهبری حزبی برگزید تا با بینن سیوان وارد مذاکره شود. قبل از آغاز جلسه، یادداشت تحریری از جانب هیأت اجرائیه آماده شده بود تا با درنظرداشت آن با بینن سیوان صحبت و گفت‌وگو صورت گیرد…» د دې خبرې معنی دا ده چې سلیمان لایق ته د بینن سیوان سره په خبرو کې د اجرائیه هیأت له خوا چوکاټ لا مخ کې مشخص شوی و. 

سره له دې چې زه د خپل پلار د دفاع وکیل نه یم او هغه پخپل ۱۶۰۰۰ پاڼېزو خصوصي یادښتونو کې د حوادثو مفصل انځور تاریخ ته په میراث پرې‌ایښی دی، خو په دې ناروا او د زیان څخه ډکه مقابله کې زه یوازې د سلیمان لایق پر هغه لیک استناد کوم چې د ۱۹۹۹ میلادي کال د جولای په میاشت کې بینن سیوان ته استول شوی و. دا د هیچ‌چا په گټه نه ده چې دغه فیسبوکي شخړه دوام پیدا کړي. زما په کتاب کې به د دغې غوټې د خلاصېدو انځور او د بینن سیوان ناروا او افغان‌دښمنه نقش په واضح او مشرح توگه ولولئ. 

په درناوی او مننه

کابل/ د ۲۰۲۶ میلادي کال د سپټمبر ۳۰مه نېټه

[][][][][]

سلیمان لایق

لاندینی لیک د ملگرو ملتونو د سرمنشي مرستیال بینن سیوان ته د نیویارک په آدرس استول شوی دی. هغه زموږ د جمهوري نظام په دریو وروستیو کلونو کې، په افغانستان کې د ملگرو ملتونو د سولې د پروگرام د تطبیقولو مامور ؤ.

کله چې په افغانستان کې د هغه ماموریت ناکام شو د وطن گوند ځینې عالیرتبه مشرانو لکه عبدالوکیل د باندنیو چارو وزیر او ببرک کارمل د افغانستان د انقلابي شوری پخوانی مشر دی تورن کړ چې له اروښاد ډاکتر صاحب نجیب‌الله څخه یې بډی اخیستی دی او له دې سره یې هغه د ملگرو ملتونو په عمارت کې د مرگ لپاره یرغمل کړ او وطن گوند، جمهوري دولت او د ملگرو ملتونو پروگرام یې برباد کړل. 

سیوان د خپلې دفاع او تبرئې لپاره بیا نور څه وایي. زه شخصاً تر اوسه نه پوهېږم چې حقیقت څه دی. سیوان په افغانستان کې د انتقالي حکومت د تشکیل لپاره خپلې خبرې یواځې او دوه په دوه له ډاکتر صاحب نجیب‌الله سره کولې او اروښاد ډاکتر صاحب له بینن سیوان سره د خبرو نتایج د گوند د مرکزي شورا له اجرائیه هیأت سره څیړل او همدلته به د خبرو د نور دوام او پرمختگ لپاره د گوند او دولت له لوری توافقات او پیشنهادونه ټاکل کېدل او د ډاکتر صاحب نجیب‌الله له لوری به د ملگرو ملتونو له نماینده سره تر بحث او څېړنې لاندې راتلل او په دې توگه به له ملگرو سره د یوې فیصلې په لور پر مخ تلو. زه باور نلرم چې ډاکتر نجیب‌الله بینن سیوان ته بډی ورکړی وي. د دې لپاره دوه ډېر قوي دلیلونه موجود دي. یو دا چې ډاکتر نجیب‌الله د خپل کرکتر په لحاظ پیاوړی سړی ؤ او د بډو اخیستلو او ورکولو هیڅ راز سوابق نلري او هغو کسانو څخه پرته چې د ده پر ضد یې د شمال اتحاد راپاڅاوه بل څوک دا تورونه نه تاییدوي. دوهم دلیل دا دی چې ډاکتر نجیب‌الله له ملگرو ملتونو سره په توافق کې خپل عمده امتیازات لکه د جمهوري ریاست مقام، د وسله والو قوتونو اعلی سرقومانداني او د وطن گوند ریاست له لاسه ورکول او له وطن څخه یوه پردي ملک ته مهاجر کیده، نو د کوم امتیاز او منفعت د لاسته راوستلو لپاره به یې بینن سیوان یا کوم بل شخصیت ته بډې ورکولې؟ 

دا او داسې نور دلایل د کارمل او دشمال د ائتلاف د نورو پلویانو تورونه نه تاییدوي.

بینن سیوان ملگرو ملتونو ته پخپل وروستی راپور کې لیکلی وو چې ما له افغانستان څخه د نجیب‌الله د رایستلو لپاره ډېر کوشش وکړ خو د گوند او دولت مشرانو حتی سلیمان لایق چې له نجیب‌الله سره یې د پلاروالی او زوی‌والی غوندې رابطه لرله د هغه له باندې ایستلو سره مخالفت وکړه.

سیوان په دې خبره کې رښتیندوی دی. ما په لومړۍ ورځ چې نجیب‌الله مرحوم د ملگرو ملتونو له دفتر څخه له گوندي او دولتي مقامونو څخه د همدې بینن سیوان په لاس د باندنیو چارو په وزارت کې خپله استعفی راواستوله، د اجرائیه هیأت سره یو ځای له افغانستان څخه د هغه د وتلو پر ضد لاس پورته کړ. بیا کله چې پېښو منفي انکشاف وکړ او زه هم بالاجبار قبایلو او وروسته اشنغر ته ووتم، څو واره مې د افغانستان په باره کې په تیره د گوندي او دولتي شخصیتونو د امنیت او سرنوشت په باره کې او د ټولو په سر کې د ډاکتر صاحب نجیب‌الله د ستونځمنې لانجې په باره کې له بینن سیوان سره په اسلام آباد کې وکتل. هغه هلته هیڅکله دا خبره له ما سره ونه څیړله چې تا په څه دلیل د ارواښاد ډاکتر صاحب نجیب‌الله له وتلو سره موافقه ونکړ. خو دوه کاله وړاندې سرور یورش زموږ د گوند یو پخواني گوندي مشر له نیویارک څخه ما ته ولیکل چې بینن سیوان گیله کوي وایي لایق هم د نجیب‌الله په ایستلو کې له ما سره مرسته ونکړه. که څه هم تاریخ ته د یادداشتونو د پرېښوو په لحاظ ما د تېرو کلونو په خاطراتو کې ډېر څه لیکلي دي خو سیوان او په ملگرو ملتونو کې د ده ملگري دغو یادداشتونو ته مراجعه نشي کولای، نو لازمه وبلله چې سیوان ته پخپل یوه لیک کې معلومات ورکړم او دی له خطا ذهن څخه وباسم:

بینن سیوان ته د نیویارک په پته زما له لوری یو لیک

جولای ۱۹۹۹

‏Wülfrath/Germany

جناب عالی بینن سیوان!

آرزوهای صمیمانه‌ی خود را برای صحت و بهروزی شما ابراز می‌کنم. شرایط مهاجرت، دست‌نارسی و پرابلم‌هایی‌که مرا احاطه کرد، روابط افهام و تفهیم میان ما را در باره‌ی افغانستان که هر دوی ما به دلایل خاص با آن علاقه‌مندیم، به تأخیر انداخت. 

می‌خواستم در مواردی توضیحاتی به شما بدهم. اگر چه اثربخشی سیاسی ناشی ازین توضیحات منتفی شده است ولی از لحاظ اخلاقی و اصول جوان‌مردی هنوز ضرورت توضیح آن به شخص شما به اعتبار خود باقیست. 

آقای سرور یورش نوشته بودند که جناب عالی بینن سیوان از پافشاری شما در مخالفت با انتقال دکتور نجیب‌الله از کابل به کدام کشور خارجی متعجب شده بودند. می‌خواهم در این مورد توضیح کنم: اگر آن روز که شادروان دکتور نجیب‌الله نخستین روز پناهنده‌گی خود را در مقر ملل متحد سپری می‌کرد و شما در همان روز با استعفی‌نامه‌های نامبرده در وزارت خارجه به جلسه‌ی هیأت اجرائیه‌ی شورای مرکزی حزب روآورده بودید و درخواست انتقال دکتور نجیب‌الله را به هندوستان کردید، اگر من علی‌الرغم مخالفت تمام اعضای هیأت اجرائیه با درخواست شما موافقت می‌کردم، نه تنها مأمول انتقال او به خارج از کشور برآورده نه‌می‌شد، بلکه جان من هم به خطر می‌افتاد. در لحظه‌یی‌که هیچ‌گونه کنترول امنیتی وجود نه‌داشت و رییس جمهور سابق از ریاست جمهوری، رهبری تمام مقامات حزبی و سرقوماندانی اعلی قوای مسلح افغانستان استعفی داده بود و هیچ فرد و یا افراد دگری به جای او منصوب نه‌شده بودند و ملیشه‌های دوستم و چریک‌های احمدشاه مسعود در زدوبند با خائنین درون حزب و دولت هم‌دست به غارت‌گری و ترور رجال دولتی می‌پرداختند و وزیر امنیت و قوماندان لوای گارد امنیتی میدان را در قرارگاه شان کشته بودند، اگر در آن اوضاع به انتقال دکتور نجیب‌الله موافقت هم صورت می‌گرفت او به صورت حتم در فاصله میان مقر ملل متحد و میدان هوایی کابل کشته می‌شد و قتل او به این و آن گروه حتی به شما نسبت داده می‌شد. این به مراتب از آن سرنوشتی بدتر می‌بود که در پرده‌ی ابهام باقی بماند و مرتکبین آن ناشناخته باقی بمانند. 

داکتر باید زنده می‌ماند و من شخصاً تمام تدابیر را برای حفظ و نجات جان او به کار برده‌ام. اصرار من در مورد جلوگیری از انتقال او در روز اول تحصن روی همین پیشبینی بوده است و شما هنوز به صورت حتم به خاطر دارید که روز چهارم تحصن او من به شما اطلاع دادم که مخالفان وی در هیأت اجرائیه‌ی شورای مرکزی حزب وطن از جوش و خروش انتقام‌جویانه در مورد نجیب‌الله بازمانده و شما می‌توانید مساله‌ی انتقال او را از افغانستان مطرح کنید. شما در همان روز بالموجه در جلسه‌ی هیأت اجرائیه حضور یافتید و بعد از این‌که پیام شورای جهادی تنظیم‌ها در مورد ... انصراف از پروگرام ملل متحد در باره‌ی جاگزین‌شدن حکومت مؤقتی در افغانستان را به هیأت اجرائیه ابلاغ کردید، موضوع داکتر نجیب‌الله را برای انتقال او به دهلی پیش کشیدید و هیأت اجرائیه تحت ریاست من رسماً با آن موافقت کرد. لیکن شما در عمل امکان انتقال او را پیدا نه‌کردید و گروه کارمل که زمام تمام نیروهای فعال جمهوری افغانستان را به دست داشت در بدل کشیدن نجیب‌الله از افغانستان، از ملل متحد طالب امتیازات شد. هنوز که هنوز است من به جزئیات مذاکرات جداگانه میان شما و محمود بریالی در این مورد وارد نیستم و نه‌می‌دانم جانب آنان از ملل متحد چه انتظاراتی را مطرح کردند که شما در تأمین آن ناتوان شدید و نجیب‌الله را تا روز شکنجه و ترور وحشت‌ناک او به دست گماشته‌گان پاکستان در آن بیغوله‌ی وحشت تنها و بی‌دفاع گذاشتید. 

در هیأت اجرائیه‌ی شورای مرکزی حزب وطن که به دو دسته‌ی طرف‌داران احمدشاه مسعود(جمعیت برهان‌الدین ربانی) و حزب اسلامی گلبدین حکمتیار جدا شده بودند، من یگانه‌ای بودم و استم که به هیچ یکی از آنان نه‌پیوستم. این چرا؟ به دو دلیل:

۱-به خاطر صداقت در برابر آرمان مصالحه‌ی ملی که ‌با تطبیق پروگرام ملل متحد پیش‌بینی شده بود.

۲-من سهیم‌شدن در قدرت دولت اسلامی تنظیمی را دور از مصلحت کشور و خیانت به وطن تلقی می‌کردم.

بنا بر چنان موقف و سوابق طولانی و وطن‌پرستانه به هیچ‌صورتی با دکتور نجیب‌الله به دشمنی برخاسته نه‌می‌توانستم. انتباه شما در مورد مخالفت من با دکتور نجیب‌الله که از جلسه‌ی هیأت اجرائیه در وزارت خارجه جمهوری افغانستان به شما دست داده است، درست نیست و ناشی از فقدان اطلاعات شما در روابط میان رهبران حزب وطن می‌باشد. 

وظیفه‌ی که من در آن لحظات حساس و غافل‌گیر حوداث در برابر خود قرار دادم این بود که مطابق به حکم اوضاع، دکتور نحیب‌الله و خود را از تهلکه‌ی مرگ و نابودی فزیکی نجات می‌دادم. لیکن دکتور فقید وقت و طریقه‌ی برون‌شدن از افغانستان را از همه‌گان، حتی از من مخفی نگه‌داشته و مرا در مقابله با پیش‌آمدهای غیرمنتظره ناتوان و خلع سلاح کرده بود. من در اثر اصابت یک چانس استثنایی زنده ماندم. 

از شما خواهش می‌کنم تا یک کاپی از گزارش خود را که در مورد عقیم‌ماندن پلان ملل متحد در تشکیل حکومت انتقالی افغانستان که به سرمنشی ملل متحد گزارش شده است از طریق جناب سرور یورش و یا مستقیماً با امضا خود به آدرس من بفرستید.

اتهاماتی‌که در باره‌ی رشوه‌ستانی شما از دکتور نجیب‌الله عنوان شده پرداخته‌ی عبدالوکیل وزیر خارجه آن وقت می‌باشد که در مجالس و محافل خصوصی آن زمان عنوان کرده بود و هرگز به صورت رسمی درج اسناد دولتی نه‌شده و کسی بران گواهی نه‌می‌دهد. نجیب‌الله شخصی نه‌بود که برای رسیدن به مقصدی از چنین طریقه‌های پست و ناجایز استفاده کند. از این رو این یک حرف باورکردنی برای هیچ کس نیست.

با تجدید مراتب تعظیم

سلیمان لایق

څېړندوی عاشق الله اخلاص يار
لنډیز
دا څېړنه د ډاکټر عبدالله ګل اخلاص‌یار د (تاته وایم) نثري ټولګې ادبي، فکري، ټولنیز، اخلاقي او روزنیز اړخونه څېړي. د څېړنې موخه دا ده چې د کتاب د موضوعاتي جوړښت، نثري سبک، ژبې، ادبي بیان، فکري پیغامونو او ټولنیز ارزښت تحلیلي ارزونه وړاندې کړي. په څېړنه کې له کتابتوني تشریحي - تحلیلي میتود څخه ګټه اخېستل شوې او د کتاب بېلابېل مطالب د موضوع، محتوا، ژبې او ادبي ځانګړنو له مخې تحلیل شوي دي. موندنې ښيي چې «تاته وایم» د خالص هنري نثر پر ځای تر ډېره فکري، ټولنیز، اخلاقي او روزنیز نثر دی چې لیکوال پکې د مستقیم خطاب، ساده او روانې ژبې، عاطفي بیان، تکرار، تضاد، تمثیل او ادبي تصویر له لارې خپل پیغامونه وړاندې کړي. کتاب د وطن، باور، مینې، ژوند، اخلاقو، زده‌کړې، ټولنیزو اړیکو، مسؤولیت، قوم پالنې او نورو فردي او ټولنیزو موضوعاتو په اړه د لوستونکي د فکر او پوهاوي د پراختیا هڅه کوي. پایله دا ده چې «تاته وایم» د فکر، اخلاقو، ټولنیز شعور او ادبي بیان ترمنځ د اړیکې یوه ارزښتناکه نثري هڅه ده چې د ساده او مستقیم بیان له لارې د فردي اصلاح او ټولنیز بدلون پیغام وړاندې کوي.
کلیدي کلمې: تاته وایم؛ ډاکټر عبدالله ګل اخلاص‌یار؛ پښتو نثر؛ ادبي نثر؛ فکري نثر؛ ټولنیز نثر؛ اخلاقي او روزنیز پیغام؛ ټولنیز شعور؛ ادبي سبک؛ ادبي تصویر؛ استعاره او تمثیل؛ فکري بدلون.

سریزه
ادبي نثر د انساني تجربو، فکري لیدلوري، ټولنیزو واقعیتونو او ارزښتي تصوراتو د بیان یوه مهمه ژبه ده. په معاصر پښتو ادب کې هغه نثري اثار ځانګړی اهمیت لري چې له هنري بیان سره د ټولنیز شعور، اخلاقي مسؤولیت او فکري روزنې اړیکه ټینګوي. له همدې لیدلوري، د یوه نثري اثر ادبي ارزونه یوازې د ژبې او سبک تر تحلیل پورې نه محدودېږي؛ بلکې د موضوع، فکري جوړښت، د بیان طریقې، ادبي تصویرونو او ټولنیز پیغام ترمنځ د اړیکو څېړنه هم غواړي. تاته وایم؛ د ډاکټر عبدالله ګل اخلاص‌یار هغه نثري مجموعه ده چې د فرد او ټولنې د اړیکو، انساني اخلاقو، فکري پوهاوي، فرهنګي ارزښتونو او ټولنیزو مسؤولیتونو بېلابېل اړخونه را اخلي. د اثر د موضوعاتو پراخوالی ښيي چې لیکوال هڅه کړې د ورځني ژوند له تجربو او ټولنیزو واقعیتونو څخه د فکر او اصلاح لپاره ادبي او فکري مواد برابر کړي. د کتاب د بیان یوه مهمه ځانګړنه مستقیم مخاطب دی؛ «تاته وایم» خطاب لوستونکی یوازې د متن ترلاسه کوونکی نه، بلکې د لیکوال د فکري او اخلاقي پیغام مستقیم مخاطب ګرځوي. په دې اثر کې ساده او روانه ژبه، مستقیم خطاب، عاطفي لحن، تکرار، تضاد، تمثیل او ادبي تصویرونه د فکري پیغامونو د انتقال لپاره کارول شوي. له همدې امله د «تاته وایم» کتاب ادبي ارزونه د هغه د ژبني او هنري ځانګړنو ترڅنګ د فکري محتوا، ټولنیز لید او روزنیز هدف تحلیل هم ایجابوي. دا مقاله هڅه کوي چې د همدې معیارونو پر بنسټ د اثر موضوعاتي جوړښت، نثري سبک، ادبي بیان او فکري - ټولنیز ارزښت په تحلیلي ډول وڅېړي او د معاصرې پښتو نثر په بهیر کې یې ادبي ځای روښانه کړي.
۱) تاته وایم؛ له مخاطب سره د مستقیمې خبرې ادبي فضا
د ډاکټر عبدالله ګل اخلاص‌یار (تاته وایم) داسې نثري اثر دی چې د خپل نوم له لارې له لومړۍ شېبې څخه له لوستونکي سره د مستقیمې اړیکې فضا رامنځته کوي. «تاته وایم» یوازې یو عنوان نه دی، بلکې د کتاب د بیان یوه مهمه هنري ځانګړنه هم ده؛ لیکوال د یوه لرې او بې‌نومه مخاطب پر ځای داسې «تا» مخې ته ږدي چې خبرې ورسره کوي، نصیحت ورته کوي، پوښتنې ورڅخه کوي، د ژوند د ځینو واقعیتونو په اړه یې فکر کولو ته رابولي او کله ناکله یې د خپل مسؤولیت احساس ته متوجه کوي. په همدې توګه د کتاب نثر د یوې وچې مقالې یا علمي رسالې بڼه نه اخلي، بلکې د لیکوال او لوستونکي ترمنځ د مخامخ خبرو احساس پیدا کوي. د کتاب په مقدمه کې لیکوال خپله موخه د انساني ژوند د مثبت بدلون، د عزم او هوډ د پیاوړتیا، د ناهیلۍ د له منځه وړلو او د پوهې د خپرولو له هڅې سره تړي. دا مستقیم خطاب د اثر له ادبي ځانګړتیاوو څخه دی، ځکه لیکوال هڅه کوي چې لوستونکی یوازې د متن لوستونکی پاتې نه شي، بلکې ځان د موضوع یوه برخه وبولي. د «ګرانه تاته وایم» په څېر خطابونه د عاطفي اړیکې فضا پیاوړې کوي او لوستونکی د لیکوال له فکري نړۍ سره نږدې کوي. له همدې امله د کتاب عنوان له محتوا سره ژوره اړیکه لري: لیکوال واقعاً «چا ته» خبرې کوي؛ د هغه مخاطب کله ځوان دی، کله زده‌کوونکی، کله لیکوال، کله ټولنیز شخصیت، کله د کورنۍ غړی او کله د ټولنې عمومي وګړی.
۲) د کتاب فکري جوړښت؛ له فرد څخه تر ټولنې پورې
د «تاته وایم» تر ټولو څرګنده ځانګړنه د موضوعاتو پراخوالی دی. دا اثر په یوه محدوده موضوع کې نه راټولېږي، بلکې د انسان له شخصي ژوند څخه تر ټولنیزو اړیکو، اخلاقو، دین، زده‌کړې، وطن، ادارې او فرهنګ پورې ګڼې ساحې رانغاړي. د فهرست سرلیکونه يې ښيي چې لیکوال د انسان ژوند د بېلابېلو اړخونو له زاویو څېړلی دی؛ «د باور رسۍ»، «وطن»، «شاعر»، «ډیموکراسي»، «افسر او عسکر»، «دیني عالم»، «ملک او ولس»، «قوم‌پرستي»، «په فکرونو هم خیال ساتئ» او «ټولنیز خویونه او پایلې یې» د فردي او ټولنیز فکر له مهمو موضوعاتو څخه دي. د دې موضوعاتو ترمنځ ظاهري واټن شته، خو د کتاب په فکري عمق کې یې یو ګډ محور لیدل کېږي. انسان باید خپل ځان وپېژني، خپل مسؤولیت درک کړي، له ناپوهۍ او ناهیلۍ څخه ووځي او د خپلې ټولنې په جوړونه کې مثبت رول ولوبوي. په دې معنا، کتاب د بېلابېلو عنوانونو مجموعه ده، خو د لیکوال د اصلاحي فکر له نظره یو نسبي فکري تسلسل لري. د لیکوال په خپله وینا، د پوهې خپرول د ناپوهۍ د کمولو او فکري سلامتۍ د رامنځته کولو یوه وسیله ده او «تاته وایم» یې د همدې هڅې په توګه وړاندې کړی دی. له ادبي پلوه دا موضوعاتي پراخوالی د کتاب د قوت او همدارنګه د کره کتنې وړ اړخ دواړه جوړوي. قوت یې دا دی چې لوستونکی له یوې موضوع سره نه محدودوي او د ژوند ګڼې تجربې ورسره شریکوي؛ خو له بلې خوا، د موضوعاتو دومره پراخوالی د دې امکان هم رامنځته کوي چې د اثر ژانري او فکري وحدت په ځینو ځایونو کې کمزوری شي. یعنې کتاب د یوې واحدې کیسې، یوې واحدې فلسفي نظریې یا یوه مشخص ادبي ژانر پر ځای د فکري، اخلاقي، ټولنیزو او روزنیزو نثرونو مجموعه ده. 
۳) د نثر ژبه او سبک؛ ساده والی، مستقیم بیان او عاطفي خطاب
«تاته وایم» نثر تر ډېره ساده، مستقیم، عام فهمه او مخاطب محور دی. لیکوال هڅه نه کوي چې د پېچلو فلسفي اصطلاحاتو او درنو ادبي ترکیبونو په وسیله خپل فکر له لوستونکي لرې کړي؛ برعکس، ډېری مطالب د ورځني ژوند له تجربو، ټولنیزو اړیکو، دیني مفاهیمو او عامو اصطلاحاتو څخه جوړوي. له همدې امله د اثر د لوستلو پر مهال داسې احساس پیدا کېږي چې لیکوال له لوستونکي سره د یوه مجلس په څېر خبرې کوي. په دې نثر کې د نصیحت، پوښتنې، تشریح، مثال، تمثیل او مستقیمې وینا ګډ استعمال لیدل کېږي. کله یوه موضوع تعریفېږي، کله یې د ټولنیز ژوند له واقعیت سره تړاو ښودل کېږي او کله لوستونکي ته د عمل یا فکر کولو بلنه ورکول کېږي. د «سترګې» په نثر کې، د بېلګې په توګه، لیکوال د سترګو د نعمت له تشریح وروسته د متضادو افعالو له لارې د انسان د انتخاب مسئله مطرح کوي. سترګې لیدل کوي، خو ډارول هم کوي؛ خوښول هو کوي، رټل هم کوي؛ ساتل هم کوي، مړه کول هم کوي. دا تکراري جوړښت د نثر د موسیقیت، تقابل او ایجاز ځانګړنه پیاوړې کوي. په دې ځای کې د لیکوال ادبي هڅه له عادي تشریح څخه پورته ځي. هغه د یوې عادي انساني وسیلې، یعنې سترګو څخه د اخلاقي انتخاب لپاره استعاري زمینه جوړوي. سترګې یوازې د لیدلو وسیله نه پاتې کېږي؛ بلکې د انسان د چلند، قضاوت او مسؤولیت د سمبول په توګه راڅرګندېږي. دا ډول بیان د کتاب په ځینو برخو کې د تعلیمي نثر او ادبي نثر ترمنځ پُل جوړوي.
۴) فکري او اخلاقي نثر؛ د اصلاح، پوهاوي او مسؤولیت پیغام
د «تاته وایم» ډېره برخه د انسان د شخصیت جوړونې او ټولنیزې اصلاح پر محور را څرخي. د لیکوال په اند پوهه یوازې د معلوماتو راټولول نه دي، بلکې د انسان په شخصیت او عمل کې بدلون راولي. له همدې امله د کتاب په ګڼو برخو کې د عزم، هوډ، باور، مطالعې، زده‌کړې، نېکو اړیکو، مسؤولیت، اخلاقو او ټولنیز خدمت موضوعات بیا بیا راڅرګندېږي. د« باور رسۍ» د همدې فکري لید یوه ښه بېلګه ده. په دې برخه کې د باور مفهوم د انساني اړیکې له لارې تشریح کېږي او د یوه داسې ارتباط تصویر وړاندې کېږي چې یو کس د بل کس پر خبرو باور کوي او هغه خبرې د خپل ژوند د تګلارې په توګه مني. د دې ډول نثر ځانګړنه دا ده چې لیکوال abstract مفهوم، یعنې «باور»، په یوه محسوسه استعاري بڼه، یعنې «رسۍ»، وړاندې کوي. رسۍ د تړاو، اتصال او تکیې مفهوم لري؛ نو عنوان په خپله د متن له اصلي مفکورې سره هنري اړیکه پیدا کوي. د اخلاقو په برخه کې هم کتاب د فردي اخلاقو تر څنګ ټولنیز اخلاق مطرح کوي. «ګاونډیان او حقوق یې»، «ملګرتیا»، «ایماني دوستي»، «هوښیاره ښځه»، «ښه زده‌کوونکی»، «ښه مدیر»، «دا بریالي دي» او «دا ناکام دي» هغه عنوانونه دي چې ښيي لیکوال د انسان د شخصیت جوړونې مسئله یوازې په فردي کچه نه ویني، بلکې د کورنۍ، زده‌کړې، مدیریت او ټولنیزو اړیکو له جوړښت سره یې تړي. د کتاب له ادبي پلوه مهمه خبره دا ده چې لیکوال د اخلاقو خبرې یوازې په مجردو حکمونو نه محدودوي؛ په ډېرو ځایونو کې یې د مثال، تمثیل او ټولنیزې تجربې له لارې محسوسوي. البته په ځینو برخو کې د نصیحت کچه لوړېږي او ادبي تصویر د مستقیمې لارښوونې تر سیوري لاندې راځي؛ دا هغه ټکی دی چې د اثر د هنري کره کتنې پر مهال باید له پامه ونه غورځول شي.
۵) ټولنیز او فرهنګي شعور؛ د واقعیتونو مشاهده او د اصلاح هڅه
تاته وایم؛ یوازې د فرد د شخصیت په اړه کتاب نه دی؛ په حقیقت کې د ټولنې د ځینو جوړښتونو، دودونو، اړیکو او ستونزو په اړه هم د لیکوال د مشاهدې انعکاس دی. «ملک او ولس»، «قوم پرستي»، «افسر او عسکر»، «دیني عالم»، «ډیموکراسي»، «وطن» او «تربور که دښمن» د ټولنیز ژوند له هغو برخو سره تړاو لري چې د افغانستان په دودیز او معاصر چاپېریال کې ځانګړی اهمیت لري. د «ملک او ولس» په بحث کې لیکوال د ټولنیز مشر د مسؤولیت او د ولس د حقونو مسئله را اخلي او په هغو قومي مشرانو نیوکه کوي چې د ولس د خدمت پر ځای خپل شخصي یا خیلخانه يي نفوذ ته لومړیتوب ورکوي. په متن کې د داسې ملک تصویر وړاندې کېږي چې د ولس د خدمت پر ځای د خلکو پر وړاندې د بادار په توګه دریږي او حتا د ستونزو له دوام څخه ګټه اخلي. له ادبي نظره دا برخه ځکه مهمه ده چې لیکوال د ټولنیز واقعیت د بیان لپاره طنزي او انتقادي لحن هم کاروي. همدارنګه «تربور که دښمن» د پښتني ټولنیزو اصطلاحاتو له یوې مهمې برخې سره ادبي - ټولنیزه اړیکه جوړوي. لیکوال د «تربور» د لغوي او اصطلاحي مفهوم د تشریح هڅه کوي او په پای کې یې د داسې دښمن په معنا اخلي چې د انسان مادي او معنوي شتمني له منځه وړل غواړي، که هغه د کورنۍ، کلي، قوم، ولایت یا بل ځای پورې تړاو ولري. دلته لیکوال له یوه محلي مفهوم څخه پراخ ټولنیز مفهوم جوړوي، چې د کتاب د فرهنګي نثر یوه مهمه ځانګړنه ګڼل کېدای شي. د «وطن» او «تاته وایم» په برخو کې بیا د وطن پالنې، ځوان نسل او ملي مسؤولیت غږ پیاوړی کېږي. «تاته وایم» کې لیکوال ځوان مخاطب ته د هغه د پلرونو، میندو او تېرو نسلونو د قربانیو یادونه کوي او له هغه څخه د وطن د راتلونکي مسؤولیت غوښتنه کوي چې دا خطاب د کتاب له عاطفي او حماسي نثر سره تړاو پیدا کوي.
۶) ادبي تصویر، تمثیل او د معنا د جوړولو هنر
که څه هم «تاته وایم» تر ډېره فکري - اصلاحي نثر دی، خو په بېلابېلو برخو کې يې د ادبي تصویر او تمثیل څرګندې نښې هم لیدل کېږي. د کتاب په لومړیو مخونو کې د پلار د شخصیت په یاد کې کارول شوي تصویرونه - مسکا، فریاد، ګل، ونه، کتاب، ماښام، طبیب، لمر او شعر - د عاطفي او تصویري نثر ښکاره بېلګې دي. په دې کې یو انسان په یوه وخت کې د «ګل» په څېر د خوشبویۍ، د «ونې» په څېر د سیوري، د «کتاب» په څېر د پوهې، د «طبیب» په څېر د خدمت او د «لمر» په څېر د رڼا له مفاهیمو سره تړل کېږي. دا تصویرونه یوازې د ښکلا لپاره نه دي؛ هر تصویر د شخصیت یوه ځانګړنه څرګندوي. «ونه» د پناه او سیوري معنا لري، «کتاب» د پوهې، «طبیب» د خدمت او «لمر» د رڼا او لارښوونې. په دې توګه د استعاري تصویرونو یو معنوي زنځیر جوړېږي چې د یاد شوي شخصیت انساني او علمي مقام په عاطفي ژبه بیانوي. د « باور رسۍ» کې «رسۍ» د باور د اړیکې استعاره ده، په «سترګې» کې د لیدلو وسیله د اخلاقي انتخاب په سمبول بدلېږي او په «تاته وایم» کې د مستقیم خطاب تکرار د ټول اثر د مخاطب‌ محور جوړښت استازیتوب کوي. دا ټولې بېلګې ښيي چې لیکوال له ساده نثر څخه د ادبي معنا جوړولو هڅه هم کوي، خو د کره کتنې له نظره باید وویل شي چې د کتاب ادبي ځواک په ټولو برخو کې یو شان نه دی. ځینې برخې یې ډېرې تصویري، عاطفي او هنري دي؛ ځینې نورې بیا تشریحي، تعلیمي او مستقیمې دي. 
ټولیزه ادبي ارزونه
په ټوله کې «تاته وایم» د ډاکټر عبدالله ګل اخلاص‌یار داسې نثري مجموعه ده چې د فکر، اخلاق، ټولنیز شعور، فرهنګي تجربې، دیني ارزښتونو، زده‌کړې او انساني روزنې ترمنځ اړیکه جوړوي. د اثر ادبي ارزښت تر ډېره په دې کې دی چې لیکوال د لوستونکي سره د مستقیم خطاب، ساده او روانې ژبې، تمثیل، استعاري تصویر، تقابل، تکرار او عاطفي بیان له لارې اړیکه ټینګوي. کتاب د یوه واحد ادبي ژانر پر ځای د بېلابېلو فکري او ټولنیزو نثرونو مجموعه ده؛ خو د مثبت بدلون، پوهې، مسؤولیت او انساني اصلاح مفکوره یې ډېری برخې سره نښلوي. د کتاب په خپله مقدمه کې هم د همدې موخې څرګندونه شوې چې د انسان د مثبت بدلون، عزم، هوډ، پوهې او فکري سلامتۍ لپاره لیکل شوی دی. د اثر مهمه ځانګړنه دا ده چې لوستونکی مخاطب کوي، نه یوازې نندارچی. تاته وایم؛ په همدې معنا د یوه پیغام رسوونکي کتاب په توګه لوستونکی د فکر، انتخاب او مسؤولیت پر لور بیا بیا متوجه کوي. د کتاب موضوعاتي پراخوالی، ټولنیزې مشاهدې، اخلاقي لارښوونې، فرهنګي اصطلاحات او د ژوند له تجربو څخه اخیستل شوي مثالونه د هغه نثر ته یو ځانګړی عام فهم او اصلاحي رنګ ورکوي. په عین حال کې د ادبي کره کتنې له مخې د اثر د پیاوړتیا لپاره دا هم ویل کېدای شي چې په ځینو برخو کې مستقیم نصیحت او توضیح د هنري نثر ځای نیسي او د موضوعاتو پراخوالی کله ناکله د فکري تمرکز کچه راکموي. «تاته وایم» یوازې د معلوماتو یا نصیحتونو مجموعه نه ده؛ دا د یوه لیکوال فکري، ټولنیز، اخلاقي او فرهنګي دریځ دی چې د نثر په ژبه یې له لوستونکي سره شریک کړی دی. د دې کتاب تر ټولو مهمه ادبي ځانګړنه شاید همدا وي چې لیکوال هڅه کړې فکر د ژوند له تجربې سره، اخلاق له ټولنې سره او ادبي بیان له روزنیز پیغام سره یو ځای کړي.

پایله
د ډاکټر عبدالله ګل اخلاص‌یار (تاته وایم)نثري کتاب د پښتو نثر په هغه بهیر کې د یوه فکري، ټولنیز، اخلاقي، فرهنګي او روزنیز اثر په توګه د پام وړ ځای لري چې موخه یې یوازې د لوستونکي ساعت تېرول نه، بلکې د هغه فکر راویښول، د ژوند د واقعیتونو په اړه یې سوچ ته هڅول او د فرد او ټولنې د اصلاح لپاره د مسؤولیت احساس پیاوړی کول دي. د کتاب له عمومي محتوا څخه څرګندېږي چې لیکوال د انسان ژوند له یوه واحد اړخه نه دی لیدلی؛ بلکې د باور، وطن، شاعر، ډیموکراسۍ، افسر او عسکر، دیني عالم، ملک او ولس، قوم پرستۍ، ټولنیزو خویونو، مینې، ژوند، ملګرتیا، ژبې، مطالعې، زده‌کړې، مدیریت، کورني او ټولنیزو اړیکو او نورو موضوعاتو له لارې یې د انسان او ټولنې بېلابېل اړخونه را اخیستي دي. د دې اثر اساسي فکري محور پوهه، ویښونه، مثبت بدلون، عزم، هوډ او منزل ته رسېدل دي؛ هغه مفاهیم چې د کتاب د سرلیک لاندې هم د اثر د عمومي موخې په توګه وړاندې شوي دي. لیکوال په خپله مقدمه کې هم څرګندوي چې غواړي د لیکلو له لارې د خلکو د پوهې کچه لوړه، ناپوهي کمه او فکري سلامتيا پیاوړې شي. له همدې امله «تاته وایم» په بنسټیزه توګه یو اصلاحي او انسان‌ محوره نثر دی. کتاب له ادبي پلوه تر ټولو څرګنده ځانګړنه د مخاطب محوري ده. «تاته وایم» د یوه عادي عنوان تر کچې نه محدودېږي، بلکې د ټول اثر د بیان تګلاره هم تر یوه حده ټاکي. لیکوال له لوستونکي سره مستقیمې خبرې کوي، هغه مخاطبوي، پوښتنې ورته مطرح کوي او د خپل فکر په بهیر کې یې شریکوي. په دې توګه د لیکوال او لوستونکي ترمنځ واټن کمېږي او نثر د مجلس، مشورې او فکري محاورې رنګ اخلي. د ژبې له نظره کتاب تر ډېره ساده، روان، عام فهمه او مستقیم نثر لري. لیکوال هڅه کړې چې خپل فکر د عام لوستونکي لپاره د درنو او پېچلو اصطلاحاتو پر ځای په نسبتاً ساده بیان وړاندې کړي. د دې ترڅنګ په ځینو برخو کې د تمثیل، استعاري تصویر، تکرار، تقابل او عاطفي بیان له لارې نثر هنري شوی دی. د « باور رسۍ» په څېر عنوانونه د مجردو مفاهیمو لپاره محسوسې استعاري بڼې کاروي او د «سترګې» په څېر لیکنو کې د یوه عادي انساني نعمت له لارې د اخلاقي انتخاب او مسؤولیت مسئله مطرح کېږي. د کتاب ټولنیز ارزښت هم د پام وړ دی. لیکوال د ټولنې ځینې دودونه، اړیکې، نیمګړتیاوې او د خلکو ترمنځ چلندونه تر بحث لاندې راولي. په «ملک او ولس» کې د ټولنیز مشر د مسؤولیت او ولسي خدمت مسئله او په «تربور که دښمن» کې د پښتني ټولنیز مفهوم پراخه معنا تر څېړنې لاندې راځي. په دې توګه اثر له فردي اخلاقو څخه ټولنیزو اخلاقو ته حرکت کوي او د انسان شخصي چلند د ټولنې له عمومي وضعیت سره تړي. د «تاته وایم» بله مهمه ځانګړنه د روزنې او ځوان نسل ته د پاملرنې موضوع ده. د ښه زده‌کوونکي، مطالعې، ښه مدیر، بریالي او ناکام انسان، کورني ژوند او ټولنیزو اړیکو په اړه مطالب ښيي چې لیکوال د شخصیت جوړونې مسئله جدي ګڼي. په دې معنا، کتاب یوازې د ادبي لوست لپاره نه، بلکې د فکري او روزنیز بحث لپاره هم د استفادې وړ دی.
په مجموع کې «تاته وایم» د یوه داسې لیکوال فکري انځور وړاندې کوي چې د خپلې ټولنې د ستونزو، د انسان د شخصیت جوړونې، د پوهې د خپرولو او د اخلاقي ارزښتونو د پیاوړتیا په اړه اندېښنه لري. د اثر اصلي قوت په دې کې دی چې فکر یې له ژوند سره، اخلاق یې له ټولنې سره او ادبي بیان یې له روزنیز پیغام سره تړلی دی. له همدې امله دا کتاب د معاصرې پښتو نثري اثارو په منځ کې د فکري او ټولنیز نثر د یوې هڅې په توګه د جدي ادبي مطالعې وړ دی.

وړاندیزونه
لومړی: د دې کتاب په اړه دې لا پراخې ادبي او علمي څېړنې ترسره شي، څو د کتاب فکري، ټولنیز، اخلاقي او روزنیز اړخونه په جلا جلا علمي څېړنو کې وڅېړل شي.
دویم: د کتاب د فکري او ټولنیز پیغام د پراخېدو لپاره دې د «تاته وایم» ځینې مهم موضوعات په راډیویي، تلویزیوني او ډیجیټلي ادبي ـ فرهنګي پروګرامونو کې هم مطرح شي.
درېیم: د کتاب هغه برخې چې د ادبي تصویر، تمثیل، استعاري بیان او عاطفي ژبې له پلوه پیاوړې دي، د لیکوال د نثري سبک د ځانګړنو په توګه په راتلونکو ادبي څېړنو کې لا ژورې وڅېړل شي.
څلورم: د کتاب د روزنیز ارزښت له امله دې د هغه ځینې مناسب مطالب د ښوونکو، زده‌کوونکو، ځوانانو او فرهنګي مرکزونو د مطالعې او بحث په پروګرامونو کې وکارول شي.
پنځم: د کتاب د محتوا پر بنسټ دې د ځوانانو لپاره د مطالعې، فکري ودې، اخلاقو، مسؤولیت او ټولنیز مشارکت په اړه جلا بحثونه او روزنیز پروګرامونه جوړ شي.
شپږم: د «تاته وایم» په اړه دې د پښتو ادب څېړونکي د کتاب د ژبې، سبک، فکري جوړښت، ټولنیز واقعیت او ادبي تصویر له پلوه کره کتنیزې مقالې ولیکي، څو د دې اثر ځای د معاصر پښتو نثر په ادبي بهیر کې لا روښانه شي. 

مرکوال: انجنیر عبدالقادر مسعود
د علم، ادب او فرهنګ پتمنو او درنو مینه والو!
ادب د انسان د باطن او د روح هغه رڼه، روښانه او ځلېدونکې هینداره ده چې د زمانې څېره پکې ښکاري. ادب د انسان هغه معنوي سفر دی چې پیل یې له یوې کلمې کېږي، منزل یې د انسان زړه وي، او لاره یې د زمانو له حافظې تېرېږي. هره ټولنه، هره زمانه او هر تمدن خپلې ځانګړې فکري، ټولنیزې، فلسفي او هنري آزماېښت او تجربې لري؛ ادبي مکتبونه هم د همدې آزماېښتونو او  تجربو له زړه څخه راټوکېږي. ادبي ښوونځی یوازې د لیکوالو د لیکلو یوه طریقه نه ده، بلکې د یوې ځانګړې دورې د فکر، احساس، ښکلاپېژندنې، ټولنیزو ارزښتونو او هنري لیدلوري ګډه هینداره ده. د نړۍ په ادبي تاریخ کې ټول نړېوال ادبي مکتبونه د انسان د فکري او هنري پرمختګ او پراختیا بېلابېل پړاوونه څرګندوي. هر مکتب له خپل مخکیني ښوونځي سره د همغږي، مخالفت یا نوي تعبیر له لارې د ادب په تاریخ کې نوی باب پرانیستی دی. د ادبي مکتبونو پېژندنه د ادب د تاریخ پېژندنه ده. ادبي مکتبونه د ادب پر مخ لیکل شوي نومونه نه دي؛ بلکې د انسان د فکر پر اوږده سفر د زمانې نښې دي. 
ښاغلي علم ګل سحر د علم، ادب او فرهنګ په تېره بیا د پښتو ادب په رنګین، غوړېدلي او سمسور بڼ کې هغه نومیالی شاعر، داستان او کیسه لیکونکی، څېړونکی، ژباړونکی او ځلانده علمي او ادبي څېره ده، چې په خپلو ګټورو او اغېزناکو منظومو او منثورو نښیرونو(آثارو) یې د پښتو ژبې او ادب ته بې ساري خدمتونه او چوپړ تر سره کړی دی.
ښاغلی افضل ټکور د پښتو ژبې پیاوړی لیکوال، هڅاند او تکړه شاعر او ادیب د ښاغلي علم ګل سحر په اړوند په خپله یوه لیکنه کې داسې وایي:
(( ښاغلی علم ګل سحر د څلورو لسیزو راهیسې له نژدې نه پیژنم هاغه وخت چې موږ په کابل کې ژوند کولو زه بیا ډیر کلونه وړاندې له هیواد نه ووتلم او سحر صاحب د جمهوریت تر اخره په کابل کې پاتې شو، د جګړې لمبې یې وزغملې ؟ لوړې او ژورې یې ولیدلې له ډیرو ستونزو سره سره یې خپلې ژبې او فرهنګ ته خورا زیات او ګټور کار وکړ. تر کومه ځایه چی زه ګران سحر پیژنم هاغه یو ښه لیکوال ،یو ښه شاعر، یو ښه ژورنالست او ښه ژباړونکی دی او په دغه ټول ژوند کې یې خپلې خوږې ژبې پښتو ته ډیر داسې تلپاتې اثار ډالۍ کړي چې هم یې د راتلونکي نسل له پاره یو ښه ماخذ بللی شو او هم به د هاغه نوم تر ډیره ژوندی وساتي د ریالیزم په اړه دغه هر اړخیزه او په زړه پورې مرکه یې زما د پورتنیو خبرو ښه پخلی کولی شي.
ګران سحر صاحب ته د اوږد او له بریو نه د ډک ژوند دعا کوم او په دې هیله چې خپلې ژبې ته لا ډیر کار او زیار وګالي.))
په پښتنی مینه
افضل ټکور
***
د سحر صاحب په شعرونو، کیسو او داستانونو کې د پام وړ ادبي او هنري نوښتونه، ټولنیز، انساني او پښتني ارزښتونه، د ولسي او ملي ژوند بېلابېل اړخونه، د هېواد او هېوادوالو سره او د پښتو او پښتونولۍ سره ژوره مینه په خوږو او زړه وړونکو الفاظو، شاعرانه او هنري ژبه انځور شوې دي.
عبدالوکیل سوله مل شینواری، چې د پښتو ژبې او ادبیاتو وتلی او پیاوړی کیسه لیکوال او تکړه ناول لیکونکی دی. ده په خپله یوه لیکنه کې د ښاغلي علم ګل سحر په تړاو داسې کښلې دي:
(( علم ګل سحر؛ د پښتو ادب نوښتګر او پرکار پنځوونکی.
علم ګل سحر د افغانستان په معاصرو ادبیاتو کې یو اشنا او ځلانده نوم دی. نوموړی د یوه تکړه شاعر او لیکوال ترڅنګ ښه ژباړن او څېړونکی هم دی، چې تر دې دمه یې څو شعري ټولګې، یو ناول او د کیسو څو ټولګې پنځولې دي. پر دې سربېره یې یو شمېر ناولونه هم ژباړلي او خپاره کړي دي.
سحر نه یوازې د ژورو تاریخي او فلسفي کیسو او ناولونو لیکوال دی، بلکې د طنزي کیسو په پنځولو کې هم ځانګړی مهارت لري. نوموړی، چې د داستاني اثارو او ښکلو شعرونو د لیکلو او پنځولو لوړ استعداد لري، د کیسې او شعر له هنري او ادبي جوړښت سره هم ښه اشنا دی؛ ځکه خو یې د ګڼو لیکوالو شعرونه او کیسې په ځیرکتیا شنلي او کره کتنه یې پرې کړې ده.
د داستاني او شعري پنځونو ترڅنګ، سحر د فولکلوریکو څېړنو او جګړه‌ییزو خاطراتو لیکوال هم دی. نوموړی نه یوازې د خپلو همزولو لیکوالو په منځ کې د یوه نوښتګر لیکوال او شاعر په توګه ځانګړی ځای لري، بلکې د خپلو لیکنو د څومره‌والي او څرنګوالي له مخې یې هم د پام وړ مقام خپل کړی دی.
هغه نه یوازې د خپلو تخلیقي او څېړنیزو اثارو په وسیله د پښتو ادب بڼ ته ښکلي ګلان ډالۍ کړي، بلکې د پښتو ادبي ټولنو په جوړولو او تنظیمولو کې یې هم رغنده ونډه اخیستې او د پښتو ادب د ودې او بډاینې لپاره یې ارزښتناک خدمتونه ترسره کړي دي.
لنډه دا چې علم ګل سحر د پښتو ادب یو پرکار، نوښتګر او څو اړخیز لیکوال او شاعر دی، چې د خپلې ادبي او فرهنګي هڅې له لارې یې د پښتو ادب په غوړېدا کې د پام وړ ونډه اخیستې ده. نوموړی د پښتو ادبي کاروان یو مخکښ او خوځنده لاروی دی، چې د قلم رڼا یې د پښتو ادب پر بېلابېلو برخو خپره شوې ده.))
عبدالوکیل سوله مل شینواری.
***
ما د ښاغلي علم ګل سحر سره د شعر و شاعرۍ، ادب او داستانونو او کیسو په تړاو دوې ارزښتناکې او ګټورې مرکې جوړې کړېدي.
خو دا ځل مې د نړېوال ادبي او هنري ریالیزم ښوونځی په تړاو ورسره یوه ځانګړې مرکه جوړه کړې ده.
ریالیزم هغه ادبي مکتب دی چې ادب یې له اسمانه ځمکې ته راکوز کړ، عادي انسان یې د داستان منځ ته راوست، د ټولنې دروازې یې پرانیستې. 
ریالیزم د انسان او ټولنې اړیکه جدي اخلي. په ریالیستي داستان کې کرکټر یوازې په تشه فضا کې ژوند نه کوي؛ د کورنۍ، اقتصاد، ټولنیزو دودونو، طبقې، کار، زده‌کړې او چاپېریال اغېز پرې لیدل کېږي.
له همدې امله ریالیستي ادبیات ډېر وخت د یوې ټولنې ټولنیزه هینداره هم ګڼل کېږي.
ګرانو مینه والو د نړېوال  ریالیزم ښوونځی په اړه به نور پوره او بشپړ مالومات د ښاغلي علم ګل سحر په دې څېړنیزې مرکې کې ولولو.
ښاغلی علم ګل سحر یو دروند، پاک زړی، متواضع او خواخوږی شخصیت دی. دی له هېواو او هېوادوالو، پښتو او پوښتونولۍ سره او د خپلو ملګرو، یارانو او دوستانو سره ژوره مینه لري.
***
ګران سحر صاحب بیا هم سلامونه او درنښت، اجازه راکړئ خپلې پوښتنې پیل کړم.
ګران انجنیر صاحب مسعود نړۍ مننه زه هم تاسو او ټولو مینه والو ته سلامونه وړاندې کوم. ستاسو په چوپړ او خدمت کې یم.
***
مسعود: سحر صاحب نړېوال ادب څنگه راپېژنئ؟ بنسټېزې، مهمې او اړینې ځانګړتیاوې یې څه ډول ارزوئ؟
سحر: مننه انجنیرصاحب نړیوال ادب هغه ادبي میراث ته ویل کېږي چې د یوې ځانګړې ژبې، ملت یا سیمې له پولې څخه اوړي او د بېلابېلو ملتونو لوستونکو ته د ارزښت وړ وي. نړیوال ادب د انسان ګډې تجربې لکه مینه، جګړه، مرګ، ژوند، ازادي، عدالت، فقر، کډوالي، ټولنیز نابرابري او د انسان رواني ستونزې بیانوي. نړیوال ادب یوازې د بېلابېلو ملتونو د ادبیاتو مجموعه نه ده، بلکې هغه پراخه ادبي نړۍ ده چې د انسان ګډې تجربې یې بیان کړې دي.
د نړیوال ادب یوه مهمه ځانګړتیا دا ده چې د فرهنګي توپیرونو تر څنګ د انسان ګډ ارزښتونه هم راڅرګندوي. د روسي، فرانسوي، انګلیسي، جرمني، امریکایي، لاتیني امریکایي او نورو ملتونو په سترو اثارو کې، سره له دې چې سیمې او کلتورونه بیل دي، د انسان د آزادۍ، عدالت، مینې، مرګ، یوازیتوب او هیلې مسئلې ډېرې سره نږدې دي. له دې خاطره نړیوال ادب د ملتونو ترمنځ د فرهنګي پېژندنې او فکري تفاهم یو مهم پل هم ګڼل کېدای شي. 
مسعود: تاسو په نړېوال ادب کې د جګړو، توتریخوالي، کډوالۍ او پردیسۍ اغېز څنګه څېړئ؟
سحر: جګړې او کډوالۍ د نړیوال ادب له مهمو موضوعاتو څخه دي. جګړه د انسان رواني، ټولنیز، اقتصادي او اخلاقي ژوند زیانمنوي او ادبیات د دغو اغېزو تصویر په ډیره عاطفي بڼه وړاندې کوي.
کډوالي او پردیسي بیا د هویت، وطن، ژبې، خاطرو، یوازیتوب او د پردي چاپېریال سره د انسان د مبارزې موضوعات رامنځته کوي.
د جګړې ادبیات یوازې د جګړې د ډګر بیان نه کوي، بلکې د هغې تر شا د انسان درد، د کورنۍ له لاسه ورکول، بې‌کوري، مهاجرت او رواني زیانونه هم څرګندوي. له همدې امله د جګړې او کډوالۍ ادبیات د تاریخ د انساني اړخ د ساتلو مهمه وسیله ده.
مسعود: د کلاسیک او معاصر نړېوال ادب ترمنځ توپیر څه دی؟
سحر: کلاسیک ادب تر ډېره د خپلې زمانې له فلسفي، دیني، اخلاقي او ټولنیزو ارزښتونو سره ژوره اړیکه لري او د انسان د ژوند د بنسټیزو پوښتنو د بیان لپاره نسبتاً ټاکلي هنري قالبونه کاروي. معاصر ادب بیا د ژوند د پېچلتیا، فردي تجربې، ټولنیزو بدلونونو، جګړو، مهاجرت، ټکنالوژۍ، هویت او رواني بحرانونو ته ډېر پام کوي.
خو د دواړو ترمنځ مطلقه فاصله نشته. یو مهم کلاسیک اثر نن هم اوسنیو لوستونکو ته جالب دی، ځکه چې د انساني ژوند اساسي پوښتنې او غوښتنې ډېرې نه بدلېږي. توپیر تر ډېره د بیان په طرز، د موضوعاتو پراخوالي او د انسان د تجربې په بیانولو کې دی.
مسعود: یو شمیر لیکوال وایي:  ژبه یوه ټولنیزه پدیده ده، چې د ټولنې او وګړو تر منځ  د پوهولو او راپوهولو وسیله ده. تاسو ژبه څه ډول راپېژنئ؟  او دا راته وویاست، چې د ژبې او ادب ترمنځ کومې مهمې ځانګړتیاوې شتون لري؟
سحر: دا ما ته تر ډیره یوه مشکله پوښتنه ده، زه ژبپوه نه یم، ژبپوهان به دې ډول پوښتنو ته ښه او مسلکي ځوابونه ولري خو دومره ویلی شم چې ژبه د انسان د فکر، احساس، تجربې او اړیکې تر ټولو مهمه وسیله ده. انسان په ژبه نه یوازې له بل انسان سره خبرې کوي، بلکې خپل فکر منظموي، خپل کلچر له یوه نسل څخه بل ته لېږدوي او خپله تاریخي حافظه ساتي.
ادب د همدې ژبې هنري او تخلیقي کارونه ده. په ادبیاتو کې ژبه د افهام او تفهیم له سطحې د هنري هستونې وسیلې ته لوړېږي؛ استعاره، تصویر، اهنګ، سمبول، تخیل او عاطفه ورسره یوځای کېږي. له همدې امله د ژبې او ادب اړیکه ډېره نږدې ده: ژبه د ادب ماده ده او ادب هغې مادې ته هنري روح ورکوي.

مسعود: ستاسو په اند کوم ډول نښیرونه (اثار) د ادبي نښیرونو (اثارو) او ادبیاتو په توګه وېشل کېدای شي؟ او دا راته ووایاست څه وخت لیکوال او شاعر یو ادبي اثر پنځولای شي؟
سحر: ادبي اثر هغه تخلیقي اثر دی چې د ژبې له هنري کارونې، تخیل، عاطفې، فکر، تصویر او ځانګړي هنري جوړښت څخه برخمن وي. شعر، لنډه کیسه، ناول، ډرامه او ادبي نثر د ادبیاتو له مهمو ژانرونو څخه دي.
زما په اند، لیکوال هغه وخت ادبي اثر پنځوي چې د ژوند یوه تجربه، پوښتنه یا احساس په هنري ژبه بدل کړای شي. یوازې پېښه د ادبي اثر لپاره بسنه نه کوي، موږ هره ورځ ځینې پیښې وینو خو په اړه یې حتمآ څه نه لیکو خو د پیښې هنري تعبیر، د شخصیتونو جوړونه، ژبه، جوړښت او د لیکوال ځانګړی لید هغه څه دي چې یو عادي روایت په ادبي اثر بدلوي.
مسعود: ښه به وي که تاسو د ادبیاتو د موخو او دندو، همداراز د ژمنو او نا ژمنو ادبیاتو او د ادبیاتو د نورو اړخونو په تړاو لږ څه رڼاوی ورکړئ؟
سحر: ادب څو اړخیزه دنده لري. ادب د انسان د احساس او فکر بیان دی، د ټولنې هنداره ده، د فرهنګي حافظې ساتونکی دی او د انسان د روح د تسکین او فکري بیدارۍ وسیله هم ده. ښه ادب انسان ته یوازې معلومات نه ورکوي بلکې هغه فکر کولو ته هڅوي څو پوښتنې وکړي او د بل انسان له تجربې سره ځان شریک احساس کړي.
ژمن ادب د ټولنې، انسان او د خپل وخت له مهمو مسئلو سره څرګند فکري او انساني تړاو لري.  غیر متعهد ادب بیا هڅه کوي چې له مستقیمو ټولنیزو او سیاسي ژمنو څخه ځان لیرې وساتي او تر ډېره د فردي تجربې، ښکلا او هنري خپلواکۍ موضوعات تعقیب کړي. خو دا دواړه باید په ساده ډول د ښه او بد ادب په معنا ونه ګڼل شي؛ د یوه اثر هنري ارزښت د هغه له څرنګوالي(کیفیت)، ژورتیا او تخلیقي ځواک سره تړاو لري.

اوس به راشو د ادبي ښوونځیو لورلید ته:
د ادبي مکتبونو او سبکونو په تړاو خبرو ته:
مسعود: تاسو ادبي مکتبونه، ادبي سبک، تگلوري او ارزښت یې، همدا راز ادبي ځېلونه (ژانرونه) څنګه راپېژنئ؟ کوم مکتوبونه کولای شو د ادبي مکتبونو په نوم ونومولای شو؟
سحر: ادبي مکتب هغه فکري او هنري جریان دی چې د یوې دورې یا یوې ډلې لیکوالان د انسان، ټولنې، هنر او ژوند په اړه په ځینو ګډو اصولو او لیدلورو سره نږدې کوي. رومانتیزم، ریالیزم، ناتورالیزم، سمبولیزم، سوریالیزم او وروسته ځینې نور هنري جریانونه د ادبي مکتبونو او خوځښتونو مهم مثالونه دي.
سبک بیا د یوه لیکوال یا هنرمند د بیان ځانګړې طریقه ده. ژانر د ادبي اثر ډول ته ویل کېږي؛ لکه شعر، رومان، لنډه کیسه، ډرامه او ادبي  نثر. تګلوری تر ډېره د فکر او هنري حرکت عمومي مسیر څرګندوي. د دغو مفاهیمو توپیر پېژندل د ادبي نقد او څیړنې لپاره ډېر مهم دی.

مسعود: تاسو د ادبي نړېوال مکتبونو په بهیر کې د ادبي ځېلونو (ژانرونو) د بنسټیزو بدلونونو د ودې او پرمختیا په اړه څنگه اندئ؟
سحر: ادبي ژانرونه ثابت او تړلي قالبونه نه دي. د ټولنې، انسان او د بیان د اړتیاوو له بدلون سره ژانرونه هم بدلېږي. د رومان د ژانر پراختیا، د لنډې کیسې وده، د نوې ډرامې رامنځته کېدل او د شعر د نوو ډولونو پیدا کېدل د همدې تحول بېلګې دي.
زما په اند، ادبي مکتبونه هم له ژانرونو سره متقابل اغېز لري. کله چې د انسان د ژوند په اړه نوی لید پیدا شي، لیکوال د بیان نوې لارې لټوي؛ او کله چې نوی هنري فورم رامنځته شي، هغه بیا د ادبي فکر د پراختیا لپاره زمینه برابروي.
مسعود: د هیڅ ادبي مکتب رامنځته کېدنه ناڅاپه او له سریزې پرته نه وي، د هر یوه ډېرې نښې د پخوانۍ دورې په ادبي نښیرونو (اثارو) کې موندل کېدای شي. تاسو هغه لاملونه او توکي څنګه ارزوئ چې د ادبي مکتبونو د پیدایښت، جوړېدنې، بدلون، ودې، پرمختگ او د له منځه تللو لامل ګرځي؟
سحر: لکه څنګه مو چې دمخه وویل ادبي مکتبونه د ټولنیزو، سیاسي، اقتصادي، فلسفي او فرهنګي بدلونونو له چاپېریاله راټوکېږي. کله چې په ټولنه کې د انسان د ژوند شرایط بدلېږي، ادبیات هم د بیان نوې لارې غواړي. صنعتي انقلاب، د ښارونو پراختیا، ټولنیزې طبقې، سیاسي انقلابونه، علمي پرمختګونه او فلسفي نظریات ټول د ادبي مکتبونو پر جوړېدو اغېز لري.
هیڅ نوی مکتب له صفره نه پیلېږي؛ په پخوانیو اثارو کې یې مقدماتي نښې لیدل کېږي. مکتب هغه وخت پیاوړی کېږي چې یو شمېر لیکوالان ورته ګډ هنري او فکري جهت ورکړي. وروسته د زمانې په بدلېدو سره یا په نوي مکتب کې جذبېږي او یا خپل تاریخي اهمیت ورو ورو له لاسه ورکوي.
مسعود: تاسو ریالیستیک ادبیات څنګه راپېژنئ؟ د دې ادبیاتو تر ټولو اړینې ځانګړنې او مهمې ځانګړتياوې کومې دي؟
سحر: ریالیستیک ادب هڅه کوي چې د انسان او ټولنې ژوند له واقعي شرایطو سره په نږدې اړیکه کې انځور کړي. ریالیزم د ژوند د ښکلا تر څنګ د هغه ستونزې، تضادونه، بېوزلي، نابرابري، کورنۍ اړیکې او ټولنیز واقعیتونه هم ویني.
د ریالیستي ادب مهمې ځانګړنې د واقعي ژوند مشاهده، د شخصیتونو طبیعي جوړونه، د ټولنیز چاپېریال دقیق انځور، د علت او معلول اړیکو ته پاملرنه او له مصنوعيتوب څخه ډډه ده. البته ریالیزم داسې هم نه دی چې یوازې کټ مټ واقعیتونه لکه د عکاسي کامره را انتقال کړي، لیکوال واقعیتونه ویني، انتخابوي یې او په هنري بڼه یې لوستونکو ته وړاندې کوي.

مسعود: د ریالیستیکو ادبیاتو تر ټولو مهم، نوښتګر او مخکښ لیکوال څوک ول؟ مهرباني وکړئ د هغوی د نامتو او گټورو نښیرونو(اثارو) نومونه واخلئ.
سحر: د ریالیزم په وده کې ګڼو لیکوالو مهم رول درلود په دې بهیر کې د نړۍ د مختلفو هیوادونو ځینو لیکوالو برخه لرله. د بېلګې په توګه: په فرانسه کې انوره دو بالزاک، ستاندال او ګوستاو فلوبر، په انګلستان کې چارلز دیکنز او جورج الیوت، په امریکا کې ویلیام ډین هاولز او مارک تواېن  او په روسیه کې تولستوی، داستایفسکي، تورګنوف او چیخوف د ریالیستي ادب له مهمو څېرو څخه دي.
د بالزاک «انساني کمدي»، د فلوبر «مادام بوواري»، د دیکنز «الیور ټوېسټ» او «سخت وختونه»، د جورج الیوت «مډلمارچ»، د تولستوی «جګړه او سوله» او «آنا کارنینا» او د داستایفسکي «جنایت او سزا» هغه آثار دي چې د واقعیت، ټولنې او انسان د ژورې مطالعې له امله ځانګړی اهمیت لري.

مسعود: تاسو د ریالیسم (ریښتیاپاله)  ښوونځی څنګه راپېژنئ او ارزوئ، هغه ادبي هنري مکتب، چې د نولسمې پیړۍ په نیمایي کې راوټوکېده، یانې په اروپا او امریکا کې د (۱۸۵۰-۱۸۸۰)زېږدیز کلونو تر منځ راڅرګند شو. مهرباني وکړئ د دې مکتب د تاریخ، آر او بنسټ په اړه لنډ مالومات راکړئ، چیرته، کله او د چا لخوا جوړ کړای شوی او لومړني بنسټ ایښودونکي یې څوک ول؟
سحر: ریالیزم د نولسمې پېړۍ په اروپا کې د رومانتیزم د ځینو ځانګړنو په وړاندې د یوه نوي هنري تمایل په توګه پیاوړی شو. خو دا باید په یوه ټاکلي کال یا یوه شخص پورې محدود نه شي. د دې مکتب ریښې تر دې مخکې هم په اروپایي ادبیاتو کې لیدل کېږي، خو د نولسمې پېړۍ په منځنیو لسیزو کې یې ځانګړی فکري او هنري هویت پیدا کړ.
فرانسه د ریالیستي غورځنګ له مهمو مرکزونو څخه وه او بالزاک، ستاندال، فلوبر او نورو لیکوالو د دې لارې په پیاوړتیا کې مهم رول ولوباوه. په نورو هېوادونو کې هم ریالیزم په بېلابېلو بڼو وده وکړه. نو ریالیزم د یوه شخص اختراع نه، بلکې د اوږدې ادبي او ټولنیزې ودې نتیجه ده.

مسعود: د ریالیزم پېړی د نیوکو او کره کتنې پېر دی. داسې یو پېر، چې د ذهني حساسیت لوړتیا د تخیل په ځواک او د روښانوونکې پوهې د وسلې په مټ سیالۍ ته راپاڅېږي. ښه به وي که د نوموړي ښوونځي په رامنځته کیدو کې د اغیزمنو لاملونو په اړه لنډ مالومات ورکړئ.
سحر: د ریالیزم تر شا څو مهم عوامل موجود وو: صنعتي انقلاب، د ښارونو پراختیا، د منځنۍ طبقې وده، د ټولنیزو طبقو بدلون، د علم او تجربوي فکر پراختیا او د پخوانیو رومانتيکو تصوراتو په مقابل کې د رښتیني ژوند د انځورولو ضرورت.
همداراز د نولسمې پېړۍ ټولنیزو ستونزو لکه فقر، د کارګرانو ژوند، طبقاتي توپیرونو او د ښارونو چټکې پراختیا ـ لیکوال دې ته وهڅول چې له خیالې او ایډیالې نړۍ څخه د واقعي ژوند پر لوري راوګرځي. له همدې امله ریالیزم له خپل عصر سره ژوره ټولنیزه اړیکه لري.

مسعود: ویل کېږي: (شانفلوري زیږیدنه ۱۸۲۱زېږدیز کال ـ مړینه ۱۸۸۹زېږدیز کال)، رومان لیکونکی او هنري فرانسوي منتقد او کره کتونکی، همدا راز(مورژه زیږیدنه ۱۸۲۲ز کال ـ مړینه ۱۸۶۱ ز کال) ، شاعر، رومان لیکونکی او فرانسوي لیکوال، (دورانتي زیږیدنه ۱۸۸۴ز ـ مړینه ۱۹۵۷ز کال)، بریتانیایي لیکوال او رسنوال وو، چې د شوروي دولت د واکمنۍ په وخت کې په مسکو کې د نیویارک ټایمز ورځپاڼې د ادارې سروال هم وو. دا نوموړي کسان د ریالیسم د ادبي ښوونځی له بنسټ ایښودونکو څخه ګڼل کېږي. تاسو د دغو لیکوالو د اندونو، عقایدو او لید توګو او د هغوی د نوموتو نښیرونو(اثارو) په تړاو څه لید لرئ؟
سحر: شانفلوري د فرانسوي ریالیزم له هغو لیکوالو او منتقدانو څخه وو چې د عادي ژوند د واقعي انځور ملاتړ یې کاوه او د هنري واقعیت د بیان غوښتنه یې کوله. د ده اهمیت تر ډېره په همدې ادبي تمایل کې دی.
خو د دې پوښتنې په اړه باید یوه علمي احتیاط هم وشي. د ریالیزم د بنسټګرو نوملړ باید په ساده ډول د دغو دریو کسانو په نوم محدود نه شي، او د دورانتي په اړه د ورکړل شویو معلوماتو کره تاریخي تثبیت هم ضروري دی. د ریالیزم پیدایښت یو پراخ اروپایي بهیر و چې بالزاک، ستاندال، فلوبر او نورو لیکوالو پکې ډېر روښانه نقش درلود.

مسعود: تاسو د ریالیسم د ښوونځی د موخو، اندونه، ځانګړنو، بنسټیز اندیزونه او د رښتیني او عیني قانونمندۍ په اړه څه لید لرئ؟ ستاسو په اند، رښتیني ریالیست لیکوال او پوهان باید په خپلو نښیرونو(اثارو) کې کومو اړخونو ته پام وکړي، چې نښیرونه(اثار)یې د لوستونکو او اورېدونکو د پام وړ وګرځي او له دې نښیرونو (اثارو) څخه په ګټوره توګه اغېزمن شي؟
سحر: د ریالیزم اساسي موخه دا ده چې انسان او ټولنه په داسې هنري بڼه وړاندې کړي چې د ژوند له واقعي شرایطو سره اړیکه ولري. ریالیست لیکوال هڅه کوي چې شخصیتونه یوازې سپین یا تور ونه ښيي، بلکې د هغوی د چلند تر شا ټولنیز، رواني او اقتصادي عوامل هم څرګند کړي.
ریالیزم له عیني حقیقت سره اړیکه لري، خو ادبي اثر داسې نه دی چې ژوند عینآ را کاپي کړي. لیکوال د واقعیت له منځه هغه څه انتخابوي چې هنري او انساني معنا ولري. له همدې امله ښه ریالیست باید هم د ژوند ښه مشاهده ولري او هم د هنري انتخاب، ژبې او جوړښت وړتیا ولري.

مسعود: په بېلابېلو هېوادونو کې د ریالیسم د پرمختیا او پراختیا په تړاو، کومو نامتو لیکوالو له خپلو مستندو او معتبرو نښیرونو(اثارو) سره د ریالیسم د مکتب په بډاینه، پرمختګ او وده کې، مهم او اړین ګامونه پورته کړې دي؟ 
سحر: لکه د مخه مو چې هم یاد کړل په فرانسه کې بالزاک، ستاندال او فلوبر، په انګلستان کې ډیکنز او جورج الیوت، په امریکا کې مارک تواین او ویلیام ډین هاولز، په روسیه کې تولستوی، داستایفسکي، تورګنیف او چیخوف د ریالیزم په وده کې ځانګړی رول لري.
وروسته بیا د شلمې پېړۍ لیکوالو د ریالیستي میراث نوې بڼې رامنځته کړې. هیمنګوی، اشتاین‌بک او فاکنر د جګړې، فقر، ټولنیزو بدلونونو او فردي بحرانونو په بیان کې د واقعیت نوې لارې وکارولې. له همدې امله ریالیزم له نولسمې پېړۍ سره پای ته نه دی رسېدلی.

مسعود: تاسو په بشري ټولنه کې د منځنۍ او ښکته پاړکۍ(طبقې) د کارکونکو تر منځ د ریالیسم د مکتب د اندونو، لیدلورو، عقایدو او ارزښتونو اغیز څنګه ارزوئ؟ 
سحر: ریالیزم د هغو خلکو ژوند ادبي مرکز ته راوړ چې پخوا ډېر ځله د لوړپوړو طبقو تر سیوري لاندې پاتې وو. کارګر، دوکاندار، بزګر، کوچنی مامور، بېوزله کورنۍ او د ښار عادي اوسېدونکی د ریالیستي ادب په نړۍ کې د ادبي شخصیت حیثیت پیدا کوي.
دا کار یوازې د طبقې د تصویرولو مسئله نه وه؛ بلکې د انساني کرامت د ادبي پېژندنې مسئله هم وه. ریالیست ادب ښيي چې د عادي انسان ژوند هم د لوی رومان او لویې کیسې وړ دی. له همدې امله ریالیزم د ټولنیز عدالت او انساني تجربې په پراخولو کې مهم ادبي رول لري.

مسعود: ویل شوې دي: په انګلستان کې جورج الیوټ (۱۸۸۰-۱۸۱۹) چې د  ویکتوریا په واکمنۍ کې انګلیسي رومان لیکونکی او شاعر وو او په امریکا کې ویلیام ډین هاولز (۱۸۳۷-۱۹۲۰) چې د (۱۹)مې پېړۍ د ریالیزم د مکتب تر ټولو نوموتی لیکوال وو، دوی وتوانیدل چې د ریالیسم ښوونځی رامینځته کړي. تاسو د دې لیکوالو لید توګي، عقاید او اندونه څنګه ارزوئ؟  او د دوی د ګټورو او اغېزمنو نښیرونو(اثارو) په تړاو څه اند لرئ؟
سحر: باید ووایم چې ما پخپله د دې ټولو لیکوالو اثار نه دي لوستي چې د هر یوه په اړه دقیق نظر څرګند کړم خو بیا هم د ځینو مطالعاتو او معلوماتو له مخې ویلی شم چې جورج الیوت د انسان د شخصیت، اخلاقي انتخابونو او ټولنیز چاپېریال ژوره مطالعه کړې ده. د هغې (مډلمارچ) ناول په ځانګړي ډول د یوې ټولنې د خلکو اړیکې، هیلې، تېروتنې او ټولنیز جوړښت په پراخ ډول انځوروي، تاسې پوهیږئ چې جورج الیوت یا جورج ایلیت د میرمن ماري این ایوانز مستعار نوم و، هغې دا نارینه نوم ځکه کاراوه چې په نولسمه پیړۍ کې یې لیکنې جدي وګڼل شي یعني اروپا هم یو وخت زموږ غوندې په داسې تیارو کې ډوبه وه چې د میرمنو کار او لیکنو ته یې ارزښت نه ورکاوه.
ویلیام ډین هاولز بیا د امریکایي ژوند د عادي خلکو د تجربو او د ټولنیز واقعیت د انځورولو په خاطر مشهور دی. د دواړو ګډه ځانګړنه دا ده چې شخصیتونه یې له ټولنیز چاپېریال څخه جلا نه دي، انسان د ټولنې په منځ کې مطالعه کوي.

مسعود: پر (۱۸۳۵) زیږدیز کال کې په انګلیسي ادبیاتو کې، په تېره بیا په رومان لیکنه کې یو فرهنګیاله خپلواک ریالیزم راوټوکید، په دې پېر کې د انګلیسي ادبیاتو نامتو استازی (چارلز ډیکنز 1870ز-1812ز) وو. تاسو د دې نوموتي او پیژندل شوي لیکوال ریالستیک عقاید، لید توګی، لید لوری، نامتو او باوري نښیرونه( آثار) او د نوموړي لیکوال د ګټورو او ارزښتمنو اثارو اغیز په نورو هیوادونو کې څنګه ارزوئ؟ 
سحر: ډیکنز د انګلیسي ریالیزم له تر ټولو اغېزمنو لیکوالو څخه دی. هغه د خپل وخت د لندن او انګلستان ټولنیز ژوند، فقر، یتیم ماشومان، د کار سخت شرایط، طبقاتي توپیر او د ادارو بې‌رحمي په ډېر ژوندي او هنري ډول انځور کړې ده.
«الیور ټوېسټ»، «ډیویډ کاپر فیلډ»، «لویې هیلې»، «سخت وختونه» او «د دوو ښارونو کیسه» یې له مهمو اثارو څخه دي. د ډیکنز ځانګړنه دا ده چې ټولنیز انتقاد یې له طنز، احساس، شخصیت جوړونې او کیسه‌ویلو سره یوځای کړی دی.

مسعود: جورج الیوت (۱۸۸۰-۱۸۱۹) د ویکټوریا د پېر یو نامتو انګلیسي رومان لیکونکی او شاعر وو. د نوموتي نښیرونه(اثار) د هغه د ریالستیک لیدلوري او روان پېژندنې په خاطر شهرت لري. تاسو د دې نامتو لیکوال د ریالستیکو عقایدو، اندونو او د ده د ګټور او نامتو نښیرونو(اثارو)  په تړاو څه لید لرئ؟ 
سحر: جورج الیوت د انګلیسي ادبیاتو له پیاوړو لیکوالو څخه دی، د شخصیتونو د داخلي نړۍ په انځورولو کې ځانګړې وړتیا لري. هغه انسان یوازې د ټولنیز موقف له مخې نه معرفي کوي، بلکې د هغه د وجدان، غوښتنو، تېروتنو او اخلاقي انتخابونو ترمنځ اړیکې هم څېړي.
مډلمارچ د هغې تر ټولو مهم اثر ګڼل کېږي  دا ناول په (۱۹)پیړۍ کې د انګلیستان د یوې سیمې د خلکو ټولنیز ژوند، ودونو او مذهب اړخونه انځوروي، کیسه یې د یوه ځوان او پیغلې د ناسم واده په شاوخوا را څرخيږي ناول را ښیي چې څنګه په ټولنه حاکم رواجونه، محدودیتونه او ناسم انتخابونه د انسانانو پر پاکو هیلو اغیز شیندي. (سیلاس مارنر)، (د فلوس پر غاړه ژرنده)، (آدم بیډ) او (رومولا) هم د یادونې وړ دي. د هغې ریالیزم له ساده واقعیت‌انځورونې څخه پورته دی؛ هغه د ټولنې او انسان رواني ژوند دواړه سره تړي.

مسعود: ارنسټ میلر هیمنګوی (۱۸۹۹-۱۹۶۱) یو له نوموتو امریکایي لیکوالو او د ادبیاتو د نوبل جایزې ګټونکی وو، جان اشتاین بک (۱۹۶۸-۱۹۰۲) د شلمې پیړۍ یو له غوره او تر ټولو زیات لوستل شوی لیکوال وو او د ادبیاتو د نوبل جایزې  ګټونکی هم وو او د ریالیزم د ښوونځي د اندونو او پیغامونو په وده او دودولو کې یې اغېزمن رول لوبولی دی. د دغو لیکوالو د عقایدو، لیدتوګو او اندونو په اړه او د دوی د ډیرو نامتو او ګټورو نښیرونو(اثارو)په تړاو لنډ معلومات وړاندې کړئ. 
سحر: ارنسټ هیمنګوی د شلمې پېړۍ له مشهورو امریکایي لیکوالو څخه وو. د هغه په اثارو کې جګړه، مرګ، یوازیتوب، انساني زغم او د ژوند ستونزې په ساده، لنډه او اغېزناکه ژبه انځور شوي دي. هیمنګوی د خپل ځانګړي لنډلیکني سبک او واقعیت پالنې لیدلوري له امله شهرت لري. هیمنګوی د ساده، لنډې او له اضافي تشریحاتو څخه پاکې ژبې له لارې د انسان د سختو تجربو بیان ته نوی قوت ورکړ. جګړه، مرګ، مینه، زړورتیا، ماتې او د انسان د مقاومت موضوعات د هغه په اثارو کې مهم دي. (له وسلې سره خدای پاماني) که مې یې پښتو نوم نه وي غلط کړی، (لمر بیا راخېژي) او (بوډا او سمندر) یې له مشهورو اثارو څخه دي.
اشتاین‌بک هم مشهور امریکایي لیکوال دی چې په خپلو اثارو کې یې د بېوزلو، کارګرانو، بزګرانو او محرومو طبقو ژوند او ستونزې انځور کړې دي، دې لیکوال بیا د ټولنیزو بې‌عدالتيو موضوعاتو ته ډېر پام کړی. ( قهر انګور) او (موږکان او انسانان) د هغه د ټولنیز ریالیزم مهم مثالونه دي. دواړه لیکوالان واقعیت ته نږدې دي، خو د بیان او هنري سبک لارې یې سره توپیر لري.
مسعود: هنري جیمز( ۱۸۴۳ ز کال ـ  ۱۹۱۶ ز کال) یو امریکایي - برتانوي لیکوال وو، او د ریالستیک ادب په تاریخ کې یو نامتو شخصیت تېر شوی دی. د نوبل د جایزې دغه نوماند د خپلو ارزښتناکو نښیرونو(اثارو)اوکتابونو لکه: "ډیزي میلر" او "ځنګل کې حیوان" لپاره زیاتره پیژندل شوی دی. تاسو د دغې نوموتي لیکوال، د سبک، تګلوری، عقاید، اندو واند په اړه او د ده د ګټورو او د پاموړ نښیرونو(اثارو) په تړاو لنډه رڼا واچوئ.
سحر: محترم مسعودصاحب د دې هر لیکوال چې تاسې یې یادونه کړې، په اړه ډیرې خبرې کیدای شي ځکه دوی هر یوه پخپله برخه کې ډیر کار کړی دی او تلپاتي اثار یې لیکلي دي. هنري جیمز د نولسمې پېړۍ د وروستیو او شلمې پېړۍ د لومړیو مهمو لیکوالو څخه دی چې ریالیزم یې د انسان د شعور او داخلي تجربې تر کچې ژور کړ. هغه د انسان د لیدلوري، ادراک او رواني حالتونو په بیان کې ځانګړې وړتیا لري د هغه په لیکنو کې د کرکټرونو ذهني نړۍ او د پېښو په اړه د هغوی لیدلوري ځانګړی اهمیت لري...
(ډیزي میلر)، (د یوې مېرمنې انځور) او ( سفیران) یې مهم آثار دي. «د ځنګل حیوان» هم د هغه له رواني او فکري اثارو څخه دی. د جیمز هنر موږ ته ښيي چې واقعیت یوازې هغه څه نه دي چې سترګې یې ویني، د انسان داخلي ادراک هم د واقعیت یوه مهمه برخه ده.

مسعود: ویل کېږي: په امریکا او انګلستان کې ریالیسم توپیر درلود. تاسو د امریکایي او برتانوي ریالیستانو په نامتو او  زړه راښکونکي نښیرونو(اثارو) کې دا ځانګړي توپیرونه څنګه ارزوئ؟
سحر: د دواړو هېوادونو ریالیزم ګډې ځانګړنې لري، خو ټولنیز چاپېریال یې توپیر درلود. انګلیسي ریالیزم د صنعتي انقلاب، ښاري فقر، طبقاتي جوړښت او د هغه وخت د ټولنې له ستونزو سره ژوره اړیکه لرله، ډیکنز او جورج الیوت یې ښه مثالونه دي.
امریکایي ریالیزم بیا د نوې ټولنې، مهاجرت، پراخې جغرافیې، اقتصادي بدلون، فردیت او د کورنۍ جګړې وروسته د ټولنیز ژوند له تجربو سره تړاو لري. مارک تواین، هاولز او وروسته هیمنګوی او اشتاین‌بک د دې بدلون بېلابېلې مرحلې څرګندوي.

مسعود: د ریالیزم د مکتب اهمیت او ارزښت په دې دک و دلیل روښانه او څرګند دی، چې روستیو ښونځيو د هغې ارزښت او اتبار نه شوای کمولای او په یو ځانګړي پېر پورې محدود پاتې نه شو، بلکې په ټولو پېرونو کې یې مینه وال وموندل او د نوي رومان لیکنو  بنسټ یې کېښود، چې د نن ورځې نړیوال ادب پرې ولاړ دی. تاسو یې څنګه انګېرئ؟
سحر: زما په اند د ریالیزم تر ټولو لوی اهمیت دا دی چې ادب یې له مصنوعي او له ژوند څخه لرې تصویرونو څخه راوګرځاوه او عادي انسان، ټولنه او ورځنی ژوند یې د ادبي موضوع په توګه مطرح کړل.
ریالیزم وروسته په نورو ادبي جریانونو کې هم اغېز پرېښود. حتا هغه مکتبونه چې له ریالیزم سره یې مخالفت درلود، په ډېرو مواردو کې یې د واقعیت د انځورولو نوې لارې له همدې میراث څخه اخیستې. له همدې امله ریالیزم یوازې تاریخي مکتب نه دی، بلکې د معاصر داستاني ادب په جوړښت کې یې دوامدار اغېز لیدل کېږي.

مسعود: انوره دو بالزاک (۱۷۹۹-۱۸۵۰) په فرانسه او نړۍ کې یو له مخکښو او نامتو لیکوالو څخه دی. نړیوال یې د رښتيني او نوموتي ریالیست ليکوال په توګه يادوي، ده وکولای شول چې د اغېزمنو او ګټورو نښیرونو(اثارو) په پنځولو سره ځان د نړۍ په کچه وروپېژني. تاسو د نوموړي اند او لیدلوری په پرتلیز ډول او د هغه قیمتي او ګرانبیه آثار څه ډول ارزوئ؟
سحر: بالزاک د ریالیزم له سترو معمارانو څخه ګڼل کېږي. د هغه ځانګړنه دا ده چې فرد یې له ټولنې، اقتصاد، سیاست، کورنۍ او ټولنیز موقف څخه جلا نه دی مطالعه کړی. هغه غوښتل د خپل وخت د فرانسوي ټولنې پراخ تصویر وړاندې کړي.
د (انساني کمدي) په نوم د اثارو لویه مجموعه یې د فرانسې د ټولنیز ژوند یو ادبي موزیم ته ورته ده. (بابا ګوریو)، (د اوژیني ګرانده) او (ورک شوي خیالونه) یې مهم آثار دي. د بالزاک ارزښت په دې کې دی چې د شخصیت تر شا ټولنیز جوړښت هم راښيي. تر بالزاک پورې مې یوه خاطره را یاد شوه د کابل په څارندوی مینه کې د جمعې لمانځه په وخت کې زموږ د جومات ملا وعذ کاوه، پخپلو خبرو کې یې د کفارو هغه ظلمونه یاد کړل چې پر مسلمانانو یې کړي دي، ملا صاحب زیاته کړه یو له دې کفارو څخه بالزاک و، بالزاک دومره ظالم کافر و چې مسلمانان به یې پخپله وژل په هغه ورځ به یې چې ډیر مسلمانان به یې حلال کړي و، ډیر به خوشحاله و او له ډوډۍ څخه به یې خوند اخیست، د ناستو خلکو په څیرو کې له بالزاک څخه کرکه له ورایه بریښیدله، ما له ځان سره وویل : باالزاک بیچاره.

مسعود: «انوره دو بالزاک» د خپل ژوند په اوږدو کې له سلو څخه ډیرې مقالې،  رومانونه او ډرامې لیکلي دي. د بالزاک لومړنی نښیر(اثر) کوم ؤ؟ مهرباني وکړئ د دې نښیر د ځانګړتیا، سکالو، مضمون او منځپانګې په اړه لنډ مالومات وړاندې کړئ.
سحر: سخته ده د بالزاک د لومړني اثر په اړه دقیق څه وویل شي ځکه چې بالزاک د خپل ادبي ژوند په لومړیو کې ځینې آثار په مستعارو نومونو خپاره کړي دي. (کروموېل) د هغه له لومړنیو مهمو ادبي هڅو څخه ګڼل کېږي، خو د بالزاک د لومړنیو اثارو تاریخ له څو مرحلو تیریږي.
په هر حال، د هغه د لومړنیو لیکنو له تجربو وروسته بالزاک ورو ورو هغه سبک ته ورسېد چې د ټولنیز ژوند دقیقې مشاهدې، شخصیت جوړونې او د انسان د اقتصادي او ټولنیزو اړیکو تحلیل یې ځانګړنه وه. د هغه هنري پخوالی په (انساني کمدي) کې په ښه ډول لیدلی شو.

مسعود: انوره دو بالزاک  یو له نوموتو فرانسوي لیکوالو څخه دی چې د ادب زیاتره  مینه وال د ده له نوم سره اشنا دي. هغه د خپلو نښیرونو(اثارو) لپاره د "انساني کمدي " نوم غوره کړی - چې شاوخوا (90) رومانونه، لنډې کیسې او داستانونه دي. د ده په نښیرونو (اثارو) کې یو نښیر(اثر)، (بابا ګوریو) نومېږي. دا نښیر(اثر) د هغه یو له مهمو او ښایسته نښیرونو(اثارو) څخه دی. که د دې نښیر (اثر) د سکالو، مضمون، منځپانګې او پیغام په تړاو او د ده د لیکنو د ځانګړي سبک، عقاید او اندونو په اړوند په لنډه توګه مالومات راکړئ.
سحر: (انساني کمیدي) ما ډیر پخوا لوستی دا د هغه د ناولونو او داستانونو یوه ټولګه ده، چې د نولسمې پېړۍ د فرانسوي ټولنې بېلابېل اړخونه انځوروي. په دې اثر کې د ټولنیزو طبقو ترمنځ توپیرونه، شتمني او فقر، د پیسو او قدرت اغېز، سیاسي او اخلاقي فساد، ټولنیزې سیالۍ او د انسانانو شخصي ګټې څېړل شوې دي. بالزاک په دې اثر کې هڅه کړې چې د خپل وخت د ټولنې یو پراخ او واقعي انځور وړاندې کړي. 
 (بابا ګوریو) د بالزاک بل مهم اثر دی په دې اثر کې د پلار مینه، د پیسو او ټولنیز موقف غوښتنه، د پاریس د ټولنې طبقاتي جوړښت او د انساني اړیکو تجارتي کېدل مهمې موضوعګانې دي. بالزاک د احساس تر څنګ د ټولنیز واقعیت سخت اړخ هم راښيي. د هغه سبک د دقیقې مشاهدې، پراخو جزئیاتو او ژورو شخصیتونو له خاطره ځانګړی دی.

مسعود: ویل شوې دي: بالزاک په خپلو نښیرونو(اثارو) کې "په طبیعت کې حقیقت"،  له  " په ادب کې حقیقت" څخه جلا کوي تاسو د دې لید او عقیدې په تړاو څه اند لرئ؟
سحر: په طبیعت کې حقیقت هغه واقعیت دی چې له انسان څخه بهر موجود دی، خو په ادب کې حقیقت د هنرمند له لید، انتخاب او هنري جوړښت څخه تېرېږي. لیکوال د ژوند هر څه نه شي راوړلای؛ هغه د واقعیت له پراخې نړۍ څخه ځانګړي عناصر اخلي او په هنري جوړښت کې یې سره نښلوي.
له همدې امله ادبي حقیقت د عکاسي په معنا عین نقل نه دی. یو رومان کېدای شي خیالي شخصیتونه ولري، خو د هغوی احساسات او ټولنیز حالت دومره ریښتینی وي چې لوستونکی یې د خپل ژوند له تجربې سره وتړي. دا د ادبي حقیقت ځواک دی.

مسعود: انوره دو بالزاک سربېره له رومانونو، لنډو کیسو او داستانونو، فلسفي او عرفاني رومانونه  هم ولیکل. ستاسو په اند ولې يې فلسفي او عرفاني اندونو او افکارو ته مخه کړه، تاسو يې دک و دلیل او لاملونه څنګه ارزوئ؟
سحر: بالزاک یوازې د ټولنې ظاهري جوړښت نه څیړه، هغه غوښتل د انسان د ژوند تر شا پټې فکري او روحي مسئلې هم وڅېړي. د هغه زمانه د علم، مادیت، دین، فلسفې او ټولنیزو بدلونونو د بحثونو زمانه وه او طبیعي ده چې دا فضا د هغه پر فکر اغېز وکړي.
په ځینو اثارو کې یې فلسفي او عرفاني تمایلات د انسان د غوښتنې، ځواک، اخلاقو او برخلیک د پوښتنو د بیان وسیله ګرځي. دا د هغه د ادبي نړۍ د پراخوالي یوه نښه ده.

مسعود: ځینې پېژندل شوي لیکوال چې د انوره دو بالزاک له نښیرونو اغیزمن شوي دي، تاسو د هغه د فلسفي او ادبي اندونو، عقایدو او لیدلورو په رڼا کې د هغو لیکوالو، پنځوونکي او تخلیقاتي نښیرونه (اثار)، چې د بالزاک له نښیرونو(اثارو) سره ورته والی لري څنګه ارزوئ؟
سحر: د بالزاک اغېز د نړۍ پر ډېرو داستان‌لیکونکو محسوس دی. زولا، تولستوی، داستایفسکي او وروسته ګڼو اروپایي او امریکایي لیکوالو د هغه له ټولنیز لید، شخصیت جوړونې او پراخې ټولنیزې مشاهدې څخه ګټه اخیستې ده.
د بالزاک مهم میراث دا دی چې رومان یې یوازې د فرد د شخصي کیسې له کچې څخه د ټولنې د لوی تصویر تر کچې ورساوه. وروسته لیکوالانو هم هڅه وکړه چې د فرد او ټولنیز جوړښت ترمنځ اړیکه په همدې ژورتیا وڅېړي.

مسعود: ویل کیږي: ریالیسم لومړی د ګوستاو کوربه چې (پر ۱۸۱۹ زیږدیز کال کې زیږیدلی او پر ۱۸۸۷ز کال کې مړ شوی) په نقاشۍ او انځورګرۍ سره پیل شو، چې یو فرانسوي انځورګر او د نولسمې پیړۍ په فرانسوي انځورګرۍ کې د ریالیزم د غورځنګ له سرلارو څخه وو. کوربه په فرانسه کې د نولسمې پیړۍ د نقاشۍ او انځورګرۍ په برخه کې مهم او ځانګړی ځای لري او د یو نوښتګر هنرمند په توګه پیژندل کیږي. ښه به وي که یې د نقاشۍ او انځورګرۍ پر تګلوري او سبک، سکالو، منځپانګې او په تېره پیغام رڼا واچوئ.
سحر: هو ګوستاو کوربه د فرانسوي ریالیستي نقاشۍ له مهمو استازو څخه و. هغه د تاریخي او اساطیري موضوعاتو پر ځای د خپل عصر عادي خلک، کارګران، بزګران او ورځنی ژوند د نقاشۍ موضوع وګرځول.
د هغه په هنر کې (د ډبرو ماتونکي) او (د اورنان ښخېدنه) مهم مثالونه دي. کوربه غوښتل وښيي چې د عادي انسان ژوند هم د ستر هنري اثر وړ دی. د هغه نوښت په همدې کې و چې واقعیت یې له مصنوعي ښکلا پرته د هنر منځ یا مرکز ته راووست.

مسعود: ګوستاو فلوبر (۱۸۸۰-۱۸۲۱) د (۱۹)مې پېړۍ د فرانسې له ډېرو اغېزمنو لیکوالو څخه وو، چې د خپلو نامتو اثارو سربېره یې لومړی رومان "مادام بوواري" پر (۱۸۵۷)ز کال کې د یوې رښتینې کیسې پر بنسټ ولیکه. دا رومان د ریالیسم « سپېڅلی کتاب» ګڼل کیږي. هغه وشوای کړای چې په ټوله نړۍ کې نړیوال شهرت ترلاسه کړي. تاسو د هغه د ګټورو او اغېزمنو نښیرونو(اثارو) او په ځانګړې توګه د فلوبر د «مادام بوواري» نښیر(اثر) په اړه څه اند لرئ؟
سحر: فلوبر د ریالیستي رومان د هنري دقت له سترو استادانو څخه دی. مادام بوواري یوازې د یوې ښځې د ژوند کیسه نه ده، بلکې د خیال او واقعیت ترمنځ د ټکر، ټولنیز فشار، د بورژوا ژوند د محدودیتونو او د مصنوعي رومانتيک تصوراتو د پایلو ژوره مطالعه ده.
فلوبر د ژبې او سبک په انتخاب کې ډېر حساس و. هغه د دقیقې کلمې لپاره هڅه کوله او غوښتل یې چې لیکوال د خپل شخصي قضاوت پر ځای د هنري انځور له لارې واقعیت وړاندې کړي. له همدې امله (مادام بوواري) د ریالیستي رومان له مهمو شاهکارونو څخه ګڼل کېږي.

مسعود: سټاندال (۱۸۴۲-۱۷۸۳) چې په (۱۹)مه پېړۍ، په فرانسه کې د ریالیزم د تګلوري او سبک له نوموتو لیکوالو څخه دی، د خپلو پېژندل شوو رومانونو له لارې یې په ادبي نړۍ کې ځانګړی ځای خپل کړی دی. که د هغه د عقایدو، اندونو، لیدتوګي سره یې د نامتو نښیرونو(اثارو) په اړوند یوه شننه وکړئ.
سحر: ستاندال د انسان د شخصیت، مینې، ټولنیز مقام او سیاسي چاپېریال د ژورې مشاهدې له امله مهم دی. هغه د شخصیتونو داخلي غوښتنې له ټولنیزو شرایطو سره یوځای انځوروي.
(سرې او تورې) او (پارما صومعه) یې مشهور آثار دي. په سرې او تورې کې د جولیان سورل شخصیت د فردي جاه‌طلبۍ او د ټولنیز جوړښت ترمنځ ټکر څرګندوي. ستاندال د ریالیزم د رواني اړخونو په پراختیا کې هم مهم رول لري.

مسعود: ویل کېږي: مارسل پروست (۱۹۲۲-۱۸۷۱) نامتو فرانسوي لیکوال رومان لیکونکی، کره کتونکی وو. د دغې پېژاند رومان لیکونکي یو پېژندل شوی نښیر(اثر)، "د ورک شوي وخت په لټه کې " نومېږي. مارسل د دې ګټور او ارښتمن نښیر(اثر) په لیکلو سره د نړۍ د ادبیاتو په تاریخ کې یو له اوچتو لیکوالو څخه شمیرل کیږي. دا نښیر(اثر) د ریالیسم یو له غوره آثارو څخه ګڼل کیږي. تاسو د هغه د عقایدو، اندونو، لید لوري  او د ګټورو او اغېزمنو نښیرونو(اثارو) او په ځانګړې توګه د نوموړي د « د ورک شوي وخت په لټه کې » نښیر (اثر)په اړه خپل مالومات راسره شریک کړئ.
سحر: پروست د معاصر داستان له سترو لیکوالو څخه دی، خو هغه باید په ساده ډول د نولسمې پېړۍ د کلاسیک ریالیزم په چوکاټ کې محدود نه شي. د هغه ستر اثر (د ورک شوي وخت په لټه کې) د حافظې، وخت، شعور، ټولنیز ژوند او انساني اړیکو پراخه مطالعه ده.
پروست د انسان داخلي نړۍ ته ډېر ژور ځي او ښيي چې تېر وخت څنګه د حافظې له لارې بېرته راژوندی کېږي. له همدې امله د هغه اثر له ریالیزم سره اړیکه لري، خو په عین وخت کې د مدرنیستي او رواني داستان د پراختیا لپاره هم ډېر مهم دی.

مسعود: ویل شوې دي: چې (۱۸۹۰-۱۸۵۰)زدیږ کال د لوېدیزې اروپا په ادبیاتو کې د رومان لیکنې، ودې او پرمختیا پېر بلل شوی دی، چې د څومره والي او څرنګوالي له اړخه ځانګړی اهمیت او ارزښت لري. ښه به وي که په ټوله کې د دې دوران د  نوموتو لیکوالو او د دوی د ګټورو او اغېزمنو رومانونو په تړاو لنډ مالومات ورکړ شي. 
سحر: دا دوره د اروپایي رومان لپاره له خورا مهمو پړاوونو څخه ده. په دې وخت کې د فرانسې فلوبر، بالزاک او ستاندال، د انګلستان ډیکنز او جورج الیوت، او په نورو هېوادونو کې ګڼو لیکوالو د رومان هنري امکانات پراخ کړل.
رومان په دې دوره کې د ټولنې د پراخو بدلونونو د بیان مهمه وسیله شو. ښار، طبقه، کورنۍ، اقتصاد، سیاست، مینه او رواني ژوند ټول د رومان موضوعات شول. له همدې امله د دې دورې رومان د معاصر داستاني ادب لپاره یو مهم بنسټ جوړوي.

مسعود: ویل کېږي: د ریالیزم لومړنۍ ناندرۍ د ادبیاتو په ډګر کې نه، بلکې د انځورګرۍ په ډګر کې د فرانسې ریالیستیک انځورګر او پېژانده سرلاري ګوستاو کوربه (۱۸۷۷-۱۸۱۹) راپیل کړ. ستاسو په اند د نوموړي نوښتگري په څه کې وه، که یې پر مهمو اړخونو هر اړخیز مالومات ورکړ شي ښه به وي. په لنډه توګه د دې هنرمند د مهمو او نامتو نښیرونو(اثارو) په اړه خپل مالومات هم راسره شریک کړئ. 
سحر: د کوربه نوښت په دې کې و چې د هنر موضوع یې د اشرافو او اساطیري اتلانو له نړۍ څخه د عادي خلکو ژوند ته راښکته کړه. هغه د خپل وخت کارګر، بزګر او عام انسان د هنري تصویر وړ وباله.
د ډبرو ماتونکي، د اورنان ښخېدنه او  هنرمند سټوډیو د هغه له مهمو اثارو څخه دي. د هغه هنر دا پیغام لري چې واقعیت  که هر څومره عادي هم وي، د هنر له پلوه بې‌ارزښته نه دی.

مسعود: په روسیه کې ریالیسم په درې ډوله ویشل شوی دی: لومړی ریالیسم چې له اکتوبر انقلاب څخه مخکې تړاو لري او بل انتقادي او دریم سوسیالیستي ریالیسم چې له اکتوبر انقلاب وروسته د شوروي اتحاد له دورې سره تړاو لري. مهرباني وکړئ د دغو درې ډوله ریالیسم په اړه د پېژندل شویو لیکوالو د لید توګو، عقایدو او اندونو په تړاو او د هغوی د نامتو، معتبرو او باوري اثارو په اړه لنډ معلومات وړاندې کړئ.
سحر: د روسي ریالیزم تاریخ باید د یوې ساده درې‌ګونو پړاونو په توګه ونه کتل شي، خو د مطالعې لپاره دا وېش ګټور دی. د نولسمې پېړۍ روسي ریالیزم د ټولنیز او رواني ژوند ژوره مطالعه وکړه. تولستوی، داستایفسکي، تورګنیف، ګوګول او چیخوف د دې پراخې مرحلې مهم نومونه دي.
انتقادي ریالیزم د ټولنې تضادونه، فقر، اداري فساد، طبقاتي توپیرونه او انساني ستونزې رابرسېره کوي. سوسیالیستي ریالیزم بیا د پخواني شوروي اتحاد په وخت کې د رسمي ادبي تګلارې بڼه غوره کړه او د کارګر، ټولنیز بدلون او د نوي ټولنیز انسان د جوړېدو موضوعاتو ته یې ځانګړی ارزښت ورکړ.

مسعود: بوریس ساچکوف (پر 1917 زیږدیز کال کې زېږیدلی او پر 1974ز کال کې مړ شوی دی )، روسي لیکوال وو. همداسې اناتول فرانس چې (پر 1844ز کال کې زېږیدلی او پر 1924ز کال کې مړ شوی) فرانسوی لیکوال، شاعر او کره کتونکی وو. بوریس ساچکوف د اناتول فرانس د ریالیستیکو عقایدو، اندونو او لید توګو په تړاو څه لید درلود؟
سحر: اناتول فرانس د طنزي، انتقادي او شکمن فکر له لارې د خپلې ټولنې ګڼ تضادونه راڅرګند کړل. د هغه ریالیزم یوازې ساده واقعیت‌انځورونه نه ده، بلکې هغه د انسان د عقل، ټولنې، اخلاقو او تاریخي باورونو په اړه هم پوښتنې مطرح کوي.
د ساچکوف په څېر د شوروي دورې ځینو منتقدانو د فرانس د ادب په ارزونه کې د هغه ټولنیز او انتقادي اړخ ته ځانګړې پاملرنه کړې ده. زما په اند، د اناتول فرانس د ارزښت لپاره باید د هغه طنز، شک، فکري آزادي او ټولنیز نقد ټول یوځای وکتل شي. 
مسعود: بوریس ساچکوف، ماکسیم ګورکي د سوسیالیستي ریالیسم د غوره بېلګې په توګه معرفي کوي او په ورته وخت کې شاعران او لیکوال لکه: فرانسوي شاعر اراګون، فرانسوي شاعر پل الوار، فرانسوي رومان لیکونکی او د لنډه کیسو او داستانونو لیکونکی پراتولیني، ډیپلومات پابلو نرودا، د چیلي هیواد سناتور، شاعر او په ادبیاتو کې د نوبل جایزې ګټونکی. ساچکوف دا لیکوال په لویدیځ کې د سوسیالیستي ریالیسم په کتار کې شمېري. تاسو د بوریس ساچکوف د دې لید په اړه څنګه اندئ؟
سحر: دلته باید د سوسیالیستي ریالیزم او ټولنیز یا چپ‌تمایل لرونکي ادب ترمنځ توپیر وساتل شي. ماکسیم ګورکي د سوسیالیستي ریالیزم له مهمو مخکښو نومونو څخه دی او د شوروي ادبي دود په جوړېدو کې یې ستر رول درلود.
خو اراګون، پل الوار، پابلو نرودا او نورو لیکوالو ته د سوسیالیستي ریالیزم د یوه واحد ادبي مکتب غړیتوب ورکول له علمي پلوه یو څه سرسري ښکاري. هغوی له چپ‌فکري او ټولنیز عدالت سره ژورې اړیکې لرلې، خو د هر یوه ادبي سبک او هنري نړۍ ځانګړې ده. ادبي طبقه‌بندي باید د لیکوال د سیاسي تمایل تر څنګ د هغه د هنري متن پر بنسټ هم وشي.
مسعود: انتون چیخوف (۱۸۶۰-۱۹۰۴) په ادبیاتو کې د ریالیزم له مخکښو لیکوالو څخه دی. هغه په نولسمه پېړۍ کې د روسیې نامتو داستان او  کیسه لیکونکی، ډرامه لیکونکی او پیاوړی لیکوال وو. چيخوف تر خپل مرګ مخکي تر (۷۰۰) زيات ادبي او هنري نښیرونه(اثار)لیکلې دي چي په ادبياتو کي د هغه د قلم، وړتیا او استعداد څرګندونه کوي. په لنډه توګه د چیخوف د عقایدو، اندونو، لید توګو او د ده د لیکلو د سبک د مهمو ځانګړتیاوو او د هغه د ډیرو نامتو نښیرونو(اثارو)په اړه معلومات وړاندې کړئ.
سحر: چیخوف د لنډې کیسې او ډرامې له لویو استادانو څخه دی. د هغه په اثارو کې د ورځني ژوند عادي پېښې د انسان د ژورې رواني او ټولنیزې تجربې په بیان بدلېږي.
هغه ډېر ځله مستقیمه پایله نه اعلانوي، لوستونکی پرېږدي چې د شخصیتونو له کړنو، چوپتیا او خبرو څخه خپله معنا واخلي. (د شګې باغ)، (درې خویندې)، (مرغه) او د هغه ګڼې لنډې کیسې د دې سبک ښه مثالونه دي. د چیخوف ریالیزم نرم، انساني او رواني دی.
مسعود: لیٔو نیکلایویچ تولستوی (1828-1910) یو فیلسوف، عارف او د روسیې تر ټولو غوره لیکوال وو، چې د نړۍ یو له اغېزمنو لیکوالو او سترو رومان لیکونکو څخه شمیرل کیږي. هغه څو ځله د نوبل د ادبیاتو جایزې او د نوبل د سولې جایزه ته ونومول شو خو هغوی یې هیڅکله ترلاسه نه کړل. دوه رمانونه "جنګ او سوله" او "آناکارنینا" د دې مشهور کیسه لیکونکي له ابدي شاهکارونو څخه دي. تولستوی زیاتره په تاریخ کې د ریالیسم د سبک یو له غوره  لیکوالو څخه پیژندل کیږي. په لنډه توګه د تولستوی د عقایدو، اندونو، فلسفي لید توګي، او د ده  د ليکنو د ځانګړي سبک او پېژاندو نښیرونو(اثارو) په اړه مالومات وړاندې کړئ.
سحر: تولستوی د انسان او ټولنې د اړیکو یو ستر ادبي څېړونکی دی. د هغه یو مهم اثر  (جګړه او سوله) د تاریخ، جګړې، کورنۍ او فرد د برخلیک پراخ تصویر وړاندې کوي، او (آنا کارنینا) د مینې، کورنۍ، ټولنیزو دودونو او اخلاقي انتخابونو ژوره مطالعه ده.
د تولستوی په وروستیو اثارو کې فلسفي او اخلاقي پوښتنې لا پیاوړې کېږي. د هغه هنر په دې کې دی چې لویې فلسفي مسئلې د عادي انسانانو د ژوند له لارې بیانوي. د همدې لپاره د هغه ریالیزم هم ټولنیز دی او هم رواني او فلسفي ژورتیا لري.

مسعود: داستایفسکي (۱۸۲۱-۱۸۸۱) د روسیې او نړۍ د ادبیاتو یو له نامتو او اغېزناکو لیکوالو څخه دی او د پایښت لرونکو نښیرونو(اثارو) لیکونکی دی لکه: «جنایت او ډالۍ »، «احمق یا ابله»، «د کارمازوف وروڼه» او نور...  په ځانگړي توگه د داستایفسکي په لیکونو کې کوم ارزښتونه نغښتي چې د نښیرونو(اثارو) لوستلو ته یې په نړېواله کچه لېوالتیا ښودل کېږي. په لنډه توګه د داستایفسکي  د لیکلنو د سبک د مهمو ځانګړتیاوو او د هغه د ډیرو نامتو نښیرونو (اثارو) او په تېره بیا د دغو یاد شویو نښیرونو په اړه خپل مالومات راسره شریک کړئ.
سحر: داستایفسکي د انسان د داخلي نړۍ، وجدان، ګناه، آزادۍ، ایمان، شک او اخلاقي انتخابونو له سترو ادبي څېړونکو څخه دی. د هغه شخصیتونه له سختو روحي او فکري بحرانونو سره مخ وي.
(جنایت او سزا) چې زموږ په ادبي کړیو کې د ایرانی ترجمې له خاطره (جنایت و مکافات) په نوم مشهور شوی دی د جرم، وجدان او اخلاقي مسؤولیت موضوع څېړي؛ (احمق) د معصومیت او ټولنې ترمنځ اړیکه رااخلي او (د کارامازوف وروڼه) د کورنۍ، ایمان، شک، اخلاقو او آزادۍ په اړه ژورې پوښتنې مطرح کوي. د هغه ریالیزم یوازې بهرنی واقعیت نه انځوروي؛ د انسان د روح دننه نړۍ هم واقعیت ګڼي.

مسعود: نیکلای ګوګل (۱۸۰۹ـ۱۸۵۲) د نولسمې او شلمې پیړۍ د روسیې د ادبیاتو یو له نامتو لیکوالو، داستان او کیسه لیکونکو او رومان لیکونکو څخه دی. هغه په روسي ادبیاتو کې د ریالیسم د ښونځی بنسټ کېښود. ښه به وي که د نیکلای ګوګل د لید توګي، عقایدو او اندونو په تړاو او د هغه د نامتو، باوري نښیرونو(اثارو) په اړه لنډ معلومات وړاندې کړئ.
سحر: ګوګول د روسي داستاني ادب له مهمو بنسټیزو څېرو څخه دی. هغه د طنز، واقعیت او ځینو وختونو کې د خیال په ګډولو سره د خپلې زمانې اداري او ټولنیز ژوند ته انتقادي نظر کړی دی.
د مړو روحونه، شنل او د حکومت مفتش یې له مهمو اثارو څخه دي. په ځانګړې توګه شنل د عادي او بې‌وسه انسان د ژوند د انځور له امله ډېر اغېزمن اثر دی. ګوګول وروسته پر روسي داستان‌لیکنه ژور اغېز وکړ.

مسعود: ماکسیم ګورکي (۱۸۶۸-۱۹۳۶) د روسیې یو نامتو او پېژند شوی لیکوال او سیاسي فعال وو. هغه پنځه ځله د ادبیاتو په برخه کې د نوبل جایزې لپاره نومول شوی وو. نوموړی د "سوسیالیستي ریالیسم" د ادبي سبک له بنسټ ایښودونکو له ډلو څخه دی. نوموړی ډیر نامتو نښیرونه(اثار) لري. د (مور) په نوم کتاب د هغه یو له غوره او نوموتو نښیرونو (اثارو) څخه دی. تاسو د ماکسیم ګورکي د عقایدو، اندونو، لید توګو، او د ده د لیکلنو د سبک د مهمو ځانګړتیاوو او د هغه د ډیرو نامتو نښیرونو(اثارو) په اړه څنګه اندئ؟
سحر: ګورکي د بېوزلو، کارګرانو او ټولنیز محرومیت د تجربو په بیان کې ځانګړی ځای لري. هغه د عادي او محروم انسان ژوند د ادبي موضوع په توګه جدي مطرح کړ.
(مور) د هغه له مشهورو اثارو څخه دی او د ټولنیز او انقلابي بدلون موضوع پکې مهمه ده. د ګورکي په لیکنو کې د انسان د کرامت، مبارزې او بدلون هیله لیدل کېږي. هغه د سوسیالیستي ریالیزم د راتلونکي رسمي شکل له رامنځته کېدو مخکې هم د هغه د ځینو فکري او هنري تمایلاتو مهمه زمینه برابره کړې وه.

مسعود: د ریالیسم ښونځی د داستانونو او رومانونو مکتب دی، د پیړیو په اوږدو کې له هغه وخته چې د ریالیزم  ښوونځی پیدا شوې ده، بیلابیلې څانګې یې له هغه څخه جلا شوې دي، لکه: ټولنيز رياليسم، کره ییز(انتقادي) رياليسم، جادويي رياليسم، نوی رياليسم، د ارواپوهنیز ریالیسم، نمادین یا سمبوليک رياليسم او داسي نور يادولای شو. تاسو د دې څانګو په تړاو څه لید لرئ او د راټوکېدو او جلا کېدو  لامل، دک و دلیل په څه کې وینئ؟ 
سحر: محترم مسعود صاحب دا اصطلاحات د ریالیزم د پراخ مفهوم بېلابېلې لارې او یا له ریالیزم سره تړلي ادبي تمایلات بیانوي. ټولنیز ریالیزم پر ټولنیز جوړښت او ستونزو تمرکز کوي، انتقادي ریالیزم د ټولنې تضادونه او نیمګړتیاوې رابرسېره کوي، ارواپوهنیز ریالیزم د شخصیت داخلي نړۍ ته ډیره توجه کوي.
جادويي ریالیزم بیا واقعي ټولنیز چاپېریال له فوق‌العاده او خیالي عناصرو سره داسې ګډوي چې جادويي پېښې د روایت په نړۍ کې طبیعي ښکاري. نوی ریالیزم د شلمې پېړۍ د نوو ټولنیزو او هنري تجربو په رڼا کې د واقعیت د وړاندې کولو نوې لارې رامنځته کوي. سمبولیک ریالیزم بیا د واقعي صحنو ترڅنګ له سمبولونو څخه د ژورو معناوو لپاره کار اخلي.

مسعود: تاسو ټولنیز ریالیزم او انتقادي ریالیزم څنګه ارزوئ؟ تر ټولو نامتو او پېژاند ټولنیز ریالیستیک او انتقادي لیکوال څوک ول؟ په لنډه توګه د دوی د لید توګي، عقایدو او اندونو او معتبرو او ارزښتمنو نښیرونو(آثارو) په اړه خپل مالومات راسره شریک کړئ.
سحر: ټولنیز ریالیزم د ټولنې، طبقو، کار، فقر، بې‌عدالتۍ او ټولنیزو اړیکو په اړه تمرکز کوي. انتقادي ریالیزم بیا یوازې ټولنیز واقعیت نه ثبتوي، بلکې د هغه تضادونه او ستونزې هم تر نقد لاندې راولي.
بالزاک، ډیکنز، جورج الیوت، تولستوی او ګڼ نور لیکوال د انتقادي ریالیزم له پراخو بېلګو سره تړاو لري، که څه هم هر یو یې په یوه واحد تعریف کې نه محدودېږي. د دې ادب ارزښت په دې کې دی چې لوستونکي ته د ټولنې د جوړښت تر شا پټې ستونزې ورښيي.

مسعود: ویل کېږي: « بیوزلان یا بینوایان » هغه نامتو حماسي او تاریخي داستان دی، چې دا نښیر(اثر) ویکتور هوګو لیکلی دی او د (19)پیړۍ یو له سترو رومانونو څخه شمیرل کیږي. تاسو دا اثر د ټولنیز ریالیسم او انتقادي ریالیسم د تګلوري او سبک په رڼا کې څنګه ارزوئ؟ 
سحر: بینوايان د نولسمې پېړۍ له مهمو رومانونو څخه دی او د بېوزلۍ، قانون، عدالت، ټولنیز محرومیت، جرم، رحمت او انساني کرامت پراخ بحث وړاندې کوي.
خو دا اثر باید یوازې د ریالیزم په یوه چوکاټ کې محدود نه شي. په دې کې رومانتيک، تاریخي، فلسفي او حماسي عناصر هم ډېر دي. د اثر ریالیستي ارزښت په دې کې دی چې د فرانسې د ټولنې د محرومو طبقو ژوند په پیاوړي انساني او انتقادي لید انځوروي.

مسعود: انتقادي ریالیزم چې نسبتاً نوی فلسفي لیدلوری لري، د لومړي ځل لپاره د یوه انګلیسي فیلسوف، (رام روی باسکار چې پر ۱۹۴۴ز کال کې زېږېدلی او پر 2014ز کال کې مړ شوی دی) له خوا، د دغې فلسفي خوځښت او انتقادي ریالیسم بنسټ ایښودل شوی دی. تاسو د انتقادي ریالیسم تګلوری او سبک، منځپانګې، لیدلوري، ځانګړنې او مهمې ځانګړتیاوې څنګه ارزوئ؟ د باسکار د اندونو او عقایدو او د هغه د ډیرو نوموتو نښیرونو(آثارو) په اړه په لنډه توګه مالومات وړاندې کړئ.
سحر: دلته د دوو بېلابېلو مفاهیمو توپیر ډېر مهم دی. د نولسمې پېړۍ  انتقادي ریالیزم یو ادبي مفهوم دی، خو روی باسکار انتقادي ریالیزم د شلمې پېړۍ په دویمه نیمایي کې د فلسفې او ټولنیزو علومو په برخه کې مطرح کړ.
باسکار هڅه کوي چې د واقعیت تر ظاهري بڼې لاندې ژور جوړښتونه، علتونه او میکانیزمونه وپېژني. د هغه فلسفه موږ دې ته متوجه کوي چې واقعیت یوازې هغه څه نه دی چې سمدستي یې مشاهده کوو، تر مشاهدې لاندې ژور علتونه او جوړښتونه هم شته.

مسعود: هربرټ اسپنسر (زیږیدنه1820 - مړینه 1903)، انګلیسي فیلسوف، فریدریش انګلس (زیږیدنه ۱۸۲۰-  مړینه ۱۸۹۵) آلماني فیلسوف، کارل مارکس (زیږیدنه ۱۸۱۸- مړینه ۱۸۸۳) الماني فیلسوف، جان سټوارټ میل (زیږیدنه ۱۸۰۶ -مړینه ۱۸۷۳) برتانوي فیلسوف، دا ټول د ریالیسم د پېړۍ ستر متفکرین او پوهان ول او د دوی  علمي هڅې هاندې، کارنامې، اندونه او فکرونه رښتیني او ریالیستیک دي. د ریالیسم اصطلاح د فلسفي افکارو له ډګره د ادبي شننې او د کره کتنې نړۍ ته یا په بله مانا ادبي نړۍ ته ورننوتل دي. تاسو د دغو نامتو لیکوالو د علمي، فلسفي لیدلورو، لیکنو  او معتبرو نښیرونو(آثارو) په تړاو څه اند لرئ؟
سحر: د دغو متفکرینو هر یو د نولسمې پېړۍ په فکري فضا کې مهم رول لري، خو ټول باید په مستقیمه توګه د ریالیزم د ادبي مکتب فیلسوفان ونه ګڼل شي. اسپنسر د ټولنیز تکامل او فلسفي سیستمونو په اړه لیکلي، مارکس او انګلس د اقتصاد، تاریخ، ټولنې او طبقو د اړیکو په تحلیل کې ژور اغېز پرېښود، جان سټوارټ میل بیا د منطق، اخلاقو، سیاست او آزادۍ په اړه مهم آثار لري.
د دوی افکارو د نولسمې پېړۍ پر فکري چاپېریال اغېز وکړ، او دا چاپېریال په ادبیاتو کې هم محسوس شو. خو ادبي ریالیزم یوازې د یوې فلسفې مستقیمه پایله نه ده، هغه د څو فکري او ټولنیزو جریانونو ګډ محصول دی.

مسعود: اګوسټ کنټ (زیږیدنه 1798- مړینه 1857) یو فرانسوی ټولنپوه او فیلسوف، چارلس رابرټ ډاروین (زیږیدنه 1809 - مړینه 1882) یو انګلیسي بیولوژیست او جیولوژیست، او کلوډبر نارډ (زیږیدنه 1813 – مړینه 1878) فرانسوی ډاکټر او فزیولوژیست. دا ټول د ریالسم د پېړۍ ستر متفکرین او پوهان ول، او د دوی پر ځای پاتې علمي هڅې، اندونه، سبک او تګلوري یې رښتیني او ریالیستیک بڼه لري. مهرباني وکړئ د دغو سترو او نامتو لیکوالو د عقایدو، لید لورو او اندونو او باوري نښیرونو(آثارو) په اړه لنډ مالومات راکړئ؟
سحر: معلومات ښیي چې اوګست کنت د اثبات‌پالنې یا پوزیټیویزم له مهمو بنسټګرو څخه و او د مشاهدې او علمي پوهې پر اهمیت یې ټینګار کاوه. ډاروین د طبیعي انتخاب او تکامل نظریې له لارې د انسان او طبیعت په اړه د نولسمې پېړۍ تصور بدل کړ. کلود برنارډ د تجربوي طب او فزیولوژۍ په برخه کې د علمي تجربې اهمیت پیاوړی کړ.
دوی ادبي لیکوالان نه وو، خو د دوی علمي او فلسفي فضا د نولسمې پېړۍ پر عمومي فکر اغېز وکړ. ادبیاتو هم له همدې چاپېریاله د مشاهده، علت، چاپېریال او انساني چلند په اړه ځینې نوې پوښتنې واخیستې.

مسعود: ارتور شوپنهاور (زیږیدنه 1788 - مړینه 1860) الماني فیلسوف، او د اخلاقو، هنر، معاصر ادب او نوې ارواپوهنې په برخه کې د اروپا له سترو فیلسوفانو او د تاریخ تر ټولو اغېزناک فیلسوف دی. مهرباني وکړئ د هغه د اندونو، عقایدو، لیدلورو او د هغه د نامتو او پېژندل شوو نښیرونو (اثارو) د سکالو، منځپانګې او پیغامونو په اړه خپل معلومات راسره شریک کړئ.
سحر: شوپنهاور د انساني ارادې، غوښتنې، رنځ او د ژوند د معنا په اړه ژور او تر ډېره بدبینانه فلسفي لید لري. د هغه په اند انساني غوښتنې ډېر ځله د نارضایتۍ او رنځ سرچینه ګرځي، او هنر کولای شي انسان د غوښتنې له دې فشار څخه د لنډ وخت لپاره آزاد کړي.
(نړۍ د ارادې او تصور په توګه) د هغه تر ټولو مشهور فلسفي اثر دی. د شوپنهاور فکر پر وروسته ادبیاتو، فلسفې او روان‌پېژندنې اغېز وکړ او په ځانګړې توګه یې د انسان د داخلي نړۍ د ادبي مطالعې لپاره فکري زمینه برابره کړه.

مسعود: فریدریش ویلهم نیچه (زیږیدنه 1844-مړینه 1900)، الماني شاعر، لیکوال، کره کتونکی، ټولنپوه، موسیقي پوه او کلاسیک الماني فیلسوف، د لاتیني او یوناني ژبو پروفیسور وو، چې نښیرونه(اثار) یې په لویدیزه فلسفه او د نویو اندونو په تاریخ کې ژورې اغیزې پریښي دي. تاسو د نوموتي اندونه، عقاید، لیدلوري او د هغه د نامتو او پېژندل شوو نښیرونو(اثارو) د سکالو، منځپانګې او پیغامونو ارزښت او اغېز څنګه ارزوئ؟
سحر: نیچه د لوېدیځې فلسفې له هغو متفکرینو څخه دی چې پر اخلاقو، دین، ارزښتونو، ځواک، فردیت او د انسان پر ځان‌جوړونه یې ژورې پوښتنې مطرح کړې. د هغه سبک هم ځانګړی دی، فلسفي مفاهیم یې په ادبي ژبه او تمثیلي بیان کې وړاندې کړي دي.
د زرتشت وینا، د خیر او شر هاخوا او  د اخلاقو نسب‌نامه یې مشهور آثار دي. د نیچه فکر ساده او یو اړخیز نه دی، د هغه نظریاتو وروسته پر ادبیاتو او فلسفې پراخ اغېز وکړ.
مسعود: تاسو جادویی ریالیزم څنګه راپېژنئ؟ د جادويي ریالیزم سبک، تګلوری، سکالو او منځپانګې، ځانګړنې او تر ټولو مهمې او اړینې ځانګړتیاوې څنګه ارزوئ؟
سحر: جادويي ریالیزم هغه ادبي طرز دی چې واقعي ټولنیز او تاریخي ژوند له غیرعادي، جادويي یا فوق‌العاده پېښو سره یوځای کوي، خو د روایت کرکټرونه دغه پېښې ډېر ځله د یوې عادي واقعې په توګه مني.
د دې سبک مهمه ځانګړنه دا ده چې د خیال او واقعیت ترمنځ روښانه دیوال ماتوي. په جادويي ریالیزم کې جادو د واقعي نړۍ بدیل نه وي، بلکې د هغې د ژورو فرهنګي، تاریخي او رواني حقیقتونو د بیان یوه وسیله وي. له همدې امله د لاتیني امریکا تاریخ، ولسي باورونه، استعمار، تاوتریخوالی او حافظه پکې ځانګړی ځای لري.
مسعود: ویل شوې دي: د جادويي ریالیزم تر ټولو بنسټیزه ځانګړنه «د خیال او حقیقت» تر منځ د پولې ماتول دي. په دې اړه ستاسو لید څه دی؟ او دا راته وویاست د جادويي رياليزم په ادبياتو کې د کومو نوموتو ليکوالو، د پېژندل شوو، مهمو، اغېزناکو او ارزښتناکو نښیرونو(آثارو) يادونه اړینه او د پام وړ ده.
سحر: دا خبره تر ډېره سمه ده، خو د جادويي ریالیزم ځانګړنه یوازې د خیال او حقیقت ګډول نه دي. مهمه خبره دا ده چې فوق‌العاده پېښه په داسې واقعي او عادي ژبه وړاندې شي چې د روایت د نړۍ طبیعي برخه ښکاره شي.
ګابریل ګارسیا مارکز، الېخو کارپنتیر، ایزابل الینده، خوان رولفو او ځینې نور د دې تمایل مهم نومونه دي. تاسې پوهیږئ د مارکز (سل کاله یوازیتوب) د دې سبک له تر ټولو مشهور اثارو څخه دی. په دې ډول ادب کې تاریخ، حافظه، افسانه او ټولنیز واقعیت یو له بل سره نښلي.

مسعود: ویل کېږي: ګابریل ګارسیا مارکز (1927زیږیدنه- مړینه 2014) د کولمبیا نامتو لیکوال، رمان لیکونکی، ژورنالیست، خپرونکی او سیاسي فعال وو، چې په (1982) زېږدیز کال کې یې د ادبیاتو په برخه کې، د نوبل جایزه وګټله. هغه د جادويي ریالیزم د ادبي سبک یو له مخکښو لیکوالو څخه وو، چې نوموتي نښیرونه(اثار) یې پنځولې  دي لکه: "سل کاله یوازیتوب "، "پلار واکی منی یا پلارواکی پاڼریژ"، "د وبا په وخت کې مینه"، "ناوړه ساعت" او نور... مهرباني وکړئ د هغه د عقایدو، اندونو، لیدتوګي او نامتو نښیرونو(اثارو) په تېره بیا یاد شویو نښیرونو په اړوند لنډ معلومات وړاندې کړئ.
سحر: مارکز د لاتیني امریکا د تاریخ، سیاست، کورنۍ، مینې، تاوتریخوالي او ټولنیزې حافظې د بیان لپاره جادويي ریالیزم په ډېر پیاوړي ډول وکاراوه. هغه په ۱۹۸۲ کال کې د ادبیاتو نوبل جایزه ترلاسه کړه.
لکه چې دمخه مو وویل (سل کاله یوازیتوب) یې تر ټولو مشهور اثر دی او د بوئندیا کورنۍ او د ماکونډو د خیالي ښار له لارې د تاریخ، حافظې او تکرار موضوعات څېړي. (د وبا په وخت کې مینه)، (د یوې وژنې د اعلان تاریخ) او (ناوړه ساعت) هم د هغه مهم آثار دي. د مارکز لویه ځانګړنه دا ده چې افسانوي او جادويي پېښې یې له تاریخي او ټولنیز واقعیت سره داسې ګډې کړي چې دواړه یو بل ته معنا ورکوي. 

مسعود: تاسو نوی ریالیسم څنګه راپېژنئ او ارزوئ؟ د دې ریالیزم تر ټولو نامتو نښیرونه(اثار)او پېژندل شوي لیکوال څوک دي؟
سحر: نوی ریالیزم د واقعیت د بیان یوه داسې نوې هڅه ده چې د شلمې پېړۍ د جګړو، اقتصادي بحرانونو، ښاري ژوند، فردي یوازیتوب او ټولنیزو بدلونونو له تجربو سره تړاو لري. دا د کلاسیک ریالیزم ساده تکرار نه دی، بلکې د واقعیت د وړاندې کولو نوې هنري لارې کاروي.
هیمنګوی، جان اشتاین‌بک او ویلیام فاکنر د شلمې پېړۍ د امریکایي داستان په هغه پراخ ریالیستي تحول کې مهم نومونه دي چې د نوي ریالیزم له بحث سره تړاو موندلی شي. خو هر یو یې ځانګړی سبک لري او باید په یوه واحد قالب کې محدود نه شي.

مسعود: د نوي ریالیزم د نامتو لیکوالو په منځ کې د ادبیاتو په برخه کې د نوبل جایزې ګټونکی، ارنسټ هیمنګوی(زیږیدنه 1899 - مړینه 1961) رومان لیکونکی، ژورنالیست، او د امریکا یو له مخکښو معاصر لیکوالو څخه وو. جان اسټاین بک ( زیږیدنه ۱۹۰۲ – مړینه ۱۹۶۸) د ادبیاتو په برخه کې د نوبل جایزې ګټونکی او د شلمې پیړۍ یو له خورا نامتو لیکوالو څخه وو، ویلیام فاکنر (زیږیدنه 1897 - مړینه 1962) امریکایي رومان لیکونکی او د ادبیاتو په برخه کې د نوبل جایزې ګټونکی او هرمان ملویل (زیږیدنه 1819 - مړینه 1891 ) امریکایي لیکوال، شاعر، رومان لیکونکی او د لنډو کیسو او داستانونو لیکونکی دی. په لنډه توګه د دغو لیکوالو د عقایدو، لید توګو، اندونو او نامتو نښیرونو (اثارو) په اړه معلومات وړاندې کړئ.
سحر: هیمنګوی د لنډې او فشرده ژبې، جګړې او فردي مقاومت له لارې د شلمې پېړۍ د انسان واقعیت انځور کړ. اشتاین‌بک د بېوزلۍ، کارګرانو او اقتصادي فشارونو تصویر وړاندې کړ. فاکنر بیا د امریکا د جنوب ټولنیز تاریخ، کورنۍ، نژادي اړیکو، حافظې او انساني شعور ته ژور لاړ.
هرمان ملویل بیا د نولسمې پېړۍ لیکوال دی او د شلمې پېړۍ د نوي ریالیزم په مستقیمه مانا کې نه راځي. (موبی ډیک) یې له ریالیزم سره یوځای سمبولیک، فلسفي او ماجراجویانه اړخونه هم لري. له همدې امله د هغه طبقه‌بندي باید په احتیاط وشي.

مسعود: تاسو ارواپوهنیز ریالیسم څنګه راپېژنئ؟  د دې ریالیزم تر ټولو نامتو نښیرونه(اثار) او پېژندل شوي لیکوال څوک دي؟
سحر: ارواپوهنیز ریالیزم د انسان د داخلي نړۍ، احساساتو، فکرونو، حافظې، وجدان، وېرې، غوښتنو او اخلاقي شخړو هنري انځورولو ته ځانګړی اهمیت ورکوي. په دې ډول ادب کې د شخصیت دننه نړۍ د بهرني عمل په اندازه مهمه وي.
داستایفسکي، تولستوی، هنري جیمز، جورج الیوت او وروسته پروست د دې تمایل له مهمو نومونو څخه دي. د داستایفسکي «جنایت او سزا»، «د کارامازوف وروڼه» او د هنري جیمز ځینې رومانونه د انسان د رواني نړۍ د ژورې مطالعې مثالونه دي.

مسعود: ویل شوې دي: د فیودور داستایوفسکي د ریالیستي ارواپوهنې نښیرونه (اثار) لکه: (روښانه شپې، جنایت او ډالۍ، احمق یا آبله، جوارگر او نور ...) ترټولو غوره او نوموتي دي. کومې ځانگړنې او منځپانگې یې په نړېواله کچه د پېژندگلوۍ لامل شوې دي.
 سحر: د داستایفسکي د ناولونو کرکترونه ساده سرسري او یو اړخیز نه دي. هغوی په خپل ذهن کې له جرم، وجدان، ایمان، شک، مینې، وېرې او آزادۍ سره جګړه کوي. له همدې امله لوستونکی د یوه کرکټر له بهرني عمل څخه تر هغه د داخلي نړۍ پورې سفر کوي.
(روښانه شپې)، (جنایت او سزا)، (احمق)، (قمارباز) او (د کارامازوف وروڼه) د هغه د رواني او فلسفي هنر مهم مثالونه دي. د هغه لویه وړتیا دا ده چې فلسفي پوښتنې یې د ژوندي شخصیتونو په کړنو او رواني بحرانونو کې راڅرګندې کړې دي.

مسعود: تاسو د ریالیسم او ایدیالیسم ځانګړتیاوې او توپیر، د فلسفي عقایدو، موخې او  اندونو په رڼا کې څه ډول ارزوئ؟ 
سحر: ریالیزم په عمومي ډول پر موجود واقعیت، تجربه، مشاهده او د نړۍ پر عیني جوړښت ټینګار کوي. ایډیالیزم بیا د ذهن، فکر، تصور یا معنوي واقعیت رول ته ډېر اهمیت ورکوي. خو په ادبیاتو کې دا توپیر باید ډېر ساده نه شي.
یو ریالیست اثر هم ارزښتونه او ایډیالونه لرلای شي، او یو ایډیالیست اثر هم د واقعي ژوند ژور تصویر وړاندې کولای شي. مهمه خبره دا ده چې لیکوال واقعیت او خیال، بهرنی ژوند او داخلي نړۍ څنګه سره تنظیموي او په هنري اثر کې یې څه ډول معنا ورکوي.

مسعود: ویل کېږي: ارسطو، جان لاک، هربارټ اسپنسر، راسل، ډاروین او همداسې ګڼ شمیر نور... د ریالیزم د مکتب له نامتو فیلسوفانو څخه دي. تاسو د دې پېژندل شوو لیکوالو د عقایدو، لید توګو، اندونو او د دوی د ارزښتناکو او ګټورو نښیرونو(آثارو) په اړه څه لید لرئ؟
سحر: د دې متفکرینو فکري میراثونه تر ډیره حده یو له بله سره لیرې او متفاوت دي او ټول په مستقیمه توګه د ریالیزم فیلسوفان نه شو بللای. ارسطو د طبیعت، تقلید، علت او هنر په اړه مهم بحثونه کړي، جان لاک د تجربې او انساني پوهې په اړه خپل نظریات وړاندې کړي دي، اسپنسر د تکامل او ټولنیز جوړښت په اړه لیکلي، راسل د منطق او فلسفې په برخه کې مهم کار کړی او ډاروین د تکامل نظریې له لارې د ژوند د طبیعي تاریخ تصور بدل کړ.
د دوی ګډ اهمیت دا دی چې د انسان، پوهې، طبیعت او واقعیت په اړه یې د لوېدیځ فکري تاریخ پر بهیر اغېز کړی. خو ادبي ریالیزم د دوی د افکارو مستقیمه او واحده پایله نه شو بللی.

مسعود: تاسو د ریالیسم او رومانتیزم د مکتب ترمنځ اړیکې، توپیرونه او پر ټولنیز، سیاسي او وټه ییز(اقتصادي) چاپېریال یې اغېز څنګه ارزوئ؟
سحر: رومانتیزم د احساس، تخیل، فردیت، طبیعت او آزادې روحیې پر ارزښت ټینګار کوي، په داسې حال کې چې ریالیزم د ورځني ژوند، ټولنیزو شرایطو، مشاهده او عیني واقعیت انځورولو ته ډېره پاملرنه کوي.
خو ریالیزم په بشپړه توګه د رومانتیزم ضد نه دی. ریالیست لیکوالان هم احساس او تخیل کاروي، فرق دا دی چې تخیل یې د واقعي ژوند له جوړښت سره ډېر تړلی وي. دواړه مکتبونه د خپلو زمانو له سیاسي، اقتصادي او ټولنیزو بدلونونو سره ژوره اړیکه لري.

مسعود: تاسو د ریالیسم، ناتورالیسم او سوریالیزم د مکتبونو ترمنځ د اندونو او عقایدو ورته والی، توپیرونه او اړیکې څه ډول ارزوئ؟
سحر: ریالیزم د واقعي ژوند د انځورولو هڅه کوي؛ ناتورالیزم د انسان پر ژوند د وراثت، چاپېریال او طبیعي شرایطو اغېز ته لا ډېر اهمیت ورکوي او ځینې وخت انسان د خپلو شرایطو تر سخت اغېز لاندې ښيي.
سوریالیزم بیا د خوب، ناخودآګاه، آزاد تخیل او غیرمنطقي ترکیبونو له لارې د واقعیت له عادي منطق څخه اوړي. په دې مانا درې واړه د انسان او واقعیت په اړه خبرې کوي، خو د واقعیت د تعریف او بیان لارې یې سره توپیر لري. ریالیزم له مشاهده شوې نړۍ پیلېږي، ناتورالیزم پر ټاکونکو طبیعي او چاپېریالي عواملو ټینګار کوي، او سوریالیزم د ناخودآګاه او خوب نړۍ ته لاره پرانیزي.

مسعود: د پښتو ژبې د ادبي نښیرونو(اثارو) او ځانگړي ډولونو (ژانرونو) په اړه د ریالیسم د ښوونځی تگلوری، سبک، آرونه او اصول څنګه ارزوي؟
سحر: پښتو ادب له خپل ولسي، تاریخي او ټولنیز ژوند سره له پخوا څخه ژوره اړیکه لري. په شعر، لنډه کیسه، داستان، رومان، ډرامه او نورو ادبي ژانرونو کې د واقعي ژوند، ټولنیزو ستونزو، فقر، کډوالۍ، جګړې، مینې، کورنۍ او انساني اړیکو موضوعات په پراخه کچه لیدل کېږي.
خو ریالیزم یوازې د دې معنا نه لري چې په اثر کې واقعي پېښه ذکر شوې وي. ریالیستي اثر باید د ژوند واقعیت په هنري جوړښت، شخصیت، ژبه، چاپېریال او علتونو کې هم راوسپړي. په پښتو ادب کې د ریالیزم د مطالعې لپاره باید د هر اثر ځانګړی تاریخي او فرهنګي چاپېریال هم په پام کې ونیول شي.

مسعود: په پښتو ادبیاتو کې د ریالیسم لارویانو تر ټولو نامتو لیکوال څوک دي؟ ایا دوی د ریالیسم له ښوونځي او تگلوري او سبک څخه اغیزمن دي که نه؟ مهرباني وکړئ د دې لیکوالو او د نوماندو نښیرونو(اثارو) نومونه واخلئ.
سحر: محترم مسعودصاحب لکه څنګه مو چې دې برخه دمخه هم خبرې وکړې زموږ په پښتو معاصر ادب کې ګڼ لیکوال داسې آثار لري چې د ټولنیز او انتقادي ریالیزم له ځانګړنو سره نږدې دي. ګل پاچا الفت، صدیق پسرلی، عبدالرؤف بېنوا، اکبر اکبر، اجمل خټک، دروېش درانی او د داستان په برخه کې ګڼ نور لیکوال د ټولنیز ژوند، انسان او زمانې د مسئلو په بیان کې د پام وړ ونډه لري.
خو د هر یوه په اړه باید جلا متني مطالعه وشي. یو لیکوال ممکن په یوه اثر کې ریالیستي وي او په بل کې رومانتيک، سمبولیک یا له نورو تمایلاتو سره ګډ سبک ولري. له همدې امله ادبي طبقه‌بندي باید د متن پر بنسټ وي، نه یوازې د لیکوال د نوم پر بنسټ.

مسعود:  ستاسو  په اند په پښتو ادبیاتو کې د ریالیسم او په ځانګړي توګه د جادویي ریالیسم په برخه کې تر ټولو نامتو لیکوال څوک دي؟ ایا دوی د ریالیسم او جادویي ریالیسم له ښونځي او تگلوري او سبک څخه اغیزمن دي که نه؟ مهرباني وکړئ د دې لیکوالو او د نوماندو نښیرونو(اثارو) نومونه واخلئ.
سحر: په پښتو ادبیاتو کې ریالیزم اوږده سابقه لري او ګڼو لیکوالو د ټولنیز ژوند، بېوزلۍ، محرومیتونو، نابرابرۍ او د انسانانو د واقعي تجربو انځورولو ته پام کړی دی. د دې بهیر په تړاو د نورمحمد تره‌کي نوم په ځانګړي ډول د یادونې وړ دی، چې د بزګرانو او محرومو خلکو ژوند یې په خپلو کیسو او ناولونو کې انځور کړی دی. استاد ګل پاچا الفت هم په خپلو نثري او شعري اثارو کې ټولنیزې ناخوالې، دودونه او د اصلاح غوښتنې فکر منعکس کړی دی.
همدارنګه، د استاد عبدالروؤف بېنوا، استاد عبدالحي حبیبي، استاد صدیق‌الله رښتین، قیام‌الدین خادم، علامه عبدالشکور رشاد ، زیتون بانو، اجمل خټک او عبدالاکبر اکبر د اثارو ټولنیز او په واقعیت ولاړ اړخونه د څېړنې وړ دي. همداسې په وروستیو کې د نورو ګڼو لیکوالو نومونه یادولی شو زما په اند، د پښتو ریالیزم د لیکوالو د نوملړ پر ځای باید د هغوی د اثارو موضوعات، هنري ځانګړنې او ټولنیز لیدلوری وڅېړل شي، ځکه ریالیزم یوازې د ټولنیزو ستونزو یادونه نه، بلکې د ژوند د واقعیتونو هنري او ژور انځور دی. پښتو ادب کې د ریالیزم د بېلابېلو بڼو نښې په داستاني ادب، لنډه کیسه، رومان، ډرامه او ټولنیز نثر کې لیدل کېږي. 
د جادویي ریالیزم په برخه کې باید ووایم چې په پښتو ادبیاتو کې جادويي ریالیزم لا د یوه پراخ او منظم ادبي مکتب په توګه نه دی تثبیت شوی، خو په معاصر داستاني ادب کې یې ځینې بېلګې موندل کېږي. د ارواښاد نصیر احمد احمدي  په(جوجو) ناول او د ډاکتر محب زغم، اصف عمر او وفاسمندر په ځینو ناولونو او ځینو نورو لیکوالو په کیسو او ناولونو کې یې څرک لیدلی شو. خو دا د څیړنې وړ دي چې څومره اړخ ورسره لګوي. 
د پښتو د معاصر داستان په ځینو اثارو کې د ولسي باورونو، اسطورو، تاریخي حافظې او واقعي ژوند ګډ حضور د جادويي ریالیزم له ځینو ځانګړنو سره نږدېوالی لري. خو د یوه لیکوال د دې مکتب لاروی بلل باید د هغه د ټول ادبي سبک او مشخصو اثارو له تحلیله وروسته وشي، نه یوازې د یوه یا دوو داستانونو پر بنسټ.

مسعود: د افغانستان د معمارۍ، نندارې''تياتر''، ډرامې، موسيقۍ، انځورگرۍ او مجسمه جوړونې په هنرونو کې د ریالیسم تگلاری، سبک او هنر، اغېز څنګه ارزوئ؟ او دا راته وویاست چې په دې برخو کې کومو نامتو او پېژندل شوو لیکوالو او هنرمندانو له خپلو ادبي او هنري انځورونو له لارې اغېزمن رول لوبولای دی؟
سحر: په افغانستان کې د ریالیزم اغېز یوازې په ادبیاتو پورې محدود نه دی. په تیاتر او ډرامه کې د ټولنیز ژوند، کورنۍ، جګړې، فقر، ښځې، ځوانانو او ټولنیزو ستونزو انځورول د ریالیستي هنر له مهمو تمایلاتو څخه دي.
په نقاشۍ کې د انسان، بازار، کلي، ښار، بزګر، کارګر او ورځني ژوند تصویرول د واقعیت‌پالنې بېلګې دي. په موسیقۍ کې هم د خلکو د ژوند، مینې، بېلتون، مهاجرت او ټولنیزو تجربو انعکاس لیدل کېږي. معماري بیا د ریالیزم په اصطلاح کې له ادبیاتو سره عیناً یو شان نه ده؛ خو د ودانیو د واقعي اړتیاوو، کارونې، چاپېریال او ټولنیز ژوند په پام کې نیول د معاصرې واقعیت‌محورې هنري تجربې برخه جوړوي.
زما په اند، افغانستان داسې پراخ تاریخي او ټولنیز ژوند لري چې د ریالیستي هنر لپاره یې موضوعات بې‌شمېره دي. د جګړو، کډوالۍ، کليوالي او ښاري ژوند، دودونو، فقر، مینې او د انسان د مقاومت تجربې ټول د هنر لپاره غني مواد دي. خو تر ټولو مهمه خبره دا ده چې هنرمند واقعیت یوازې ثبت نه کړي؛ بلکې هغه په هنري ژبه معنا کړي.

مسعود: که د دې مرکې په پای کې د ریالیزم او ادب په اړه یوه عمومي خبره وکړئ، څه به ووایاست؟
سحر: د مخه مو په دې برخه کې څه نا څه خورې ورې خبرې وکړې زما په اند ادب هغه وخت خپل ریښتینی ارزښت پیدا کوي چې له انسان او ژوند سره اړیکه ولري. ریالیزم موږ ته دا را زده کوي چې د ژوند عادي صحنې، د عادي انسان دردونه او د ټولنې پټې ستونزې هم د ستر هنر سرچینې کېدای شي.
خو ریالیزم د واقعیت ساده نقل نه دی. لیکوال باید واقعیت وویني، تحلیل یې کړي، د انسان له احساس او فکر سره یې وتړي او بیا یې په داسې هنري ژبه وړاندې کړي چې لوستونکی هم ژوند وویني او هم د هغه تر شا معنا احساس کړي. په همدې ځای کې ادب له عادي روایت څخه هنر ته اوړي.
د ریالیزم تر ټولو لوی درس دا دی چې انسان باید د خپل وخت په رڼا کې ولیدل شي، خو د هغه انساني ارزښت باید د زمانې له بدلونونو پورته وساتل شي. که ادب دا کار وکړای شي، نو د یوه عصر له حدودو اوړي او د راتلونکو نسلونو لپاره هم ژوندی پاتې کېږي.

***
ګران او منلی دوست سحر صاحب!
 ستاسو نه نړۍ مننه، چې زما پوښتنو ته مو په خپل علمي، ادبي، مسلکي او څېړنیز توان سره د مستندو موخذونو، علمي معیارونو او منطقي لاسوندونو پر بنسټ ګټور،   ارزښتمن، پوره او بشپړ ځوابونه راکړل. ستاسو له څېړنې څخه څرګندېږي چې په دې برخه کې مو د پام وړ او اغېزناکو خبرو ته نغوته کړې ده. ستاسو د علمي او ادبي ژوند ډېوې او څراغونه تل توده، روښانه او ځلانده، قلم مو ځواکمن، اند او فکر مو تل تاند غواړم. هیلمن یم چې دا مرکه زموږ معاصرو او راتلونکو پښتونو(نسلونو) ته د یو ګټور، علمي، ادبي او هنري لارښود نښیر(اثر) په توګه تلپاتي وي.
په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود 
***
ډیره مننه قدرمن انجنیر صاحب، ژوندی اوسې که دا مرکه د محترمو لوستونکو د پام وړ وګرځي  لامل به یې ستاسو ژورې، سنجېدلې، دقیقې او هراړخیزې پوښتنې وي. 
ستاسې هڅې د ډیر قدر وړ دي، زه خوشحاله یم چې ستاسې غوندې د خپلې ژبې او ادب یو نه ستړی کیدونکی او غمخور خدمتګار لرو، چې د خپلو مرکو له لارې نوې او په زړه پورې ادبي مسایل را سپړي او پخپل زیار یې تر ګرانو وطنوالو پورې رسوي.
ستاسې مخکینۍ مرکې او کتابونه چې ما لوستي دي واقعآ نه هیریدونکی خدمت دی چې تاسې خپل وطن ته کړی دی. هیله من یم چې زموږ دا ګډه هڅه او ادبي مرکه د ګرانو لوستونکو د توجه وړ وګرځي او زموږ د معاصر ادبي او فرهنګي بهیر په بډایینه کې ګټوره اغېزه ولرلی شي.
ګران افغانستان ته د خدمت په لاره کې ستاسې د لا بریاوو هیله کوم.
علم ګل سحر.
***
په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود

 
څېړندوی عاشق الله اخلاص يار 

لنډیز
د جمال خوږمن د شاعرۍ تحلیلي ارزونه څرګندوي چې د هغه شاعرانه میراث د مینې، انسانیت، شعور، ټولنیز مسئولیت، وطن‌پالنې، فرهنګي هویت، عدالت او د فرد د دروني احساساتو پر بنسټ ولاړ دی. د هغه په شعرونو کې شخصي درد یوازې شخصي تجربه نه پاتې کېږي، بلکې له ټولنیز درد او انساني مسئلو سره پیوند مومي. شاعر د انسان د ذات او کرامت، د فکر او شعور د ارزښت، د ناهیلۍ پر وړاندې د مقاومت او د لوېدلي انسان د بیا راپاڅېدو لپاره د جرئت ورکولو مفکورې ته ځانګړې پاملرنه کوي. د هغه په شاعرۍ کې مینه هم یوازې عاطفي مفهوم نه دی، بلکې د انسان‌ دوستۍ، خواخوږۍ او ټولنیز پیوستون وسیله ګرځي.
له هنري پلوه، د خوږمن صاحب په شاعرۍ کې استعاره، تشبیه، سمبول، تصویر، تضاد او ساده او روانه ژبه د پام وړ دي. هغه کله د «غرونو، غرونو اضطراب»، «د شعور زړي» او «د فکر دښت» په څېر تصویري او استعاري ترکیبونو له لارې خپل دروني او فکري حالتونه انځوروي او کله بیا په مستقیمه او صریحه ژبه د ټولنې، انسان او ژوند په اړه خپل دریځ بیانوي. د هغه د شاعرۍ یوه مهمه ځانګړنه دا ده چې هنر له انسانیت او شعور سره تړي او شعر د احساس تر څنګ د فکر، پوهاوي او اصلاح وسیله ګڼي.
د جمال خوږمن ادبي میراث یوازې په چاپ شوو شعري ټولګو پورې محدود نه دی؛ بلکې ناولونه، د لنډو کیسو ټولګه، د ماشومانو د روزنې او لارښوونې اثار، سفرنامې او د څو شعري ټولګو مجموعه «ګرداب» هم د هغه د ادبي فعالیت پراخوالی څرګندوي. څلور چاپ شوې شعري ټولګې یې ــ په سوله کې سپرغۍ، زه په ګل تکیه کوم دا مې فطرت دی، زه پخپل احساس تاوان یمه جانانه او دا ژوند دښته وېرونکی یاغستان دی ــ د هغه د شاعرانه سفر بېلابېل پړاوونه او د فکر او احساس د تدریجي پراختیا استازیتوب کوي. 

د شاعرۍ تحلیلي ارزونه 
جمال خوږمن د معاصرې پښتو شاعرۍ له هغو شاعرانو څخه دی چې په خپلو شعرونو کې یې شخصي عاطفه، مینه، درد، وطن، ټولنیز شعور، کلتوري هویت، انسانیت او د خپل وخت ناخوالې په یوه ګډه شاعرانه نړۍ کې سره یوځای کړې دي. د هغه شعري ټولګې چې د بېلابېلو کلونو شعرونه په کې راټول شوي، د یوه داسې شاعر تصویر وړاندې کوي چې شعر ورته یوازې د الفاظو هنري تنظیم نه، بلکې د احساس، فکر، تجربې او ټولنیز مسئولیت د بیان وسیله ده. د خوږمن صاحب د شاعرۍ په لوستلو کې څرګندېږي چې شاعر له خپل چاپېریال څخه اغېزمن شوی، د خپلې ټولنې دردونه یې احساس کړي او هڅه یې کړې چې دغه دردونه د شعر، تخیل، عاطفې، تشبیه، استعاري تصویر او کله ناکله د طنز او مستقیم بیان په وسیله له لوستونکو سره شریک کړي. له همدې امله د هغه شاعري یوازې د فردي احساساتو مجموعه نه ده؛ بلکې د یوې ځانګړې زمانې د فرهنګي، ټولنیز او عاطفي وضعیت انعکاس هم ګڼل کېدای شي.  
د خوږمن صاحب د شاعرۍ یو اساسي محور مینه ده. د محبوب، عشق، وصال، بېلتون، انتظار، ښکلا او عاطفې موضوعات د هغه په ګڼو شعرونو کې شته، خو د هغه مینه یوازې د کلاسیک غزل په دودیزه مانا د محبوب د ښکلا ستاینه نه ده؛ بلکې له هغې سره درد، انتظار، حسرت، اندېښنه او د ژوند نورې تجربې هم مل دي. د ده لپاره مینه کله د خوښۍ او کله د درد سرچینه؛ کله د امید سبب ګرځي او کله د بېلتون او انتظار احساس راپاروي. همدا عاطفي تضاد د خوږمن صاحب د عاشقانه شاعرۍ یوه مهمه ځانګړنه ده. د هغه عشقي شعرونه د دې له پلوه ارزښت لري چې شاعر له مینې څخه یوازې د ښکلا د بیان لپاره استفاده نه کوي، بلکې د انسان د داخلي نړۍ د پېچلو احساساتو د څرګندولو لپاره یې هم کاروي. په دې توګه عشق د هغه په شاعرۍ کې له شخصي تجربې څخه پراخېږي او د انسان د احساساتو د یوې عمومي تجربې بڼه اخلي. 
د خوږمن د شاعرۍ بله مهمه ځانګړنه دا ده چې شخصي درد یې په ټولنیز درد بدلېږي. شاعر له ځانه يا «زه» څخه پیل کوي او «موږ» ته رسېږي. هغه خپل شخصي احساس بیانوي، خو ډېر ژر د خپل ولس، وطن، کلتور او ټولنې ستونزو ته متوجه کېږي. 
د شاعر په فکر انسان باید د خپل چاپېریال له ناخوالو څخه بې ‌تفاوته پاتې نه شي. له همدې امله د هغه په شعر کې د ظلم، بې‌عدالتۍ، فقر، جګړې، ټولنیزې بې ‌باورۍ، ریا او فکري جمود پر وړاندې د اعتراض غږ هم اورېدل کېږي. دا اعتراض د شاعر د ټولنیز شعور څرګندونه کوي او شعر یې له شخصي عاطفې څخه ټولنیز رسالت ته وړي.
وطن او وطنپالنه د خوږمن صاحب د شاعرۍ له مهمو موضوعاتو څخه دي. وطن د هغه لپاره یوازې یوه جغرافیایي محدوده نه ده؛ بلکې د انسان د هویت، حافظې، کلتور، تاریخ او عاطفې مجموعه ده. د پکتیا، اریوب، ګردېز او نورو ځایونو یادونه د دې ښکارندويي کوي چې شاعر له خپلې جغرافیایي ریښې سره ژوره عاطفي اړیکه لري. د ده په شعرونو کې پکتیا یوازې د یوه ځای نوم نه پاتې کېږي، بلکې د هویت، یاد، کلتور او وطنپالنې په شاعرانه سمبول بدلېږي. د پکتیا له جغرافیې سره د شاعر اړیکه د هغه د کلتوري هویت له احساس سره هم تړلې ده. د خوږمن په شعرونو کې پښتني ارزښتونه، ژبه، دودونه، کلتور، ټولنیز عزت او فرهنګي حافظه د پام وړ ځای لري. خو د کلتور په اړه د هغه دریځ یوازې د تېر وخت د ستاینې په بڼه نه دی؛ بلکې کلتور د انسان د هویت یوه مهمه برخه ګڼي او غواړي چې د بدلونونو په منځ کې هم وساتل شي. په دې توګه د هغه په شاعرۍ کې کلتوري هویت او ټولنیز بدلون د یو بل پر وړاندې نه درېږي، بلکې شاعر هڅه کوي چې د خپل فرهنګي اصل د ساتنې ترڅنګ د ټولنې د اصلاح غوښتنه هم وکړي.
انسانیت د خوږمن صاحب د شاعرۍ له پراخو فکري مفاهیمو څخه دی. د هغه په شعرونو کې انسان د قوم، سیمې، ژبې او نورو توپیرونو تر څنګ د خپل ذاتي کرامت له مخې مطرح کېږي. د انسان حق، مینه، وجدان، عدالت او اخلاقي مسئولیت د هغه د شاعرۍ د فکري جوړښت برخه ده. له همدې امله د شاعر د وطنپالنې او کلتورپالنې تر څنګ یو پراخ انسان ‌پال اړخ هم لیدل کېږي. د فلسطین په څېر د نړیوالو دردونو او مظلومیتونو یادونه هم ښيي چې د شاعر عاطفي نړۍ یوازې د خپل کلي، سیمې او هېواد په محدوده کې نه پاتې کېږي، بلکې د انسانانو له پراخ درد سره د خواخوږۍ تر کچې رسېږي. په دې ډول د شاعر شخصي درد د نړیوال انساني احساس له مفاهیمو سره اړیکه پیدا کوي. 
د خوږمن د شاعرۍ یوه مهمه فکري موضوع عدالت او د ظلم پر وړاندې اعتراض دی. شاعر له داسې ټولنیز وضعیت سره موافق نه دی چې زور د حق ځای ونیسي او مظلوم د خپل حق د غوښتلو توان ونه لري. د هغه اعتراض یوازې پر یوه مشخص شخص یا ځانګړې پېښه نه دی؛ بلکې د ظلم، بې‌عدالتۍ، ریا، دروغو او ټولنیز فساد پر وړاندې یو عمومي اخلاقي اعتراض دی. د همدې له امله د هغه په شعرونو کې د «بغاوت» مفهوم هم لیدل کېږي. دا بغاوت باید یوازې په سیاسي مانا ونه فهمول شي؛ بلکې د وجدان، فکر او اخلاقو بغاوت هم دی. شاعر غواړي انسان د ظلم او ناسم وضعیت په وړاندې چوپ پاتې نه شي او د قلم او فکر له لارې خپل مسئولیت ادا کړي.
د قلم او شاعر رسالت د خوږمن د شاعرۍ له مهمو فکري اړخونو څخه دی. هغه شاعر یوازې د قافیې او وزن جوړوونکی نه ګڼي، بلکې د خپل وخت شاهد، د ولس د احساس ترجمان او د ټولنې پوښتونکی یې هم بولي. په همدې اساس د هغه په شاعرۍ کې شعر له ټولنیز مسئولیت سره تړاو پیدا کوي. د شاعر لپاره قلم باید د حقیقت، انسانیت، عدالت او شعور د بیان وسیله وي. دا فکري تمایل د خوږمن د شاعرانه شخصیت یوه مهمه برخه جوړوي، ځکه شاعر د خپل هنر په اړه هم فکر کوي او هڅه کوي چې د شعر هدف او مسئولیت تعریف کړي.
د خوږمن په شاعرۍ کې دین، ایمان او اخلاق هم حضور لري. د دیني مفاهیمو ترڅنګ د وجدان، صداقت، انسانیت او اخلاقي مسئولیت خبرې مطرح کېږي. د هغه په شعر کې د ظاهري ديندارۍ او ریا ترمنځ توپیر هم مطرح کېږي؛ یعنې شاعر غواړي چې ایمان او عبادت له انساني اخلاقو سره مل وي. د دې لید لوري له مخې یوازې ظاهري دعوه کافي نه ده، بلکې د انسان عمل، صداقت او د نورو د حقونو مراعات هم د اخلاقو اساسي معیارونه دي. دا موضوع د خوږمن د شاعرۍ اخلاقي فلسفه پیاوړې کوي او شعر یې له صرف عاطفي بیان څخه فکري او ارزښتي بیان ته وړي.
د خوږمن د شاعرۍ له مهمو هنري ځانګړنو څخه تخیل، تشبیه، استعاره، تضاد او شاعرانه تصویر دي. هغه د ګل، اور، غر، رڼا، تیاره، زندان، لارې او نورو طبیعي او معنوي عناصرو له لارې د خپلو احساساتو او افکارو لپاره تصویرونه جوړوي. ګل د ښکلا، مینې او نرموالي نښه ګرځي، په داسې حال کې چې اور د درد، عشق، غضب، بغاوت او مبارزې معناوې پیدا کوي. غر د وطن، ثبات، هویت او مقاومت له مفاهیمو سره اړیکه پیدا کوي. زندان بیا یوازې فزیکي بند نه دی؛ کله د وجدان، احساس، ټولنیز فشار او یا د ژوند د محدودیتونو استعاره ګرځي. دغه ډول تصویرونه د شاعرۍ معنايي ساحه پراخوي او لوستونکي ته اجازه ورکوي چې شعر له یوه څخه په ډېرو معناوو ولولي.
د خوږمن صاحب د شاعرۍ یوه ځانګړنه تضاد هم دی. د هغه په شاعرۍ کې مینه او غم، ګل او اور، رڼا او تیاره، ژوند او مرګ، آزادي او بند، عشق او سیاست، فرد او ټولنه، کلتور او بدلون، ایمان او ریا، امید او نا امیدي یو د بل ترڅنګ راځي. دا تضادونه د شاعرۍ داخلي حرکت جوړوي. شاعر نه یوازې د ژوند یوه څېره ویني، بلکې د ژوند متضاد حالتونه هم احساسوي. له همدې امله د هغه شاعري نه په بشپړه توګه خوشبینانه ده او نه په بشپړه توګه بدبینانه؛ بلکې د درد په منځ کې امید او د تیارو په منځ کې د رڼا لټون هم لري. 
د شاعر د ژبې له نظره د خوږمن شاعري تر ډېره ساده، روانه، محاوره‌یي او له ولسي تعبیرونو سره نږدې ده. هغه هڅه کوي چې د عام لوستونکي او اورېدونکي لپاره د شعر ژبه درنه او له ورځني احساس څخه لرې نه کړي. په شعرونو کې د ولسي اصطلاحاتو، محاورې، دودیزو شاعرانه کلېمو او معاصرو ټولنیزو مفاهیمو ګډ حضور د هغه ژبې ته ځانګړی رنګ ورکوي. طنز او شوخي هم په ځینو شعرونو کې د بیان خوند زیاتوي. دا ځانګړنه د هغه شعرونه د مشاعرې، شفاهي وړاندې کولو او عام لوستونکي لپاره نږدې کوي. له بلې خوا هغه شعرونه چې مستقیم بیان یې د استعاري او تصویري بیان په وسیله ژور شوی، د هنري ماندګارۍ لپاره لا زیات ظرفیت لري.
په ټوله کې د جمال خوږمن د شاعرۍ تر ټولو مهمه ځانګړنه دا ده چې شخصي عاطفه یې له ټولنیز شعور سره یوځای کړې ده. د هغه شاعرانه نړۍ له «زه» څخه پیلېږي، خو په «موږ» او بیا په «انسان» کې پراخېږي. هغه له محبوب سره مینه کوي، خو د وطن له درد څخه هم نه غافل کېږي؛ خپل شخصي غم بیانوي، خو د ولس درد هم ورسره یوځای کوي؛ د پکتیا او خپلې سیمې یادونه کوي، خو د افغانستان او د نړۍ د مظلوم انسان درد هم په خپل شعر کې ځایوي. له همدې امله د هغه شاعري د شخصي عشق، وطنپالنې، کلتوري هویت، انسانیت، عدالت، ټولنیز اعتراض او شاعرانه رسالت ګډه هنداره ده.
د خوږمن د شاعرۍ مثبت پیغامونه هم پراخ دي. د هغه شعر لوستونکي ته د مینې، انسانیت، عدالت، وطنپالنې، کلتوري هویت، علم، شعور، صداقت، وجدان، ټولنیز مسئولیت او امید پیغام ورکوي. شاعر هڅه کوي چې انسان د سختو شرایطو په وړاندې خپل انسانیت له لاسه ورنه کړي، له ظلم او ریا سره جوړجاړی ونه کړي، خپل فرهنګي هویت وساتي او د قلم او فکر له لارې د ټولنې په اصلاح کې ونډه واخلي. په همدې معنا د خوږمن د شاعرۍ تر ټولو ژور پیغام دا دی چې مینه باید له انسانیت سره، وطنپالنه باید له مسئولیت سره، دین باید له اخلاقو سره، او شعر باید له صداقت او رسالت سره مل وي.
د خوږمن صاحب يو څو شعرونه
جرئت کولای نه شمه چې چاته یې اظهار کړم
یو درد د ناویلي شان عذاب محسوسوم
کیدای شي دا هیبت مې تر جنونه ورسیږي
په ځان کې غرونه، غرونه اضطراب محسوسوم
د جمال خوږمن په شاعرۍ کې دروني اضطراب، د انسان د ذات ارزښت، ټولنیز مسئولیت، انسان‌ دوستي، شعور او هنر یو له بل سره ژور تړاو لري. په دې شعر کې شاعر خپل نا ویلی درد او دروني اضطراب په داسې ژبه بیانوي چې شخصي احساس له رواني تجربې سره نښلوي. د «غرونه، غرونه اضطراب» استعاره د هغه د دروني فشار شدت او پراخوالی انځوروي؛ یعنې درد یوازې یوه عابره عاطفه نه ده، بلکې داسې رواني تجربه ده چې د اظهار له ناتوانۍ سره لا پسې ژورېږي. «تر جنونه ورسېږي» هم د اضطراب د شدت یو هنري مبالغه ده چې د شاعر د دروني کشمکش لوړه درجه څرګندوي.
زه غواړم چې یې پوی کړمه د ذات په ارزښتونو
هميش مې دغه هڅه ده، مدام مې دا کوشش دی
ته کښېنه دا په څو ټکو کې کله خلاصه کېږي
زما او د انسان تر منځه اوږد کشمکش دی
په دې شعر کې د شاعر فکر له شخصي احساس څخه د انسان د ذات او ارزښت فلسفي بحث ته اوړي. د «ذات په ارزښتونو» د پوهولو هڅه ښيي چې شاعر انسان یوازې د ظاهري ژوند له مخې نه ارزوي، بلکې د هغه د معنوي، اخلاقي او انساني ارزښتونو په اړه پوښتنه کوي. «زما او د انسان تر منځه اوږد کشمکش دی» د شعر تر ټولو مهم فکري محور جوړوي؛ دلته «کشمکش» د شاعر او انسان ترمنځ ساده مخالفت نه، بلکې د انسان د پېژندنې، ارزښت، اخلاقو او د هغه د واقعي ماهیت د درک یوه اوږده فکري هڅه ده. له همدې امله شعر له عاطفي بیان څخه فلسفي تأمل ته ارتقا کوي.
څوک چې پرېوتي وي، ناهیلي وي له هغو سره
دا مرسته نه ده چې تفصیل یې په لوېدلو ورکړو
مرسته به دا وي په رښتیا سره خوا خوږي که وو
ځئ چې لوېدلو ته جرئت د پاڅېدلو ورکړو
دا  شعر د خوږمن صاحب د اصلاح ‌غوښتونکي او انسان ‌محور فکر روښانه بېلګه ده. شاعر د لوېدلو او ناهیلو انسانانو په اړه د ملامتۍ او د ناکامۍ د تفصیل پر ځای د بیا راپاڅېدو جرئت ورکول اصلي مرسته بولي. «لوېدلو ته جرئت د پاڅېدلو ورکول» د شعر مرکزي پیغام دی او په کې د همدردۍ، امید، انساني کرامت او ټولنیز مسئولیت مفاهیم یوځای شوي دي. په دې لیدلوري کې مرسته یوازې مادي ملاتړ نه دی؛ بلکې د انسان د روحیې پیاوړتیا او د هغه د ځان ‌باورۍ بېرته راژوندي کول هم د مرستې مهمه بڼه ده.
په هنر کې مې خواږه د انسانیت شته
زه لایق د ډېرې مینې او درنښت یم
بس یو زړی د شعور یمه خوږمنه
ټوکېدلی مې د خپل فکر په دښت یم
په دې شعر کې شاعر خپل هنري هویت له انسانیت او شعور سره تړي. «په هنر کې مې خواږه د انسانیت شته» جمله څرګندوي چې د هغه لپاره هنر یوازې ښکلا او لفظي مهارت نه، بلکې د انسان د ارزښتونو د بیان وسیله ده. «د شعور زړی» او «د خپل فکر په دښت کې ټوکېدل» دوه پیاوړي استعاري تصویرونه دي چې شاعر ځان د داسې فکري تخم په توګه معرفي کوي چې د خپل فکر په چاپېریال کې وده کوي. 

چاپ اثار
تر اوسه د جمال خوږمن صاحب څلور شعري ټولګې چاپ او خپرې شوې چې هره یوه یې د هغه د شاعرانه تجربې د یوه پړاو استازیتوب کوي. د هغه لومړۍ شعري ټولګه (په سوله کې سپرغۍ) ده چې د ۱۳۸۱ ل.کال د غبرګولي په ۹ مه نېټه چاپ شوې، ۱۲۰ مخونه لري، ځاځي بابا ادبي ټولنې چاپ او خپره کړې. دویمه شعري ټولګه یې (زه په ګل تکیه کوم، دا مې فطرت دی) د ۱۳۸۴ل.کال د لېندۍ په ۱۱مه په ۱۰۴ مخونو کې د علمي خپرندویې ټولنې له خوا چاپ شوې. درېیمه شعري ټولګه یې (زه پخپل احساس تاوان یم، جانانه) د ۱۳۸۹ ل.کال د غبرګولي په لومړۍ نېټه د پکتیا فرهنګي جرګې له خوا چاپ او خپره شوې چې ۱۱۰ مخونه لري. څلورمه شعري ټولګه یې (دا ژوند دښته، وېرونکی یاغستان دی) چې ۱۱۵ مخونه لري او د ۱۳۹۵ ل.کال د غويي په ۱۴مه چاپ شوې ده.

نا چاپ اثار 
د جمال خوږمن صاحب ځينې اثار لا هم نا چاپ پاتې دي، چې مونږ ترې په لاندې توګه يادونه کوو. 
۱) مسافر ته شوې، خواره زه شوم (ناول)
۲) غدې (د لنډو کېسو ټولګه)
۳) چیندرو (د ماشوم د ژوند لارښونه)
۴) اکو بکو (د ماشوم تربیت)
۵) ګرداب ( د خوږمن صاحب پنځه شعري ټولګې په یو ځای را ټولې شوي).
۶) بدلګره (ناول)
۷) درې بېلا بېلې سفر نامې

د جمال خوږمن ادبي میراث 
د جمال خوږمن صاحب ادبي میراث یوازې په چاپ شوو شعري ټولګو پورې محدود نه دی، بلکې د هغه د لیکوالۍ ساحه بېلابېلو ادبي او روزنیزو ژانرونو ته غځېدلې ده. تر اوسه د هغه څلور شعري ټولګې چاپ او خپرې شوې دي نومونه يې په پورته توګه ياد شول. د دغو اثارو تر څنګ، د خوږمن صاحب یو شمېر نور ادبي اثار لا هم ناچاپ پاتې دي چې د هغه د ادبي میراث د پراخوالي او تنوع څرګندونه کوي. د دې اثارو يادونه هم په پورته توګه شوې ده. له دغو اثارو څخه څرګندېږي چې د خوږمن صاحب ادبي فعالیت یوازې په شعر پورې نه دی محدود؛ بلکې د شعر، ناول، لنډې کیسې، سفرنامې، د ماشومانو د روزنې او لارښوونې د ادبیاتو تر کچې یې پراختیا موندلې ده. دا تنوع د دې ښکارندویي کوي چې نوموړي ادبیات یوازې د هنري اظهار په توګه نه دي لیدلي، بلکې د فکر، تجربې، روزنې، ټولنیز پوهاوي او فرهنګي انتقال د وسیلې په توګه یې هم ورسره اړیکه ساتلې ده. په ځانګړې توګه د ماشومانو لپاره د چیندرو او اکو بکو اثارو شتون دا څرګندوي چې د هغه د لیکوالۍ په ساحه کې د ماشوم د ژوند، لارښوونې او تربیې موضوع هم ځای لري؛ په داسې حال کې چې ناولونه او لنډې کیسې یې د داستاني ادب له لارې د ژوند او ټولنې د تجربو د بیان لپاره پراخه زمینه برابروي. سفرنامې بیا د شخصي تجربو، لیدنو، ځایونو او ټولنیزو مشاهداتو د ثبت لپاره د هغه د ادبي هڅو بله برخه جوړوي.
له بلې خوا، د ګرداب په نوم د پنځو شعري ټولګو یو ځای راټولول د خوږمن صاحب د شاعرانه میراث د تدوین او منظم ساتلو له پلوه ځانګړی اهمیت لري. دا ډول مجموعه نه یوازې د شاعر د بېلابېلو شعري پړاوونو د مطالعې زمینه برابروي، بلکې څېړونکو او د ادب مینه‌والو ته دا امکان هم ورکوي چې د هغه د شاعرۍ د موضوعاتو، فکر، ژبې او هنري بیان بدلونونه او تسلسل په یوه پراخه مجموعه کې وڅېړي. په دې اساس د جمال خوږمن صاحب ناچاپ اثار د هغه د ادبي میراث یوه مهمه او تر اوسه په بشپړه توګه نه راڅرګنده شوې برخه ده. که دغه اثار په راتلونکي کې په علمي، معیاري او منظم ډول چاپ او خپاره شي، د خوږمن صاحب د ادبي شخصیت د بشپړې پېژندنې لپاره به لا پراخه زمینه برابره کړي. همدارنګه د دغو اثارو راټولول، تصحیح، تدوین، چاپ، ډیجیټلي کول او د څېړونکو لپاره د لاسرسي وړ ګرځول د هغه د ادبي میراث د ساتنې لپاره مهم ګامونه ګڼل کېدای شي.

پایله
د جمال خوږمن د شاعرۍ له تحلیلي ارزونې څخه څرګندېږي چې د هغه شاعري یوازې د شخصي احساساتو او عاطفي تجربو بیانول نه دي، بلکې د خپل وخت د انسان، ټولنې، وطن، فرهنګ او انساني دردونو له واقعیتونو سره ژوره اړیکه لري. د هغه په شعرونو کې مینه، درد، بېلتون، امید، وطن ‌پالنه، ټولنیز شعور، عدالت‌ غوښتنه، انساني کرامت او فرهنګي هویت هغه مهم فکري محورونه جوړوي چې د شاعرۍ عمومي فضا یې رامنځته کړې. د هغه په شعرونو کې د خپل وطن او ټولنې دردونه، د وګړو ستونزې، د بې‌عدالتۍ پر وړاندې اعتراض او د انسان د عزت او کرامت غوښتنه د شاعر د فکري نړۍ مهم عناصر دي. د هنري اړخ له مخې، د خوږمن شاعري د روانې او نسبتاً ساده ژبې، ولسي تعبیرونو، شاعرانه تصویرونو، تشبیه، استعاري بیان، تضادونو او عاطفي اغېز له لارې خپل پیغام وړاندې کوي. د مینې او درد، امید او ناهیلۍ، رڼا او تیارو، ازادۍ او بند ترمنځ تقابلونه د هغه د شاعرۍ فکري او هنري ژورتیا زیاتوي. په ځینو شعرونو کې د ټولنیزو او سیاسي موضوعاتو مستقیم بیان هم لیدل کېږي چې د شاعر د زمانې له واقعیتونو سره یې اړیکه څرګندوي. په عین حال کې هغه شعرونه چې ټولنیز پیغام په رمز، تصویر او استعاره کې وړاندې کوي، د ادبي تأویل او اوږدمهاله هنري ارزښت لپاره لا پراخه زمینه برابروي. له همدې امله د خوږمن شاعري هم د احساس د اظهار سرچینه ده او هم د خپل وخت د ټولنیز او فرهنګي حالت د ثبت یوه ادبي وسیله ګڼل کېدای شي. که ووايو د جمال خوږمن د شاعرۍ مهم پیغام دا دی چې مینه باید له انسانیت سره، درد باید له شعور سره، شعور باید له مسئولیت سره، او شعر باید له حقیقت او انساني ارزښتونو سره اړیکه ولري. د هغه شاعري لوستونکو ته یوازې د ښکلا احساس نه ورکوي، بلکې د فکر، پوښتنې، ویښتابه او انساني همدردۍ زمینه هم برابروي. له همدې امله د هغه چاپ شوي اثار د معاصرې پښتو شاعرۍ په بهیر کې د ادبي، فرهنګي او ټولنیز بحث وړ مواد وړاندې کوي او د لا ژورې علمي څېړنې، نقد او ارزونې وړتیا لري.
وړاندیزونه 
د جمال خوږمن د شاعرۍ د ارزونې پر بنسټ، دولت او اړوندو فرهنګي ادارو ته احتراما لاندې وړاندیزونه کېږي. 
1)    د هغه چاپ شوي شعري اثار دې په معیاري بڼه بیا چاپ او د هېواد په عامه، پوهنتوني او ښوونیزو کتابتونونو کې دې د لاسرسي وړ وګرځول شي، چې ترڅو د هغه ادبي میراث له ضایع کېدو څخه خوندي پاتې شي.  
2)    پوهنتونونو، علمي مرکزونو او فرهنګي ادارو ته دې زمینه برابره شي چې د جمال خوږمن د شاعرۍ په اړه علمي مقالې، مونوګرافونه، تېزسونه او تخصصي څېړنې ترسره کړي، څو د هغه ادبي شخصیت له علمي معیارونو سره سم وارزول شي.  
3)    خوږمن صاحب نا چاپ اثار هم لري، د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت ته وړانديز کوو چې د هغوی د چاپ لپاره لازمه مرسته وکړي. 

                                            
 ځني ښاغلي مالجات په محله جات او ځني یې په محل نجات لیکي چي دا یوه املایي، معنایي او تاریخي تېروتنه ده، که تکرار نسي ښه به وي. ځکه مالجات یوه لرغونې پښتو کلمه ده چي د پارتي/ پهلوي ژبي ورستاړی/ پسوند (جات) ئې د ځان کړیدی.
پدې معنا چي مال لرغونې پښتو کلمه ده او پخوانۍ بڼه ئې ماله/ مالي Māla / Māle وه چي د باغ، ابي مځکه او زرعتي شتمني په معنا وه. د مال دغه پخوانۍ پښتو بڼه د علامه عبدالحي حبیبي پر لوی پښتو قاموس/ حبیبي قاموس او د مولوي عبدالرشید روښان پر پښتو اوردو ډیکشنري سربېره  د هنري جورج راورټي په ډکشنري ( A Dictionary of the Pukhto or Pushto ) کي هم د باغ، اوبه سوې مځکه یا ابي ډاګ په معنا داسي راغلې ده:
::Irrigated land; garden land; watered field Māla / Māle
 کله چي د ماله یا مالي سره جات ملګری سو نو مالجات سو. هغه داسي چي په عربي ژبه کي د شیانو جمع په ات کیږي لکه حالات، مقامات او نور. خو په پارتي ژبه کي چي د میراث یوه برخه ئې فارسي ته رسېدلې ده ات په جات اوښتی دی. لکه دانه جات، میوه جات، علاقه جات، کارخانه جات او نور. جات د صفویانو، قاجاریانو، غزنویانو، غوریانو... په اداري ژبه کي ډېر لیدل سویدی مثلآ:
- سایر عرایض را ... به دفترخانه عریضجات خواهد برد. دستخط نصرالدین شاه قاجار
- املاک جات موقوفه را بر وجه شرعی تقسیم نمودند. اسناد ملکی دوره صفوی
- وهمچنین نسخجات دیوان... و تعلیقات مناصب جز و کل. تذکرة الملوک
مالجات د احمد شاه بابا په وخت کي هم مروج وو او لیکل کېدی.
پایله دا چي مالجات = مال + جات. یعني باغونه، ابي مځکي او شنه ډاګونه.
انجنیر داؤد اڅک

سید عبید الله نادر

ژباړه
ژباړن : سید عبیدالله نادر
ځوی او پلار په اور ګاډي کښي
څلورویشت کلن هلک په یو اور ګاډي کښي د خپل سپین ږیري پلار تر څنګه ناست وو 
یو ځل یې په شوق سره غږ وکړ ، ویل یې: بابا! وګوره ونې تېریږي 
پلار مسکی شو او یو جوړه ځوانه ښځه او ځوان میړه چې د دوی څنګ ته نږدې ناست ول. ډیر په ترحم سره یې دي څلورویشت کلن هلک ته کتل ، یو ځل بیا دي هلک غږ وکړ ، پلاره وګوره وریځي منډي وهي هغه دوه جوړې نر او ښځه نور بی صبره شول او سپین ږیري ته یې وویل :چې خپل ځوی ولی یو ډاکټر ته نه وړی ؟سپین ږیری په مسکا شو او ورته یې وویل: ما همدا اوس وړی وواو تازه د روغتون څخه راوتلي یو ، 
زما زوی د زیږیدو راهیسي ړوند وو نن تازه د سترګو عملیات یې په کامیابه توګه تر سره شول . 
اخلاقی پایله د دي لنډې کیسي دا ده : چې هر انسان په دي خاورین نړۍ کې یو داستان لري دمخه لدې چې په یو چا قضاوت وکړو، باید ښه یې و پیژنو شاید چې حقیقت بل څه وي
او حقیقت مونږه ډیر حیران کړي

مرکوال: انجنیرعبدالقادر مسعود
د شعر و شاعرۍ، علم او  ادب درنو او پتمنو مینه والو!
ادب د انسانیت تر ټولو ښکلی میراث او د تمدن تلپاتې خزانه او هغه ښېرازه بڼ دی، چې د پوهې، اخلاقو او ښکلا، رنګارنګ ګلان پکې غوړېږي. ادب هغه هینداره ده چې ملت خپل تېر، اوس او راتلونکی پکې ویني. او ادیب د قلم په څوکو تاریخ، کلتور او انسانیت ژوندی ساتي.  
شعر هغه ادبي ژانر دی چې احساسات، خیالونه، فکرونه او تجربې د ځانګړي وزن، اهنګ او هنري ژبې له لارې وړاندې کوي. شعر عادي خبرې نه دي؛ بلکې ژبه پکې ښکلا، موسیقيت او ژوره مانا خپلوي. تر هغه چې شعر ژوندی وي، احساس، مینه او انسانیت به هم ژوندی وي. شاعر هغه هنرمند دی چې یوازې شعر نه لیکي، بلکې زمانه احساسوي او وجدان راویښوي او د احساساتو خاموشې نغمې په ښکلو الفاظو بدلوي. د شاعر قلم هغه باران دی چې د وچو زړونو پر دښتو د امید ګلان راشنه کوي. تر څو چې شاعر ژوندی وي، احساس به ژوندی وي؛ او تر څو چې ادب ژوندی وي، انسانیت به خپله ښکلا له لاسه ور نه کړي. 
ګرانو مینه والو دا ځل  مې د پښتو ادب او فرهنګ په ځلیدونکي ډګر کې له یو وتلي او نومیالي استازي، شاعر، ادیب، کیسه لیکونکي، څېړونکي او ژباړونکي، ښاغلي استاد نصیب الله سیماب، چې په سهیلي پښتونخوا کې یې د پښتو ادب، شعر و شاعرۍ ډېوې ځلانده او روښانه ساتلې دي، د  یوې خوندورې او په زړه پورې ځانګړې مرکې له لارې له خپلو علمي او ادبي پنځونو او هستونو سره در پېژنم. 
ښاغلي استاد سیماب د خپلو علمي او ادبي نښیرونو(آثارو) له لارې د پښتو ژبې او ادب لمن زرغونه او پتمنه ساتلې ده. د ده په نښیرونو(آثارو) کې د هېواد او هېواد والو سره، د پښتو او پښتونولۍ سره، د سولې او سوکالۍ سره، د ملي یووالي او پیوستون سره ژوره مینه او همداسې د ښکلا او مینې، د طبیعت ښکلې او زړه وړونکې منظرې، د بیلتون، کډوالۍ او پردېسۍ کړاوونه او دردونه، د ولسي، ټولنیز، پښتني، او ملي ژوند و ژواک بېلابېل اړخونه په خوږو او زړه وړونکو الفاظو، شاعرانه او هنري ژبه انځور شوې دي. دلته د استاد سیماب صاحب د شعرونو څو بېلګې تاسو ته وړاندې کوم.
خدایه! ستا وړه دنیا کې لوی د مینې جهان راکړه
چې قربان پر ټول جهان کړم، ما له داسې جانان راکړه
چې یې سترګو کې نشه وي، چې مې ټول خمار خمار کړي
چې یې زه د تندي خال شم، دا تندی د زمان راکړه
هسې نه چې مې په مینه کې جانان درته خجل شي
ما په مینه کې مجنون کړه، ما ته څېرې ګرېوان راکړه
چې کرلي یو په بل وي، یو په بل سره ژوندي وي
چې جرس یې په نارو وي، ما ته داسې کاروان راکړه
لکه روح چې وي په تن کې، لکه وینه په رګو کې
بس یو نوم مې د سیماب وي، نور وجود د جانان راکړه
او یا وايي:
ستا کښته کاته زما د زړه و بام ته نه رسي
مينه پښتنه ده په ټيټ سر مقام ته نه رسي
هر سړى مجنون دی و هر چا ته ځان فرهاد ښكاري
ډېر شو عاشقان خو د منصور انجام ته نه رسي
عشق هغه سفر دی چي اغاز او انجام نه لري
يون زموږ د ميني په بېلتون تمام ته نه رسي
اوس به ستا له جوره زمانې په ژړا نه ژاړي
جوړي فاصلې ستا د سيماب و ګام ته نه رسي
او یا وایي:
خرڅه چې سي وینه، نو بې رنګه سي
خدایه! دا پښتون څنګه بې ننګه سي
چرته چې رهبر د قام، رهزن سي نو
بیا په هغه قام کې بیزو لنګه سي
خود به بې ننګي راباندې وخاندي
زما د سړیتوب خونه چې ړنګه سي
ستا له ملګرتیا به ځان ساتي سیماب
ستا په ملګرتیا سړی بدرنګه سي
او یا وايي: 
ته خو را نه ولاړې ستا يادونه دلې پاته دي
ستا بېرته راتګ ته مي لا سترګي كږې پاته دي
 تا به خود هېر كړی يمه ياره! مودې و شولې
زما خو لا په زړه كښي د پرهار نښانې پاته دي
څوک د چا له غمه نه مري دا وينا غلطه ده 
ډېر دي هجر مړه کړلو د چا لا ايرې پاته دي
راشه چي د ژوند كيسې په ژوند كښي سره خلاصي كړو
ما نه هم پاتېږي هم له تا نه كوڅې پاته دي
ستا هغه سيماب چي به وو ستا د زړه قرار همېش
ستا له جوره مړ شو ستا پر زړه لا ګيلې پاته دي
او یا وایي:
زموږ نسلونه نن د چا د خطا فصل اخلي
چې هره مور مې هره ورځ د ژړا فصل اخلي
زموږ ذهنونو کې د خپلې خوښۍ فصل کري
فکرونه پايي او د خپلې رضا فصل اخلي
داسې یو وخت به کله راشي چې د کلي نجونې
بیا د رنجو خالونه ږدي د خندا فصل اخلي
د بخت پر ځمکه مې دي مور ډېرې دعا کرلي
سیماب له خاورو څخه هم د طلا فصل اخلي
او یا وايي:
د ازادۍ ناوې ښايست غواړي څه نور ملګرو!
له چا رانجه له چا نه مينه له چا كور ملګرو!
څوك به يې نته څوك وږۍ څوك به يې خال جوړوو
په لافو نه ښايسته كېږي، نه په شور ملګرو!
راځئ! چي لاس په لاس كښي وركړو تفاوت ختم كړو
تر څو به سترګي پټوو تر څو به زور ملګرو!
د ازادۍ ناوې په څنګ د اږدها كښي اوسي
عيار دښمن مي راته جوړ نه كړي پېغور ملګرو!
دا كه نن نه وي خو سبا پر سر ډبره غواړي
راځئ! چي واړوو له غاړي دغه پور ملګرو!
او یا وایي:
چا ته به لاس ورکړمه، زه څوک په نغمو پورې کړم
زه خو لکه ګل داسې قسمت په ازغو پورې کړم
سرې سترګې به ګرځمه، احسان د رنجو نه وړمه
خاوره د قدم به دې اشنا! په لېمو پورې کړم
عقل لېونی شي، له شعور څه لاره ورکه شي
زه خپله کیسه چې د فرهاد په کیسو پورې کړم
هسې مې جانان سختوي دا ورځې او شپې د ژوند
لارې شوې جلا، اوس به تصویر په لمبو پورې کړم
نه کېږي سیمابه! ژوند له داسې لېونتوب سره
څه وکړم عالمه! څنګه لاس په توبو پورې کړم
او یا وایي:
چي له جانان سره يې کور او كلی جوړ نه شولو
څنګه مين وو چي پر سر يې څلی جوړ نه شولو
شايد په دې د خپل وجود څخه انكار كومه
چي د حالاتو په خنجر ويشتلی جوړ نه شولو
اوس به دا لاره بندوو دلته دېوال به وهو
په دغه لاره کښي بلا وهلی جوړ نه شولو
څنګه به چا ته د زړه حال وايي چي ولي مرمه
سيمابه! دا د وخت ښامار خوړلی جوړ نه شولو
او یا وایي:
په مينه مست زړه مي پاګل كړه يو وار
څراغ د حُسن راته بل كړه يو وار
چي مي بيا مرګ هم خلاصولای نه شي
 داسي مي زلفو کي ول ول كړه يو وار
بيا مي په دار باندي را و ځړوه
خو په تحقيق مي زړګی غل كړه يو وار
خير دی كه ستا را باندي زړه جوړېږي
داسي مي وران لكه كابل كړه يو وار
د لاس کچکول يمه په غاړه سيماب
ما د جانان کوڅه کي شل كړه يو وار
او یا وايي:
نه مي جهان نه مي جانان ته ژړل
ومه پښتون ځكه مي ځان ته ژړل
خپلوانو هسي کړم رسوا پر جهان
چا مي دستار چا مي ګرېوان ته ژړل
ستا د وجود ښكلا يې نه پېژنده
چا يې سايه چا يې ګمان ته ژړل
زه د يتيم وطن يتيم شاعر وم
شپه د اختر وه ما اسمان ته ژړل
د پښين په غېږ كښي را لوی شوى سيماب
پاس په باړه' كښې خپل ارمان ته ژړل
او یا وايي:
درد مې باغي شو، د پرهار له کوره کډه کوي
ګوره ساده ته، د خپل یار له کوره کډه کوي
خاوره مې ژاړي لکه مور چې ځم تر پولې اوړم
لکه یو زوی چې د خپل پلار له کوره کډه کوي
موږ دا د ځالو ورانېدو روایت پرې نه ښود
ځکه مرغان مې د چنار له کوره کډه کوي
جانانه! ژر شه، تلوار وکړه، باد ته حکم کوه
وجود ایره شو، د انګار له کوره کډه کوي
سیمابه! غم یې وفادار دی، د تیارو ملګری
ماښام راځي او په سهار له کوره کډه کوي
او یا وایي:
د سترګو تور شونډو له رنګ د وطن
ور به كړو سر كه راغلی ننګ د وطن
د ازادۍ وينه له تنه ځبېښي
راشی چي و مينځو دا زنګ د وطن
دا حقيقت دی خوا به نه بدوو
څوك يې باچا څوك وي ملنګ د وطن
زه كه هر څو پكښې نهر ګرځمه
رقيب دې واوري يم پر څنګ د وطن
محبوبي! ستا پښو له يې څنګه دروړم
دغه يو سر مي دی قلنګ د وطن
د وطن خاوره خو مي مور ده خلګو!
ځکه خو ستا يمه فرهنګ د وطن
سيماب د توري حاجت نه لري اوس
قلم په لاس به كوي جنګ د وطن
***
او همداسې نور شعرونه.
ده د خپلې درنې ژبې د پراختیا، ودې او پرمختیا په لاره کې او د راتلونکي پښت او نسل په پالنه او روزنه کې کارنده او رغنده ونډه اخیستې ده. نوموړی د پاک او سپیڅلي قلم خاوند دی او په خپلو لیکنو کې یې تل د خپل قلم عفت او حیثیت ساتلی دی. د استاد سیماب صاحب په نښیرونو(آثارو) کې ډېر لوړ علمي او ادبي موضوعات او مفاهیم، انساني، ټولنیز، پښتني او ملي  تصورات او اندونه په خوږه، سلیسه، ساده او روانه ژبه بیان شوې دي.
پوهاند استاد محمد بشیر دودیال، چې د علم، ادب او فرهنګ په غوړېدلي ډګر کې پیاوړی ادیب، کیسه لیکونکی، نوښتګر څېړونکی او وتلی لیکوال دی، په خپله یوه لیکنه کې د استاد سیماب په اړه داسې کښلې دي:
((د سهیلي پښتیخا یو روڼ ستوری.
د پښتو ژبې د زده کړې،  ادب او څېړنو لپاره علمي او فرهنګي مرکزونه بېلابېلو سیمو  کې جوړ دي. دا سیمې  ظاهراً غرونو، پیچومو، سیندونو او آن (ډیورند) بېلې کړي؛ له کندهار تر کوټې، بنو، ټل- ادبی چمن، مردان، پېښور ، ننګرهار، کابل څو فرهنګی حوزې  جوړې شوي، خو احساس، ژبې ، کلتور او ادب سره یې مینه یو شان او واحده ده. که پېښور کې له پخوا څخه  تر نن پورې  استاد همیش خلیل، لایق زاده لایق، داکتر مروت، سوات کې پروېش، ننګرهار کې استاد قیام الدین خادم، استاد ګل پاچا الفت، استاد مجاور احمد زیار، استاد آصف صمیم، بیا کابل کې استاد حبیبی، کندهار کی علامه رشاد او استاد معصوم هوتک څېړنی، تالیفات او علمی کارونه کړي دي، کوټه کې هم درنو استادانو او لیکوالو لکه صادق ژړک او دوکتور استاد نصیب الله سیماب، نجیب آزاد،  په علمی څېړنو او تالیفاتو بوخت دي.   دا لویه نیکمرغي ده چې پښتانه طبیعي او سیاسي موقتو خنډونو نه دي بېل کړي، بلکې په معنوي لحاظ بیخي سره متحد دي. قدرمن اینجنیر صاحب عبدالقادر مسعود له کندهار او کابل نیولې، تر پېښور او د کوزې پښتیخا تر کوټې او نور شاوخوا ادبي محفلونو پوهنتونو او اکاډمیو څخه  موږ ته استادان او څېړونکي را پېژندلي او زموږ  د لوی او تاریخي وطن له ادب او ادبي لاسته راوړنو مو خبروي، د علم او ادب څېرو سره مو آشنا کوي او  د هر ادبي او فرهنګي څراغ له رڼا مو برخمن کوي.  دا دی داځل یې له دوکتور نصیب الله سیماب صاحب سره چې ټولو پښتنو ته یو ګران  او آشنا نوم دی، خوږه مرکه کړې ده. 
دوکتور سیماب د پښتو ژبې پراخه لمن کې د خوږ قلم لرونکی او هڅاند څېړونکی دی، ژبپوهنه، ارواپوهنه او فلسفه کې لوی لاس او راډیو او تلویزیون کې د کار تجربه لري، د پوهنتون استاد او د څو کتابونو مولف دی. په دې مرکه کې به د پښتو د بېلابېلو فرهنګي حوزو لوستونکي د ښاغلي مسعود صاحب د قلم له برکته د سیماب صاحب له علمي نظرونو، ژورو ادبي ځوابونو او د ښکلا له نړۍ او نویو پنځونو څخه خبر شي.
پوهاند استاد محمد بشیر دودیال ))
ښاغلی استاد سیماب صاحب  د پښتو ادب په ښېرازه او سمسور بڼ او د پښتنو په منځ کې د یو لوړ لیکوال، اديب، شاعر،څېړونکي، ژباړونکي او د بلوچستان پوهنتون د پښتو څانګې د استاد او علمي شخصیت په توګه ډېر با ارزښته او دروند پوړی او مقام لري. دی د ټولنیز پوهنې، ولسپوهنې، څېړنپوهنې، کره کتنې، ښوونې، روزنې او ادبپوهنې له معیارونو سره  پوره اشنا دی او په خپلو نښیرونو(آثارو) کې یې په دغو برخو کې هر اړخیزې څېړنې او کره کتنې ترسره کړې دي.
(ډاکټر طارق رشاد)، چې پیاوړی او نومیالی لیکوال، تکړه شاعر، ژباړونکی او هڅاند څېړونکی دی، په خپله یو لیکنه کې د استاد سیماب صاحب په تړاو داسې وایي: 
((د شعر، فکر او ژبي یو روڼ  سیماب.
ځیني انسانان یوازي په یوه نوم او یوه دنده نه پېژندل کېږي، د هغوی ریښتینې پېژندنه د هغه د فکري او ادبي نړۍ له لاري کېږي چي په کلونو کلونو یې په قلم، پوهه او احساس جوړه کړې وي. ښاغلی استاد نصیب الله سیماب هم له همداسي ادبي شخصیتونو څخه دی . شاعر، استاد، څېړونکی، کره‌کتونکی او د پښتو ژبي او ادب یو ریښتنی خدمتګار.
 هغه د پښتو ادب په برخه کي لوړې علمي زده‌کړې کړي، په (۲۰۰۸)زېږدیز کال یې د پښتو کره کتني په برخه کي دوکتورا یا (PhD) ترلاسه کړې او د بلوچستان پوهنتون د پښتو څانګې د استاد او علمي شخصیت په توګه یې اوږد مسلکي ژوند تېر کړی دی. 
خو د ښاغلی استاد سیماب اصلي انځور یوازي د هغه په دنده او رسمي  مقام کي نه رالنډیږي، هغه له (١٩٩٣)ز تر (٢٠٠٦)ز کال پوري د کوټې راډیو د اینکر(Anchor) یا د خپرونې د چلونکي ویاند  او د بولان ټلویزیون له لارې ادبي او فرهنګی فعالیتونه تر سره کړي، په کور دننه او نړیوالو علمي سیمینارو، کنفرانسونو او غونډو کې برخه اخیستې، ماسټرۍ او ام فیل(MPhil) څیړنې کړي، دوې ډوکتوراوې ، جایزې او طلایي مډالونه یې اخیستې او د هغه د شخصیت تر شا یو شاعر زړه او یو ویښ فکر سته. د ده له نښیرونو(آثارو) څخه څرګندېږي، چې د ده په شاعرانه نړۍ کي مینه، فکر او خپل‌ځان هغه درې ریښې دي چي شعر ترې اوبیږي او د ژبې خیال، احساس او عاطفي هنر سره تړي، ښه انځور، ژبنی هنر او د فکر تومنه سره ګډوي، عیني او ذهني دواړه انځورونه مهم ګڼی خو په معاصره شاعرۍ کې ذهني انځور ته ارزښت ورکوی او د شاعرۍ سمبول هم د شاعر د فردي او ټولنیز  حالت ګډوله ګڼي دا هم وایي : که شاعر خپله جذبه په هنرې ژبه داسي بیان کړي چې د نورو انسانانو له جذبې سره هم اړیکه پیدا کړي شعر ترې زیږي او د مینې ، ښکلا او فکر ګډه تجربه یې ګڼي او د شعر فورم یا بڼه هم د هغه د محتوا او هنري اړتیا له مخې ټاکي او  د دې تر څنګ هغه د شعر د تاریخي شالید په اړه سیستماټیک، ژور ، تحلیلي او پرله پسې نظر څرګندوي، شعر او نثر دواړه د انساني جذباتو او احساساتو لپاره غوره ګڼي. 
ښاغلی استاد سیماب  ادب د خپل وخت شاهد ګڼي او هم شاعر او لیکوال باید د خپلي زمانې دردونه، پوښتني، محرومیتونه، بدلونونه او هیلې ثبت کړي. د جګړې تر شا انسان ، دکډوالۍ تر شا ورکه سوې نړۍ او د بې کارۍ تر شا د یوې کورنۍ درد لیدل هغه انساني لید دی چي ادب له ساده وینا څخه په ژوره تجربه بدلوي.
د هغه په کره‌کتنیز فکر کي بیا یو مهم اصل دا دی چي نقد له دښمنۍ سره اوږه نه وهي،  که له یوه اثر، سبک یا نظریې سره اختلاف وي باید په دلیل، پوهه او علمي استدلال بیان سي. دا لید د ښاغلي استاد سیماب  ادبي شخصیت ته د شاعر تر څنګ د یوه پوه، متوازن او مسؤل کره‌کتونکي رنګ هم ورکوي.
د ښاغلي استاد سیماب  د ادبي او علمي اثارو پراخ لړ هم د هغه د اوږدې ادبي بوختیا څرګندونه کوي. 
دی په خپلو نښیرونو(آثارو) کې د ژبپوهنې ، ارواپوهنې او فلسفې نژدې اړیکې سره څیړي او د تخلیق اصل یې ګڼی ځکه ژبپوهنه د بیان وسیله ژوره کوي ، ارواپوهنه د انسان دننه نړۍ ته ننوزي او فلسفه د فکر او معنا افق اوچتوی او پراخوي .
ښاغلی  استاد سیماب هغه قلموال دی چي شعر ورته یوازي د الفاظو ښکلا نه ده، نقد ورته د مخالفت وسیله نه ده او ادب ورته یوازي د تفریح میدان نه دی بلکې ادب د انسان د زړه حافظه، د زمانې شاهد او د راتلونکي لپاره د شعور امانت ګڼي.
همدا وجه ده چي د ښاغلي استاد سیماب ادبي څېره د شعر له نرمو احساساتو، د فکر له ژورو پوښتنو او د نقد له علمي تلې سره یو ځای ولاړه ده .
 زه د ښاغلي استاد سیماب صاحب علمي او ادبي ډېوې تل بلې غواړم.
ډاکټر طارق رشاد.))
استاد سیماب صاحب یو دروند، پاک زړی، سپیڅلی او متفکر انسان، خواخوږۍ، متواضع، روڼ اندۍ، د لوړو انساني موخو، اوصافو او خصایلو خاوند شخصیت دی. ده پښتو ژبې او پښتنو ته په علمي، ادبي، فرهنکي او ټولنیزو چارو کې په پرله پسې هڅو سره له پاکۍ، تقوا، صداقت، اخلاص  او رښتنولي سره په عمل کې ارزښتناکه کارونه او فعالیتونه تر سره کړې دي. لنډه دا چې د استاد سیماب صاحب علمي، ادبي، فرهنګي او ټولنیز شخصیت د خورا ستاینې او درنښت وړ دی.
د ښاغلي استاد سیماب صاحب د پوره پېژندګلوي لپاره، ما له ده سره د ادب، شعر و شاعرۍ په تړاو یوه ځانګړې مرکه جوړه کړې ده، چې ستاسو د علم او ادب، شعر  او شاعرۍ درنو مینه والو پام ورته راګرځوم.
استاد سیماب صاحب اجازه راکړۍ خپل سلامونه او نیکې هیلې ستاسو درانه حضور ته وړاندې کړم او خپلې پوښتنې ستاسو سره شریکې کړم.
ګران مسعود صاحب زه هم تاسو او ټولو مینه والو ته سلامونه وړاندې کوم ستاسو په خدمت کې یم.  
 مسعود: ګران سیماب صاحب که څه هم زموږ هیوادوال ستاسو له ادبي او فرهنګي سټې او له شعر او شاعرۍ سره اشنا دي، پریږدی یو ځل بیا زموږ د علم، ادب او فرهنګ  ګران مینه وال، په هیواد کې د ننه او بهر ستاسو علمي او ادبي څیره لا زیاته وپیژني. نو هیله کوم د خپل علمي، ادبي، فرهنګي او ځانګړي ژوند په اړه لنډ معلومات راسره شریک کړئ؟

استاد سیماب: له دې مهربانې پوښتنې څخه مننه. که خپل علمي، ادبي او فرهنګي ژوند په لنډ ډول بیان کړم، نو زه نصیب الله سیماب یم. د پښتونخوا د پښین د منزکي کلي اوسېدونکی یم .خپلې لوړې زده کړې مې د پښتو ژبې او ادب په برخه کې ترسره کړې دي؛ په ۱۹۹۶ کال کې مې له بلوچستان پوهنتون څخه په پښتو کې ماسټري او په ۲۰۰۸ کال کې مې له همدې پوهنتون څخه په پښتو تنقید کې دکتورا ترلاسه کړې ده.چي د سهيلي پښتونخوا د لومړی پښتو ادبيات پي ايچ ډي افتخار لرم.   
په (۲۰۰۰)زېږدیز کال کې مې د بلوچستان پوهنتون د پښتو څانګې د استاد په توګه علمي ژوند پیل کړ او وروسته د مرستیال استاد، پوهنیار، پروفیسور او نورو علمي او اداري مسؤلیتونو تر کچې ورسېدم. د (۲۰۲۱)ز کال له سپتمبر څخه تر (۲۰۲۵)ز کال مې پورې د ادبیاتو او ژبو د پوهنځي د رئیس په توګه دنده ترسره کړې او اوس د بلوچستان پوهنتون د پښتو څانګې پروفیسور او د خان شهید چیر رئیس یم. 
زما د ادبي او علمي کار اصلي ساحې پښتو ادبي تنقید، ادبي تیوري، فولکلور، ادبي تاریخ، ژبه، کلتور، جمالیات او معاصر ادبي مطالعات دي. ما د پښتو ادب په برخه کې ګڼې څېړنې او کتابونه لیکلي دي. په دغو اثارو کې «بند دروازه»، «منجاري»، «د کره کتنې اصطلاحات»، «طالب خدای که به ملا شې»، «د تنقید تیورۍ»، «دستار»، «تصورات، رجحانات او تحریکونه»، «کابل ته ما وایه چې رنګ شي»، «پښتو ادبي تیوري» او «د پښتو ادبي تیورۍ په رڼا کې پښتو نظم» شامل دي.په ځانګړې توګه «پښتو ادبي تیوري» زما د علمي کار یوه مهمه برخه ده. په دې اثر کې مې هڅه کړې چې د پښتو ادب د مطالعې لپاره داسې تیوریک چوکاټ وړاندې کړم چې د پښتني فرهنګ، فولکلور، تاریخ، ژبې، ګډ شعور او فرهنګي ارزښتونو پر بنسټ ولاړ وي.زما ادبي ژوند یوازې په لیکلو او څېړنه محدود نه دی پاتې شوی. له اوږدې مودې راهیسې مې په ادبي او فرهنګي فعالیتونو، راډیو او ټلویزیون، ادبي ټولنو، څېړنیزو مجلو، علمي کنفرانسونو او سیمینارونو کې هم ونډه اخیستې ده. د راډیو پاکستان کوټې د اینکر په توګه مې له (۱۹۹۳)ز څخه تر(۲۰۰۶)ز پورې کار کړی او د بولان ټلویزیون له لارې مې هم د ادبي او فرهنګي فعالیتونو برخه اخیستې ده.ما په پاکستان، افغانستان، ایران او متحده عربي اماراتو کې په ګڼو ملي او نړیوالو علمي او ادبي سیمینارونو او کنفرانسونو کې ګډون کړی او خپلې څېړنې مې وړاندې کړې دي. د څېړنې په برخه کې مې هم د پښتو ژبې له ګڼو ځوانو څېړونکو سره کار کړی او تر څلوېښتو زیات د ماسټرۍ څېړنیز کارونه، (۱۸)ایم فل څېړنې او دوه دکتوراګانې مې تر څارنې لاندې بشپړې شوې دي.د ادبي او علمي کار په ترڅ کې مې یو شمېر ادبي او دولتي جایزې هم ترلاسه کړې  دي، چې په (۲۰۲۴)ز کال کې د علامه اقبال اکاډمۍ پاکستان د علامه اقبال ګولډ مډال هم پکې شامل دی.خو که له دې ټولو علمي او ادبي عنوانونو څخه تېر شو، زه خپل ځان تر هر څه وړاندې د پښتو ژبې یو خدمتګار ګڼم. زما لپاره ادب یوازې د کتاب لیکل نه دي؛ ادب د انسان، ټولنې، ژبې او فرهنګ د پېژندلو یوه لار ده. ما هڅه کړې چې د خپل قلم له لارې د پښتو ادب په تخلیقي، تنقیدي او تیوریک پرمختګ کې خپله ونډه واخلم او هغه ادبي میراث چې له موږ سره دی، د نوې زمانې له فکر او تجربو سره وتړم. زما د ژوند تر ټولو لویه پانګه کتابونه او علمي عنوانونه نه، بلکې هغه اړیکې، استادان، ملګري، زده‌کوونکي او ادبي ملګرتیاوې دي چې زما د ادبي او علمي سفر په اوږدو کې مې ترلاسه کړې دي. که په یوه جمله کې خپل ژوند راټولوم، نو وایم: ما له پښتو ادب څخه ډېر څه اخیستي او تر خپلې وسه مې هڅه کړې چې بېرته پښتو ادب ته هم څه ورکړم.
مسعود: تاسې له کله  راهیسې خپل استعداد او وړتیا  د شعر په هنر کې آزمویلی او په زړه پوري خوند او رنګ مو وربښلی دی. مهرباني وکړئ د خپلې شاعرۍ د انګیزې او پیلامې په اړه څه وویاست؟
استاد سیماب: ما شاعري د (۱۹۹۲)ز کال په شااوخوا کې پیل کړه. زما په اند په هر انسان کې یو نه یو شاعر موجود وي؛ خو دا بیا جلا خبره ده چې څوک هغه شاعر په خپل وجود کې پیدا کړي او څوک یې د ژوند په مصروفیتونو کې ورک کړي.زما په فکر، د انسان دننه شاعر هغه وخت راویښېږي چې دی د مینې په ټال کې وځانګي، د فکرونو په دریاب کې لاهو شي او بیا د تخیل په مرسته خپله یوه خیالي نړۍ جوړه کړي. د مینې په ټال خو هر انسان زانګي، خو هغه څوک چې د مینې په اصل او ژورتیا پوه شي، بیا خپل داخل اظهار د شعر په ژبه کوي.زه هم فکر کوم چې زما د شاعرۍ تر شا همدغه مینه، فکر او تخیل ولاړ دي. شعر زما لپاره یوازې د الفاظو یو ځای کول نه دي، بلکې د خپل دننه جذباتو او فکرونو هغه اظهار دی چې په بله ژبه یې ښايي بیانول راته ستونزمن وي.
مسعود: استاد پوهاند زیار د شعر د جوړښت لپاره، په خپل یو اثر ((پښتو بدلمېچ))  کې ژبه ، تول، واند، اند، ولوله (ژبه ، وزن، خیال، فکر، احساس یا عاطفه ) بنسټیز او اړین توکي ګڼي. تاسو په دې تړاو څه لید لرئ او د استاد پوهاند زیار د دغو خبرو پر لاسوند، شعر څه ډول راپیژنئ (تعریفوئ)؟
استاد سیماب: زما په فکر، د استاد پوهاند زیار دا وېش ډېر مهم دی، ځکه شعر یوازې په وزن او قافیه نه جوړېږي؛ شعر د څو بنسټیزو عناصرو یو هنري ترکیب دی لکه. ژبه،هنر(فن)، خیال هر یو په شعر کې خپل ځانګړی نقش لري. که له دې عناصرو څخه یو هم کمزوری وي، د شعر هنري اغېز  کمېږي. ژبه د شعر د اظهار وسیله ده؛ وزن او اهنګ شعر ته موسیقي او حرکت ورکوي؛ خیال شاعر له عادي واقعیت څخه هنري نړۍ ته وړي؛ شعر ته فکري ژورتیا ورکوي او احساس یا عاطفه هغه ځواک دی چې شعر د لوستونکي تر زړه پورې رسوي.خو زه به دا هم ورزیاته کړم چې د دغو ټولو عناصرو تر څنګ هنري وحدت او تخیل ډېر اهمیت لري. شاعر باید دا عناصر داسې سره یوځای کړي چې شعر یوازې د ژبې، وزن، فکر یا احساس مجموعه نه وي، بلکې یو بشپړ هنري اثر ورڅخه جوړ شي.
زما په خيال، شعر د انسان د داخل هغه هنري اظهار دی چې احساس، فکر او خیال د ژبې او اهنګ په وسیله داسې منظم او هنري کېږي چې د شاعر شخصي تجربه له انفرادي حالت څخه ووځي او د لوستونکي له احساس او تجربې سره ګډه شي.
مسعود: تاسې د ادبياتو، شاعر، شعر او د ادیبانو او شاعرانو د پنځونو او هستونو پوړی او مقام د کلاسیکو فیلسوفانو لکه: «افلاطون، سقراط او ارسطو» د اندونو، افکارو او باورونو په رڼا کې څنګه ارزوی؟
استاد سیماب: که د ادبیاتو، شاعر، شعر او د ادیبانو د پنځونو مقام د کلاسیکو فیلسوفانو د نظریاتو په رڼا کې وارزوو، نو افلاطون، سقراط او ارسطو هر یو له بېل نظر څخه د ادب او هنر ته کتلي دي. د دوی په نظریاتو کې اختلاف شته، خو دا اختلاف د ادبیاتو د ماهیت د درک لپاره ډېر مهم دی.افلاطون له شاعرۍ سره یو څه محتاط چلند لري. د ده په اند، شاعرانه پنځونه تر ډېره د محسوسې نړۍ تقلید دی، په داسې حال کې چې حقیقت له دې محسوسې نړۍ ور هاخوا دی. له همدې امله افلاطون شاعر ته د حقیقت د مستقیمې سرچینې په سترګه نه ګوري او کله ناکله د شاعرۍ د ټولنیز او اخلاقي اغېز په اړه اندېښنه څرګندوي او شاعر له خپله سلطنت څخه پسې اخلي. خو دا خبره هم باید هېره نه کړو چې افلاطون خپله فلسفه په ډېر هنري او ادبي انداز وړاندې کړې ده؛ یعنې د ده په اثارو کې تمثیل، مکالمه، اسطوره او هنري بیان ډېر مهم ځای لري.سقراط بیا د شاعرۍ او شاعر په اړه له اخلاقي او معرفتي اړخه پوښتنې مطرح کوي. د هغه لپاره مهمه دا ده چې شاعر څه وایي، ولې یې وایي او دا وینا پر انسان او ټولنه څه اغېز کوي. یعنې هنر یوازې د خوند وسیله نه ده؛ له انسان سره د فکر کولو او د خپل ځان د پېژندلو اړیکه هم لري.خو ارسطو د شاعرۍ مقام ته په ډېر مثبت او ژور نظر ګوري. هغه د «محاکات» یا تقلید مفهوم د هنر د کمښت په معنا نه کاروي، بلکې محاکات د انسان یوه طبیعي ځانګړنه ګڼي. د ارسطو په نظر، شاعر یوازې دا نه بیانوي چې څه پېښ شوي دي، بلکې دا هم بیانوي چې څه پېښېدای شي. له همدې امله شعر د ځانګړي واقعیت تر څنګ د انساني تجربې له عمومي حقیقت سره هم اړیکه پیدا کوي. زما په خيال، د شاعر او ادیب مقام له همدې ځایه رپورته کيږي. شاعر تش د الفاظو ترتيبونکی نه دی؛ هغه د خپل عصر شاهد، د انسان د داخل ترجمان او د ټولنې د جذباتو او فکرونو هنري ترجمان دی. لوی ادیب هغه دی چې له خپل شخصي احساس او تجربې څخه داسې هنري اثر جوړ کړي چې د ده له زمانې هاخوا هم د انسان لپاره معنا ولري. زه ادب یوازې تقلید نه ګڼم. ادب د واقعیت، تخیل، فکر او احساس ګډه هنري تجربه ده. شاعر واقعیت ویني، خو یوازې یې نه نقلوي؛ هغه یې د خپل فکر او تخیل له لارې بیا تخليقوي او په داسې بڼه یې وړاندې کوي چې لوستونکی هم فکر ته را بولي، چي هم یې احساس کړي او هم ورڅخه جمالیاتي خوند واخلي.که د افلاطون، سقراط او ارسطو نظریات سره یو ځای کړو، نو ویلی شو چې د ادیب مقام یوازې په دې کې نه دی چې ښکلي الفاظ وکاروي؛ د هغه حقیقي مقام هغه وخت رامنځته کېږي چې ښکلا له فکر، احساس له حقیقت او هنر له انساني ارزښتونو سره یو ځای کړي.
مسعود: د يونانيانو د ادبي او شعري رسالو له امله د مسلمانو فیلسوفانو ادبي او فلسفي باورونه، اندونه او افکار اغېزمن شول. لکه څنګه چې فارابي، ابن سينا، ابوالبرکات بغدادي، ابن رشد او خواجه نصير طوسي هر يو د خپلو نښیرونو(آثارو) يوه برخه د شعر د لیدتوګي لپاره ځانګړې کړې ده.
مهرباني وکړئ، په لنډ ډول د دغو مسلمانو فیلسوفانو د ادبي او فلسفي اندونو او افکار په تړاو معلومات وړاندې کړئ.
استاد سیماب: هو، د یوناني فلسفې، په ځانګړي ډول د افلاطون او ارسطو د افکارو، ژباړې او خپرېدو د اسلامي نړۍ پر فلسفي او ادبي تفکر ژور اغېز وکړ. مسلمانانو فیلسوفانو دغه نظریات یوازې تکرار نه کړل، بلکې د اسلامي فکر او خپلې علمي تجربې له مخې یې وڅېړل او په ځینو مواردو کې یې نوي تعبیرونه ورکړل.فارابي د هنر او شعر په اړه د ارسطو له نظریاتو څخه اغېزمن و. هغه شعر د تخیل او محاکات له لارې د انسان پر فکر او احساس د اغېز وسیله ګڼي. د ده په اند، شاعرانه وینا یوازې د خوند لپاره نه ده، بلکې د انسان د تصور او ذهني حالت په جوړولو کې هم رول لري.ابن سینا هم د شعر د ماهیت او د هغه د اغېز په اړه بحث کړی دی. هغه د شعر اړیکه له تخیل، محاکات او انساني احساساتو سره څېړي. د ابن سینا په نظر، شعر د انسان په نفس اغېز کوي او د وینا له نورو ډولونو سره ځانګړی هنري او رواني ځواک لري.ابوالبرکات بغدادي که څه هم د شعر په اړه یې بحثونه د فارابي او ابن سینا په اندازه پراخ نه دي، خو د انسان د ادراک، نفس او عقل په اړه یې فلسفي نظریات د ادبي او هنري تجربې د درک لپاره ارزښت لري. هغه د انسان د باطني تجربې او ادراک مسئلې ته ځانګړې پاملرنه کوي.ابن رشد د ارسطو د افکارو ستر شارح ګڼل کېږي. هغه د شعر او ادبي بیان په اړه د ارسطو نظریات تشریح او تحلیل کړي دي. د ده په اند، شعر د محاکات او تخیل له لارې پر انسان اغېز کوي او د انساني افکارو او اخلاقو په جوړولو کې مهم رول لرلای شي.خواجه نصیرالدین طوسي بیا د اخلاقو، منطق او فلسفې تر څنګ د انسان د نفس، احساس او ټولنیز ژوند مسئلو ته هم پام کړی دی. د هغه په فکري نظام کې ادب او هنر له انساني اخلاقو او کمال سره اړیکه پیدا کوي.په پای کې ویلی شو چې دغو مسلمانو فیلسوفانو شعر یوازې د الفاظو او وزن یوه لوبه نه ګڼله؛ بلکې د تخیل، محاکات، احساس، اخلاقو او انساني ادراک له مسئلو سره یې تړاو ورکاوی. دوی د یوناني میراث په اخذولو سره د شعر او ادب د فلسفي مطالعې لپاره په اسلامي نړۍ کې یوه مهمه فکري زمینه برابره کړه.
مسعود: تاسې د ژبپوهنې، ارواپوهنې او د فلسفې د علم، مهم او ګډ اغېزمن اهمیت او ارزښت په نویو ادبي او فلسفي پنځونو او هستونو کې او د فلسفي شاعرانو په رامنځته کېدو کې څه ډول ارزوئ؟
استاد سیماب: زما په خيال، په معاصر ادب کې ژبپوهنه، ارواپوهنه او فلسفه درې داسې علمونه دي چې یو له بل سره ډېر نزدې اړیکه لري او د ادبي تخلیقاتو د ژورتیا لپاره ځانګړی اهمیت لري. نننی شاعر او ادیب یوازې د ښکلو الفاظو په کارولو بسنه نه کوي؛ هغه د ژبې جوړښت، د انسان د ذهن او نفسياتي کيفيت او د ژوند د معنا په اړه هم فکر کوي.
ژبپوهنه شاعر ته دا ور زده کوي چې ژبه یوازې د خبرو وسیله نه ده، بلکې پخپله د معنا جوړولو یو نظام دی. شاعر د کلمو له انتخاب، ترکیب، اهنګ، استعاره او نخښو څخه داسې استفاده کوي چې نوې معناوې رامنځته کړي. له همدې امله د ژبې ژوره پوهه د نوي ادب په پنځونه کې ډېر اهمیت لري.
ارواپوهنه بیا شاعر د انسان د داخلي نړۍ، احساساتو، عقدو، وېرې، مینې، یوازیتوب او ناخودآګاه ذهن له نړۍ سره مخامخ کوي. کله چې شاعر د انسان نفسیات وپېژني، نو د کردارونو او انساني تجربو انځورول یې له سطحي بیان څخه ژور هنري بیان ته انتقالېږي.
فلسفه بیا د ادب لپاره د پوښتنې او فکر ساحه پراخوي. فلسفه له شاعر سره د ژوند، مرګ، مینې، ازادۍ، حقیقت، عدالت، وجود او انسان د مقام په اړه د پوښتنې کولو زمینه برابروي. ځکه خو فلسفي شاعر یوازې احساس نه بیانوي، بلکې د احساس تر شا د موجود فکر او پوښتنې د بیان هڅه هم کوي.
زما په خيال، کله چې دا درې واړه ژبه، نفسيات او فلسفي فکر  په یوه شاعر کې سره یو ځای شي، نو د هغه شاعري له عادي جذباتي بیان څخه پورته ځي او فکري او فلسفي شاعري ورڅخه جوړېږي.البته فلسفي شاعر هغه څوک نه دی چې په شعر کې یوازې فلسفي اصطلاحات وکاروي. فلسفه باید د شعر په روح کې موجوده وي؛ یعنې شاعر باید د یوې ژورې پوښتنې، تجربې یا فکري کشمکش هنري اظهار وکړي.نو زه به ووایم چې د معاصر ادیب لپاره ژبپوهنه د اظهار وسیله‎ ژوره کوي، ارواپوهنه د انسان داخلي نړۍ ورښيي او فلسفه د فکر او معنا افق پراخوي. د دغو دریو علمونو ګډ اغېز کولای شي داسې ادبي پنځونې رامنځته کړي چې هم هنري ښکلا ولري، هم نفسياتي ژورتیا او هم فکري معنا.
مسعود: تاسې په شعر کې الهام، خيالونه، احساسات او عاطفي انځورونه څنګه ارزوئ؟ ستاسې پر اند، د شعر ويل او ليکل الهام دی که رياضت او انساني آزماېښت او تجربه؟
استاد سیماب: زما په خيال، الهام د شاعرۍ د پیل ټکی کېدای شي، خو یوازې په الهام شعر نه جوړېږي. الهام هغه ناڅاپي شېبه ده چې یو احساس، یو خیال، یوه خاطره یا یوه پېښه د شاعر په ذهن کې داسې څپه راولاړه کړي چې دی یې د بیانولو اړتیا احساس کړي. خو له دې وروسته د شاعر اصلي کار پیلېږي.خیال د شعر د تخیل نړۍ جوړوي، احساس ورته تودوخه ورکوي او عاطفه یې د انسان له زړه سره نښلوي. که شعر یوازې خیال وي، ښايي ښکلی تصویر ولري؛ که یوازې احساس وي، ښايي عاطفي وي؛ خو کله چې خیال، احساس او عاطفه د ژبې او هنري جوړښت له لارې سره یو ځای شي، نو شعر خپل حقیقي هنري قوت پیدا کوي.زما په خيال، شعر هم الهام دی او هم ریاضت. الهام د شاعر دروازه ټکوي، خو ریاضت هغه دروازه پرانیزي. شاعر باید ژبه زده کړي، ډېر ولولي، فکر وکړي، د ژوند تجربې وکړي او د خپل شعر پر هره کلمه بیا بیا غور وکړي. کله ناکله یو بیت په یوه شېبه کې راشي، خو د هغه د بشپړولو لپاره شاعر ساعتونه، ورځې او حتی میاشتې ورباندي فکر کوي.زه خپله هم داسې تجربه لرم چې کله کله یو خیال یا یو مصرع ناڅاپه ذهن ته راشي؛هغه هنري ښکلا هغه وخت پيدا کوي چي د ژبې، ادب، ژوند او انساني تجربې له سره ژوره اړیکه ولري، هغه الهام په بشپړ شعر نه شي بدلولای.نو زما لپاره الهام د شعر بڅرکی (شراره) دی او ریاضت یې اور دی. انساني تجربه یې تېل دي، فکر یې لارښود دی او ژبه هغه وسیله ده چې دا ټول د شعر په هنري بڼه بدلوي.په پای کې به ووایم چې ښه شعر یوازې د شاعر له تصور څخه نه پیدا کېږي؛ د هغه د ژوند له تجربو، مینې، درد، خوښۍ، ناکامۍ، مشاهدې او داخلي کشمکشونو څخه هم جوړېږي. شاعر څومره چې ژوند په ژوره توګه تجربه کړي، هماغومره یې شعر د انسان له حقیقي احساس سره نزدې کېږي.
مسعود: یوشمیر لیکوال او شاعران په دې ګروهه دي : (....چې د ښه شعر ځانګړتیا ښه انځور نه بلکې د هغه ښه ژبني بیان دی...) ستاسې پر اند په ادب او پښتو ژبه کې ژبني هنر، آرونه او ادبي معیارونه په خپل منځ کې څه اړیکې لري او اغیز یې څه ډول ارزوئ؟
استاد سیماب: زما په خيال، په شعر کې ښه انځور او ښه ژبنی بیان دواړه مهم دي. که شاعر ډېر ښه خیال او انځور ولري، خو د بیان ژبه یې کمزورې وي، هغه خیال خپل بشپړ هنري قوت نه شي څرګندولای. له بلې خوا، که ژبه ډېره ښکلې او هنري وي، خو د هغې تر شا ژور خیال او جذبه نه وي، نو شعر به یوازې د الفاظو ښکلا پاته شي.زه ژبه د شعر د بدن او خیال، جذبه او فکر د هغه روح ګڼم. شاعر خپل داخلي حالت، خیال او تجربه د ژبې له لارې لوستونکي ته انتقالوي. له همدې امله په شعر کې د ژبې انتخاب، د کلمو تناسب، ترکیب، اهنګ، ایجاز، استعاره، تشبیه، سمبول او د کلمو ترمنځ اړیکه ډېر اهمیت لري. په پښتو ادب کې ژبنی هنر، آرونه او ادبي معیارونه له یو بل سره مستقیمه اړیکه لري. ژبنی هنر دا دی چې شاعر له خپلې ژبې څخه په داسې هنري ډول استفاده وکړي چې عادي خبره په ادبي او اغېزمنه وینا بدله شي. ادبي آرونه بیا هغه اصول دي چې د ژبې، خیال، وزن، موسیقیت، تصویر او معنا ترمنځ د توازن او همغږۍ زمینه برابروي. ادبي معیارونه د همدې هنري کیفیت د ارزونې لپاره موږ ته یو ډول کچه راکوي.خو ادبي معیارونه باید د شاعر تخليقي صلاحیت محدود نه کړي. ژبه ژوندۍ ده او ادب هم ورسره بدلېږي. یو نوښتګر شاعر کله ناکله له دودیزو معیارونو سره په شعوري ډول واټن اخلي او د ژبې د نوې تجربې له لارې نوي ادبي امکانات رامنځته کوي. البته دا نوښت باید د ژبې له طبیعي جوړښت او هنري منطق سره اړیکه ولري.
زه به دا خبره داسې لنډه کړم: ښه خیال شعر ته محتوا ورکوي، ښه ژبه ورته هنري بڼه ورکوي، او د دواړو ترمنځ همغږي شعر ته خپل اصلي جمالیاتي قوت ورکوي.په پښتو کې زموږ د کلاسیک او معاصر ادب لوی شاعران ځکه تر اوسه ژوندي دي چې هغوی یوازې خبرې نه دي کړې، بلکې خبرې یې په هنر بدلې کړې دي. د هغوی د ژبې موسیقي، تصویر، ایجاز او د کلمو انتخاب د دې سبب شوی دی چې شعر یې د وخت له قيده ازاد کړی دی،د هر وخت لپاره دی نو زما په خيال، ښه شعر نه یوازې ښه انځور دی او نه یوازې ښه ژبنی بیان؛ ښه شعر هغه دی چې خیال، احساس، فکر، تصویر او ژبه پکې په یوه هنري وحدت بدل شوي وي.
مسعود: فلسفي شاعر اقبال  لاهوري  وایي : (.... د شاعر طبعیت په  مینه  کې اخښل شوی او د مینې او ایمان  په  اور  کې پوخ شوی  دی ...) تاسو په شعر کې ښکلا او مینه  څنګه  ارزوئ؟
استاد سیماب: زما په خيال، مینه د شعر له تر ټولو پخوانیو او ژورو سرچینو څخه ده. انسان چې له مینې سره مخامخ شي، د نړۍ لید یې بدلېږي؛ عادي شیان ورته نوې ښکلا پیدا کوي، فطرت ورسره خبرې کوي او د انسان د ژوند وړې وړې تجربې هم د شاعرانه احساس سبب ګرځي. له همدې امله زه د اقبال دا خبره ډېره مهمه بولم چې د شاعر فطرت باید په مینه کې اخښل شوی او د مینې او ایمان په اور کې پوخ شوی وي.خو زه مینه یوازې د عاشق او معشوق ترمنځ اړیکې ته نه محدودوم. مینه د انسان، وطن، ژبې، فطرت، انسانیت او حقیقت سره هم کېدای شي. کله چې شاعر له خپل چاپېریال او انسان سره مینه ولري، نو د هغه شعر له شخصي احساس څخه پورته ځي او د ټولنې او انسان د ګډ احساس ترجمان ګرځي.ښکلا هم زما په خيال یوازې د ظاهري حسن نوم نه دی. ښکلا د احساس، خیال، معنا او حقیقت یو ډول هنري ترکیب دی. یو شاعر کولای شي په درد کې هم ښکلا پیدا کړي، په غم کې هم شعر ومومي او په یوه عادي منظره کې داسې معنا وویني چې بل انسان یې نه ویني.زه به ووایم چې مینه د شاعر د احساس سرچینه ده او ښکلا د هغې هنري څرګندونه. شاعر مینه احساسوي، خیال یې انځوروي او ژبه یې په ښکلا بدلوي.البته یوازې مینه د ښه شعر لپاره بسنه نه کوي. مینه چې له فکر، تخیل، تجربې او هنري ژبې سره یو ځای شي، هغه وخت په شعر بدلېږي. که جذبه وي خو هنري بیان نه وي، ممکن هغه یوازې یو شخصي جذبه پاته شي؛ خو کله چې شاعر خپله جذبه په هنري ژبه کې داسې بیان کړي چې د نورو انسانانو له جذبې سره هم اړیکه پیدا کړي، نو شعر رامنځته کېږي.له همدې امله زما په خيال، شعر د مینې، ښکلا او فکر ګډه تجربه ده؛ مینه یې زړه دی، ښکلا یې هنري بڼه ده او فکر یې ژورتیا.
مسعود: تاسې نن سبا د جولې (فورم) له مخې د شعر کلاسیک او دودیز ځېلونه یا ډولونو لکه :  دوییزه (مثنوي)،  بولـله ( قصیده)، غزل، څلوریزه  (رباعي) ،   درېیزه  ( مثلث )، پاړکی (قطعه) ... څومره اړين او ارزښتناک بولئ، که په دې اړه په لنډه توګه معلومات راکړئ؟
استاد سیماب: زما په فکر، د شعر کلاسیک او دودیز فورمونه تر اوسه خپل ارزښت له لاسه نه دي ورکړي.مثنوي، قصیده، غزل، څلوریزه یا رباعي، مثلث، قطعه او نور شعري ډولونه زموږ د ادبي میراث مهمه برخه ده. هر فورم خپل ځانګړی جوړښت، اهنګ، د بیان طریقه او هنري کشش لري.د غزل ځانګړتیا د احساس، مینې، عرفان او فلسفي افکارو د لنډ او موسیقايي بیان په برخه کې ډېره څرګنده ده. مثنوي د اوږدو داستانونو، تاریخي او حماسي موضوعاتو لپاره پراخ امکانات لري. رباعي بیا د یوې ژورې تجربې یا فلسفي مفکورې د لنډ او متمرکز بیان لپاره ځانګړی قوت لري. قصیده د ستاینې، ویناوې، ټولنیزو او فکري موضوعاتو لپاره کارېدلې ده او قطعه هم د یوې ځانګړې موضوع د متمرکز بیان کشش لري.خو زه فکر نه کوم چې معاصر شاعر باید یوازې د دې لپاره چې کلاسیک فورم دی، په هماغه قالب کې شعر ووایي. فورم باید د محتوا او هنري اړتیا له مخې انتخاب شي. که د شاعر فکر، احساس او موضوع په غزل کې ښه څرګندېږي، غزل دې وکاروي؛ که داستاني موضوع وي، مثنوي یا بل مناسب فورم ورته غوره کېدای شي.له بلې خوا، د معاصرې شاعرۍ ازاد شعر او نوي شعري فورمونه هم زموږ د وخت اړتیاوې دي. ادب ژوندی شی دی او د وخت له بدلون سره فورمونه هم بدلېږي.
نو زما په خيال، نه باید کلاسیک فورمونه پرېږدو او نه باید نوي فورمونه رد کړو. کلاسیک فورم زموږ ادبي حافظه او هنري تجربه ده، او نوي فورمونه زموږ د معاصر احساس او فکر د اظهار نوې لارې دي. اصلي معیار باید دا وي چې شاعر په هر فورم کې څومره هنري او اغېزمنه پنځونه کوي.
 مسعود: تاسې په خپله شاعرۍ کې زیاتره د سپین یا نوي او آزاد شعر پلوي یاست او که د غزل؟ مهرباني وکړئ د دغو شعري ډولونو په اړه په لنډه توګه معلومات راکړئ؟
استاد سیماب: زه په خپله شاعرۍ کې هم غزل لیکم او هم سپین یا آزاد شعر، خو زما رجحان تر ډېره د موضوع او احساس له اړتیا سره تړلی وي. زه نه غواړم شاعر ځان یوازې تر یوه فورم پورې محدود کړي؛ ځکه هره موضوع خپل مناسب شعري جوړښت غواړي.غزل زموږ په کلاسیک او معاصر ادب کې ډېر مهم فورم دی. غزل د لنډو، موسیقايي او عاطفي بیانونو له لارې د مینې، درد، عرفان، فلسفې، ټولنیزو تجربو او انساني جذباتو د اظهار پراخ امکانات لري. په غزل کې د وزن، قافیې، ردیف او اهنګ له امله یوه ځانګړې موسیقي پیدا کېږي، او همدا موسیقي یې د لوستونکي او اورېدونکي له احساس سره ژر نښلوي. خو سپین یا آزاد شعر شاعر ته د بیان پراخه آزادي ورکوي. دلته شاعر اړ نه دی چې حتماً د غزل دودیز وزن، قافیه او ردیف مراعات کړي؛ بلکې د خیال، احساس، تصویر، داخلي موسیقۍ او معنوي تسلسل له مخې خپل شعر جوړوي. البته آزاد شعر دا معنا نه لري چې هره نثري جمله شعر ده. آزاد شعر هم خپل هنري جوړښت، اهنګ، تصویر، ایجاز او داخلي نظم لري.زما په فکر، د غزل او آزاد شعر ترمنځ اصلي توپیر په فورم کې دی، خو د دواړو روح خیال، احساس، فکر او هنري ژبه ده. که دا عناصر نه وي، نه دودیز فورم شعر ژغورلای شي او نه آزاد فورم.زه شخصاً هغه شعر خوښوم چې موضوع یې فورم ټاکي. کله چې یو احساس په غزل کې خپل بشپړ موسیقايي او عاطفي بیان پیدا کوي، غزل لیکم؛ او کله چې یوه موضوع پراخ نفس، ازاد حرکت او نوې ژبنۍ تجربه غواړي، آزاد شعر ته مخه کوم. په پای کې، زما لپاره د شعر ارزښت په دې کې نه دی چې هغه غزل دی که آزاد شعر؛ اصلي خبره دا ده چې شاعر څه ویلي، څنګه یې ویلي او د لوستونکي په ذهن او احساس کې یې څه اغېز پرې ایښی دی.
مسعود: شاعر وایي : 
د آفتاب پر کمند نه خیژم اسمان ته
نه ږدم بار لکه شبنم پر دوش  د ګلو
او یا دا لنډۍ لولو:
داسې د مخ په  سالو پټ کړه
لکه چې شپه پر ورځ خواره کړي تور جالونه
نن سبا کره کتونکي د یوه شعر په هنري ارزونه کې ترعیني انځورونو، ذهني انځورونه او بیا سیمبولونه هغه هم نوي نوي ډیر ټاکنده بولي.
تاسې په پښتو ادب او شعر کې عیني او ذهني انځورونه څه ډول ارزوۍ؟
استاد سیماب: زما په اند، په شعر کې عیني او ذهني دواړه انځورونه ډېر اهمیت لري، خو د معاصرې شاعرۍ په ارزونه کې ذهني انځور او سمبول ځکه ډېر مهم شوي چې شاعر یوازې د لیدل شوو شیانو بیان نه کوي، بلکې د هغو تر شا پټې معناوې، جذبات او فکري تجربې هم رااخلي.عیني انځور هغه دی چې شاعر یو شی، منظره، انسان یا حالت په داسې ژبه انځور کړي چې لوستونکی یې په ذهن کې تقریباً وویني. لکه په دې لنډۍ کې چې تاسو وويل دلته د شپې، ورځې او تور جالونو له لارې د مخ پټېدل په یوه ډېر ښکلي عیني تصویر کې وړاندې شوي دي. لوستونکی کولای شي هغه منظره په خپل ذهن کې وویني.خو ذهني انځور تر محسوسې صحنې یو ګام وړاندې ځي. شاعر د یوه شي له لارې یوه مفکوره، احساس یا نفسياتي حالت رامنځته کوي. لکه د شيدا دې بیت ،دلته د آفتاب کمند او د شبنم بار یوازې عادي تصویري عناصر نه دي؛ د شاعر د خیال، ارادې، ناتوانۍ، سپک‌والي او د انسان د وجود له فکري تجربې سره ژوره اړیکه پیدا کوي.زما په خيال، سمبول بیا د عیني او ذهني انځور ترمنځ یوه بله لوړه هنري مرحله ده. شاعر یو محسوس شی اخلي، خو هغه ته داسې پراخه معنا ورکوي چې له خپلې ظاهري بڼې څخه ډېر وړاندې ځي. په همدې وجه ننني کره کتونکي نوي سمبولونه ډېر مهم بولي؛ ځکه سمبول شعر ته د څو پوړیزې معنا امکان ورکوي.البته زه دا نه وایم چې عیني انځور کم ارزښته دی. د پښتو په کلاسیک او ولسي ادب کې زموږ د طبیعت، غرونو، سیندونو، ګلونو، شپې، ورځې، باران او انساني ژوند ډېر ښکلي عیني انځورونه لرو. خو لوی شاعر هغه دی چې له همدې محسوسو شیانو څخه ذهني او معنوي نړۍ هم جوړه کړي.زما په فکر، د شعر قوت هغه وخت زیاتېږي چې عیني تصویر، ذهني تصویر او سمبول یو له بل سره هنري اړیکه پیدا کړي. شاعر باید لوستونکي ته یوازې دا ونه وایي چې څه یې لیدلي؛ بلکې دا هم ورسره شریک کړي چې د هغه لیدلي شي په ذهن او احساس کې څه معنا پیدا کړې ده.لنډه دا چې عیني انځور د سترګو له لارې شعر ته راځي، ذهني انځور د فکر او خیال له لارې او سمبول د معنا ژور اړخونه رابرسېره کوي. د معاصر شعر یوه مهمه ځانګړتیا همدا ده چې له محسوس تصویر څخه د ژورې ذهني او سمبولیکې معنا پر لور حرکت کوي.
مسعود: یو شمیر شاعران په خپلو شعرونو کې د سیده، بربنډو او لوڅو خبرو، پیغامونو او موخو پر ځای د سیمبول او تمثیل ژبه پکاروي. ستاسې پر اند سیمبولونه په شعر کې د یو شاعر د ذهني او رواني حالاتو تمثیل دی او که په یوه ټولنه کې د اکربکر(حال احوال) څخه په طبیعي بڼه جوړیږي؟
استاد سیماب: زما په خيال، سمبول په شعر کې یوازې د شاعر د ذهني او نفسياتي حالت انعکاس نه دی او یوازې د ټولنې له حالاتو څخه هم نه جوړېږي؛ بلکې د دواړو ترمنځ د تعامل محصول دی.شاعر له خپلې ټولنې، تاریخ، کلتور او چاپېریال څخه اغېزمن کېږي. هغه څه چې په ټولنه کې پېښېږي، د شاعر په ذهن او نفسيات کې یوه ځانګړې تجربه جوړوي او شاعر بیا دغه تجربه د خپل تخیل له لارې په سمبول بدلوي. نو سمبول د خارج له نړۍ څخه شاعر ته راځي، خو د شاعر په داخلي نړۍ کې نوې معنا پیدا کوي.مثلاً «شپه» په خپله یو طبیعي حالت دی، خو شاعر کولای شي هغه د تیارې، وېرې، استبداد، ناهیلۍ یا د یوې ستونزمنې ټولنیزې مرحلې لپاره سمبول وګرځوي. همدارنګه «رڼا» یوازې رڼا نه پاته کېږي؛ کېدای شي د امید، پوهې، ازادۍ او بدلون معنا پیدا کړي. دا معنا په هر شاعر او هره ټولنه کې یو شان هم نه وي.زما په خيال، د سمبول لویه ځانګړتیا دا ده چې شاعر مستقیمه خبره نه کوي، بلکې لوستونکي ته د معنا د کشف زمینه برابروي. په همدې وجه سمبولیک شعر کله ناکله تر مستقیم بیان ډېر اغېزناک وي؛ ځکه لوستونکی یوازې د شاعر خبره نه اوري، بلکې د هغې معنا خپله کشفوي.خو دلته یو مهم ټکی دا هم دی چې هره استعاره یا هره مبهمه خبره سمبول نه شي کېدای. سمبول باید د شعر له ټولې فضا، د شاعر له فکري نړۍ او د موضوع له اړتیا سره اړیکه ولري. که سمبول یوازې د مبهم‌والي لپاره وکارول شي، شعر به ژور نه، بلکې مغلق شي.نو زه به ووایم چې سمبول د شاعر د باطن او چاپېریال ترمنځ د اړیکې هنري ژبه ده. ټولنه مواد ورکوي، شاعر یې په خپل ذهن کې تجربه کوي،په تخیل کي یې اچوي او شعر یې په داسې سمبول وړاندې کوي چې شخصي تجربه یې په ګډه انساني او ټولنیزه معنا بدله شي.
مسعود: په پښتو ادب کې بیلابیل ادبي سبکونه دود لري.مهرباني وکړئ دا سبکونه راته پرګوته کړئ، او تاسې د دغو سبکونو ځانګړتیاوې او اغیز د پښتو ادب د ودې، پرمختګ او پراختیا لپاره څه ډول ارزوئ؟ او دا راته وویاست، تاسې په شعر او شاعرۍ کې ځانته خپل سبک لرئ او که د کوم بل سبک پلوي کوئ؟
استاد سیماب: سبک تاسو په کومه مانا اخلئ؟ که چيري د فکر به مانا اخلی نو بيا ځواب يو دی که يې د فن په مانا اخلئ بيا ځواب بل دی(دا اوږد بحث دی) .زما په فکر، د سبک په اړه باید لومړی یوه خبره روښانه کړو. سبک په اصل کې د یوه شاعر یا لیکوال ځانګړی هنري او فني جوړښت او د بیان ځانګړې طریقه ده. یعنې هر شاعر د ژبې د استعمال، د خیال د وړاندې کولو، د تصویر جوړولو، د کلمو د انتخاب، د اهنګ، ترکیبونو، استعاراتو او د موضوعاتو د بیان له مخې خپل ځانګړی سبک پیدا کوي. په دې معنا سبک فردي ځانګړنه ده او هر پیاوړی شاعر خپل ځانګړی هنري غږ لري.البته د ادب په مطالعاتو کې «سبک» کله ناکله د یوه فکري یا هنري جریان او مکتب لپاره هم کارول شوی دی. لکه کلاسیکیزم، رومانتیزم، ریالیزم، سمبولیزم، سوریالیزم او نور. په دې معنا بیا سبک فردي نه، بلکې د ګڼو لیکوالو او شاعرانو ګډ فکري او هنري تمایل وي. په پښتو ادب کې هم موږ کولای شو دواړه مفاهیم سره بېل کړو. که د سبک خبره د فردي هنري جوړښت په معنا کوو، نو خوشحال خان خټک، رحمان بابا، حميدبابا،امير حمزه شنواری، اجمل خټک، غني خان او نور هر یو خپل ځانګړی سبک لري. د هغوی د ژبې، خیال، فکر، تصویر، عاطفې او د بیان د طریقې ترمنځ توپیرونه د همدې فردي سبک څرګندونه کوي. خو که سبک د فکري مکتب په معنا واخلو، بیا په پښتو ادب کې د تصوف او عرفان، مزاحمتي رنګ، پښتون ريالزم، ترقي پسند رجحان، رومانويت، مقصديت او نور  دي، نوې شاعرۍ او نورو فکري هنري تمایلاتو خبرې کولای شو. دا بیا د یوه فرد سبک نه، بلکې د یوه ادبي جریان یا ګډې فکري تجربې مسئله ده.زما په فکر، د پښتو ادب د ودې لپاره دواړه اړخونه مهم دي. ادبي مکتبونه د شاعر او لیکوال فکري افق پراخوي، خو فردي سبک هغه وخت رامنځته کېږي چې شاعر دغه اغېزې په خپل شخصي تخیل، تجربه او ژبه کې جذب او بیا یې په خپله ځانګړې بڼه وړاندې کړي.زه په خپله شاعرۍ کې هم هڅه کوم چې د کوم شاعر د سبک تقلید ونه کړم. له کلاسیکې شاعرۍ، معاصرې شاعرۍ، فلسفي او سمبولیک بیان څخه مې اغېز اخیستی دی، خو هڅه مې دا ده چې دغه اغېز په خپل فکري او هنري جوړښت کې داسې جذب کړم چې په پای کې خپل ځانګړی شعري ږغ پیدا کړم.زما په خيال د شاعر د سبک تر ټولو مهمه نخښه همدا ده چې شاعر د نورو په منځ کي خپل ځان پیدا کړي. مکتب فکري لار درښيي، خو سبک ستا د تګ خپله طریقه ده.
مسعود: ویل کیږي چې په پرتله د شعر د انساني جذباتو او احساساتو د اظهار لپاره نثر یو ښه او بریالی صنف دی. تاسې په دې اړه څه لید لرئ؟ او دا راته وایاست خوشال خان خټک لکه څنګه چې پښتو شعر او نظم ښکلی او رنګین کړ، همدغسې په نثر کې هم د یوه داسې هنري نوښت بنسټ کیښود چې اوسنی پښتو ادب پرې ویاړي. که تاسې يې له څومره ييز او څرنگيز پلوه پر هنري او ادبي نوښتونو يوه لنډه رڼا واچوئ.
استاد سیماب: زما په اند، دا خبره په مطلق ډول سمه نه ده چې ګنې د انساني جذباتو او احساساتو د اظهار لپاره نثر تر شعر غوره او بریالی دی. شعر او نثر دواړه د انسان د داخلي نړۍ د اظهار پیاوړي هنري وسایل دي، خو د بیان طریقې او امکانات یې سره توپیر لري.شعر د وزن، اهنګ، ایجاز، خیال، تصویر، موسیقیت او عاطفي تمرکز له لارې احساس په ډېره لنډه او اغېزمنه بڼه وړاندې کوي. نثر بیا د تفصیل، تسلسل، وضاحت، داستاني فضا او د شخصیتونو د نفسياتي حالتونو د پراخ انځور امکانات لري. له همدې امله کله ناکله داسې احساسات چې په شعر کې په یوه بیت یا څو کرښو کې بیانېږي، په نثر کې د یوې بشپړې صحنې او داستان په وسیله څرګندېږي. نو زما په خيال د شعر او نثر ترمنځ د غوره والي مسئله نه، بلکې د هنري امکاناتو د توپیر مسئله ده.د خوشحال خان خټک په اړه بیا زه دا خبره ډېره مهمه ګڼم چې خوشحال یوازې ستر شاعر نه دی؛ هغه د پښتو د نثر په وده کې هم یو مهم بنسټګر دی. هغه پښتو نثر له پېچلي نيم شعري او مقفا بیان څخه تر یوه حده اسانه او خپل اصل بڼي پر لور بوت.د خوشحال په نثر کې د ده د شخصیت هغه ځانګړتیاوې هم ښکاري چې په شاعرۍ کې یې وینو: پیاوړی فکر، روښانه دریځ، د ژوند تجربه، حماسي روحیه، طنز، انتقاد، حکمت او د طبیعت او انساني ژوند ژوره مشاهده.په «دستارنامه» کې د پښتني ټولنې د مشرۍ، مېړانې، اخلاقو، نسب، دودونو او ټولنیزو ارزښتونو په اړه مهمي خبرې کوي. د دې اثر نثر د معلوماتو تر څنګ د شخصیتونو، پېښو او ټولنیزو ارزښتونو د انځورولو ځانګړی هنري رنګ لري.همدارنګه د خوشحال په نورو نثري اثارو کې موږ د طب، اخلاقو، سیاست، ټولنیز ژوند، تجربې او انساني طبیعت په اړه خبرې وینو. د ده نثر یوازې د یوې موضوع د بیان وسیله نه ده، بلکې د هغه د پراخ علم، تجربې او فکري نړۍ هنداره ده.که یې له کمیت او کیفیت دواړو پلوه وګورو، خوشحال خان د پښتو نثر لپاره یوه پراخه موضوعاتي ساحه پرانیسته. له کیفیتي پلوه یې نثر ته هر اړخيز فکري قوت، استدلال، روان بیان، طنزي رنګ، تجربوي لید او شخصیتي ځانګړتیا ورکړه.زما په اند، د خوشحال تر ټولو ستر نثري نوښت دا دی چې ده پښتو نثر یوازې د معلوماتو د انتقال وسیله نه؛ بلکې هغه یې د فکر، تجربې، انتقاد، ټولنیزې مشاهدې او ادبي اظهار وسیله وګرځوله.نو که د پښتو ادب په تاریخ کې د خوشحال مقام یوازې د شاعر په توګه وڅېړو، د هغه د شخصیت نیمه برخه به مو لیدلې وي. خوشحال شاعر، مفکر، مورخ، طبیب  و؛ او د ده نثر د پښتو د ادبي او فکري نثر په تاریخ کې یو مهم پړاو ګڼل کېږي.
مسعود: خوشال خان خټک وروسته له دې چې اورنګ زیب د مغولي دولت د زمامدارانو په سلا مشوره په  نامردانه ډول ونیوو او د هند د (رنتبور) په بندیخانې کې یې بندي کړ، د ده په نښیرونو (آثارو) کې په ځانګړي توګه د نوموړي د شعر په هنر کې ډیر بدلونونه او رنګینتوب څرګند شو.
ستاسې پر اند د دې لامل دک او دلیل په څه کې وُ؟
استاد سیماب: ‎زما په فکر، د خوشحال خان خټک د بند تجربه د هغه په شاعرۍ کې د فکري بدلون یو ډېر مهم لامل و. خوشحال له بند مخکې هم شاعر، جنګیالی، مشر او د خپل وخت له سیاسي حالاتو سره ژور تړاو لرونکی انسان و؛ خو کله چې د مغولي واکمنۍ له خوا په نامردانه توګه ونیول شو او د رنتبور په بند کې واچول شو، د هغه د ژوند تجربه ناڅاپه له یوه نوي او ډېر سخت حالت سره مخ شوه.بند د انسان له داخل سره د مخامخ کېدو یو ځانګړی حالت دی. له ازادۍ محرومیت، یوازېتوب، د خپل برخلیک په اړه فکر، د واکمن ظلم او د وطن او قوم د حالت اندېښنه د شاعر په ذهن او نفسياتو ژور اغېز کوي. همدا تجربه د خوشحال په شاعرۍ کې د ازادۍ، غیرت، مقاومت، پښتونولۍ او فردي کرامت مفکورې لا پیاوړې کړې.زه فکر کوم چې د خوشحال په شاعرۍ کې د بند دوره یوازې د موضوع د بدلون سبب نه شوه، بلکې د هغه د شاعرۍ عاطفي او نفسياتي ژورتیا یې هم زیاته کړه. هغه څه چې پخوا یې ښايي د یوه مشر او جنګیالي په توګه ویل، وروسته یې د یوه ځورېدلي، خو نه ماتېدونکي انسان له دننه څخه بیان کړل.د ده په شاعرۍ کې د بند درد، د ازادۍ ارمان او د مغولي واکمنۍ پر وړاندې مقاومت یو له بل سره داسې ګډ شول چې شعر یې یوازې شخصي درد پاتې نه شو؛ بلکې د یوه قوم د اجتماعي احساس او مقاومت ژبه شوه.له بلې خوا، بند د خوشحال د شخصیت یو بل اړخ هم راویښ کړی فلسفي او فکر انګېز اړخ. کله چې انسان له خپل عادي ژوند، واک، حرکت او ټولنیز چاپېریال څخه جلا شي، د ژوند، مرګ، برخلیک، انسان، عزت او ازادۍ په اړه یې فکر ژورېږي. خوشحال هم له دې تجربې څخه په استفادې خپل شعر له شخصي تجربې څخه د عمومي انساني تجربې پر لور بوت.نو زما په اند، د خوشحال د شاعرۍ هغه بدلون او رنګینتوب چې د بند له دورې وروسته لا ډېر څرګندېږي، د شخصي کړاو، سیاسي فشار، د ازادۍ د محرومیت، قومي احساس، مقاومت او ژورې فکري تجربې ګډه پایله ده.
په لنډه توګه، ویلی شو: بند خوشحال مات نه کړ؛ بند خوشحال لا پیاوړی، ژور او شاعرانه کړ. د زندان دېوالونو د هغه د بدن حرکت محدود کړ، خو د فکر او شعر افق یې لا پراخ کړ. له همدې امله د هغه د بند شعرونه یوازې د یوه بندي انسان فریاد نه دي، بلکې د ازادۍ، عزت او مقاومت ادبي سند هم ګڼل کېدای شي.
مسعود: زموږ په هیواد کې د لرغوني رزمي او حماسي ادبیاتو تاریخ یو ځانګړي بحث ته اړتیا لري، چې زیاتره یې د فولکلور په چوکاټ کې د خلکو په زړونو، سینو او مغزونو کې ځای نیولی دی. تاسې د یو لیکوال، ادیب او شاعر په توګه د دغو رزمي او حماسي ادبیاتو اغیز،  اهمیت او ارزښت د مضمون، منځپانګې او محتوا له مخې پر ادبي فورم او ډول او د تاریخ په روښانه کولو کې څه ډول ارزوئ؟ 
استاد سیماب: زما د پښتو ادب د تیورۍ له نظره چي ما په خپل کتاب کي وړاندي کړې ده د دې پوښتني ځواب دا کېدای سي چي، رزمي او حماسي ادبیات یوازې د جګړو، اتلانو او مېړانې روایت نه دی؛ بلکې دا د یوه ولس د اجتماعي حافظې، فرهنګي کوډونو، ارزښتونو، تخیل او تاریخي شعور هنري متن دی. په ځانګړي ډول زموږ هغه لرغوني حماسي روایتونه چې د فولکلور په بڼه له نسلونو نسلونو ته انتقال شوي، د ولس په ګډه حافظه کې د یوه ځانګړي ادبي نظام حیثیت لري.که د متن‌محورې تیورۍ له مخې ورته وګورو، نو په حماسي متن کې یوازې پېښه مهمه نه ده؛ بلکې ژبه، نخښې، تکرار، تصویر، کرکټر، روایت، تضاد او د معنا جوړښت ټول یو له بل سره اړیکه لري. اتل یوازې یو شخص نه پاتې کېږي، بلکې د یوې ټولنې د مطلوبو ارزښتونو سمبول ګرځي؛ دښمن هم یوازې یو فرد نه وي، بلکې د مقابل ارزښت یا ځواک استازیتوب کوي.له بلې خوا، د پښتني ادبي فرهنګي کوډ(ضابطه) له مخې په رزمي او حماسي ادب کې غیرت، مېړانه، وفاداري، ننګ، خپلواکي، میلمه‌پالنه، د خپلې خاورې دفاع او قرباني یوازې فردي صفتونه نه دي؛ بلکې هغه فرهنګي کوډونه دي چې د ټولنې د ګډ شعور برخه ګرځېدلي دي. حماسي روایت همدغه کوډونه په هنري ژبه بیا تولیدوي او له یوه نسل څخه بل نسل ته یې انتقالوي.د دې ادب په جوړښت کې اجتماعي تخیل هم ډېر مهم دی. ځکه فولکلوري حماسه د یوه لیکوال شخصي پنځونه نه ده؛ ولس پکې د وخت په تېرېدو سره خپلې تجربې، هیلې، وېرې، ارمانونه او ارزښتونه ورګډ کړي دي. له همدې امله په یوه حماسي روایت کې تاریخي واقعیت، افسانه، مبالغه او تخیل یو ځای لیدل کېږي.له تاریخي پلوه هم دا روایتونه مهم دي، خو زه یې له مستند تاریخ سره یو شان نه ګڼم. حماسي ادبیات موږ ته تل د یوې پېښې «عیني تاریخ» نه راکوي؛ بلکې د دې پېښې په اړه د ولس ذهنیت او تاریخي احساس راښيي. یعنې موږ ورڅخه دا پوښتنه هم کولای شو چې ولس خپل اتل څنګه تعریف کړی، د عدالت او ظلم تصور یې څه ډول و او کوم ارزښتونه یې د ساتلو وړ ګڼلي دي.د نوي تاریخپالنې له نظره هم دا حماسي روایتونه مهم دي؛ ځکه ادبي متن له خپل تاریخي او ټولنیز چاپېریال څخه جلا نه دی. په حماسي ادب کې د واک، مقاومت، قوم، خاورې، عدالت او خپلواکۍ هغه تصورونه چې رامنځته کېږي، د خپل وخت له ټولنیزو شرایطو سره اړیکه لري.نو زما په اند، د رزمي او حماسي ادب ارزښت یوازې په مضمون کې نه دی؛ مضمون، فورم، فرهنګي کوډ، اجتماعي حافظه، تخیل او تاریخي شعور ټول په ګډه د هغه ادبي ماهیت جوړوي. د حماسي ادب اتل د فرد له کچې پورته د ټولنې د ګډو ارمانونو استازی ګرځي، او همدا ټکی یې له عادي داستانه جلا کوي.له همدې امله زه زموږ د لرغوني حماسي فولکلور د پښتو ادب د تیورۍ لپاره ډېر مهم ګڼم. دا زموږ لپاره داسې ادبي تجربه ګاه ده چې پکې دمتن، فرهنګ، تاریخ، ټولنیز شعور، سمبول، تخیل او هویت اړیکې په طبیعي ډول مطالعه کېدای شي.که په یوه جمله کې یې ووایم: پښتو حماسي فولکلور د پښتني ټولنې د اجتماعي حافظې هنري متن دی؛ اتل یې د فرهنګي ارزښتونو سمبول، روایت یې د تاریخي شعور حافظه او ژبه یې د ولس د ګډ تخیل وسیله ده.
مسعود: دیو شمیر شاعرانو په شعرونو کې مستي، یاغیتوب، غرور او سرکښي زیات لیدل کیږي. تاسې په شعر کې دا لاملونه او فکتورونه څه ډول څیړئ؟ او دا راته وویاست چې تاسې هم په خپلو شعرونو کې له دغو لاملونو څخه هم کار اخیستئ او که نه؟
استاد سیماب: زما په خيال، مستي، یاغیتوب، غرور او سرکښي په شعر کې یوازې د شاعر د شخصي مزاج څرګندونه نه ده؛ دا ډېر وخت د شاعر د نفسياتي حالت، فکري دریځ، ټولنیز چاپېریال او فرهنګي کوډونو(ضابطو) انعکاس وي. شاعر چې له خپل وخت، ټولنې او ژوند سره ژوره اړیکه لري، د خپل چاپېریال کشمکشونه په شعر کې په بېلابېلو بڼو څرګندوي.مثلاً مستي کېدای شي د ژوند، مینې، ازادۍ او ښکلا د شدید احساس څرګندونه وي؛ یاغیتوب د حالاتو پر وړاندې د اعتراض او مقاومت ژبه کېدای شي؛ غرور کله کله د شخصیت د ځان‌باورۍ او انفرادي ځان خوښۍ نخښه وي او سرکښي بیا د جبر، محدودیت او تحمیل پر وړاندې د انسان د ازادۍ غوښتنه تمثیلولای شي.که د پښتني ادبي فرهنګي کوډ له مخې ورته وګورو، نو په پښتو شاعرۍ کې غیرت، ننګ، خپلواکي، مېړانه او د ظلم پر وړاندې درېدل له پخوانیو فرهنګي ارزښتونو سره تړاو لري. له همدې امله یاغیتوب او سرکښي په پښتو شعر کې یوازې انفرادي احساس نه دی؛ ډېر وخت د ټولنیز او فرهنګي مقاومت معنا هم پیدا کوي.له بلې خوا، د ارواپوهنې له مخې شاعر کله د خپل داخلي فشار، محرومیت، مینې، ماتې، غوسې یا ازادۍ غوښتنې د بیان لپاره هم له سرکښۍ او یاغیتوب څخه کار اخلي. یعنې هغه څه چې په ظاهره غرور ښکاري، کېدای شي په حقیقت کې د یو ژور داخلي درد یا د خپل «ځان» د اثبات هڅه وي.زه په خپله شاعرۍ کې هم له دې کیفیتونو سره مخامخ کېږم، خو زما لپاره یې استعمال هدف نه، بلکې د موضوع او احساس طبیعي نتیجه ده. کله چې د انسان د ازادۍ، کرامت، مینې یا مقاومت خبره کوم، هلته یاغیتوب او سرکښي د بیان یوه طبیعي ژبه ګرځي. کله چې د مینې او ژوند د مستۍ خبره وي، بیا مستي د خوښۍ او عاطفي سرشاره‌توب په معنا راځي.خو زه غرور په مطلقه معنا نه ستایم. که غرور د ځان‌باورۍ او خپل شخصیت د ساتنې معنا ولري، ادبي ارزښت پیدا کوي؛ خو که د بل انسان د سپکاوي او ځان‌لوړ ګڼلو معنا ولري، بیا یې مثبت ادبي ارزښت نه وینم.نو زما په اند، په شعر کې مستي، یاغیتوب، غرور او سرکښي هغه وخت هنري ارزښت پیدا کوي چې د شاعر له فکري نړۍ، نفسياتي تجربې، ټولنیز واقعیت او فرهنګي چاپېریال سره عضوي اړیکه ولري. شاعر باید یوازې د یاغي ښکاره کېدو لپاره یاغي نه شي؛ بلکې یاغیتوب یې باید د یوې ژورې تجربې او معنا هنري بیان وي.په لنډه توګه، زه دا کیفیتونه د شعر د موضوع په توګه نه، بلکې د شاعر د احساس، فکر او فرهنګي دریځ د بیان د هنري وسایلو په توګه ګورم.
مسعود: د رحمان بابا په شعر کې، په پرتله د نورو شاعرانو د تصوف رنګ ډیر زیات څرګند دی. مهرباني وکړئ په دې اړه په لنډه توګه معلومات راکړئ، او دا راته وویاست، چې د ده په مجازي او حقیقي عشق کې کوم ځانګړي توپیرونه شتون لري؟ 
استاد سیماب: رحمان بابا د پښتو کلاسیک ادب له هغو شاعرانو څخه دی چې تصوف او عرفان یې د شاعرۍ له بنسټیزو موضوعاتو څخه دي. د ده تصوفي فکر یوازې د اصطلاحاتو او صوفيانه تعبیرونو په کارولو محدود نه دی، بلکې د ده د شاعرۍ په اخلاقي نړۍ کې ریښې غځولې دي.د رحمان بابا په شعر کې مینه، انسانیت، عاجزي، صبر، زهد، د نفس تزکیه، د دنیا بې‌ثباتي او د انسان د باطني اصلاح مهم ځای لري. هغه د ظاهري ژوند تر شا د یوه معنوي حقیقت د موندلو هڅه کوي. د ده لپاره انسان د ظاهر له کچې ډېر ژور موجود دی او د انسان د کمال لار د باطن له اصلاح او د مینې له تجربې سره تړلې ده.د رحمان بابا د تصوفي فکر یوه مهمه ځانګړتیا دا ده چې هغه تصوف له انساني اخلاقو سره نښلوي. د هغه په شعر کې ریښتینی صوفي هغه څوک نه دی چې یوازې له نړۍ ځان ګوښه کړي؛ بلکې هغه څوک دی چې له انسان سره مینه، له خلکو سره ښه چلند او له خپل نفس سره مبارزه ولري.د مجازي او حقیقي عشق په اړه زما په اند د رحمان بابا په شاعرۍ کې دواړه سره تړلي دي. مجازي عشق د انسان د احساس، ښکلا او مینې له محسوسې تجربې څخه پیلېږي، خو شاعر هڅه کوي چې له دې ظاهري مینې څخه د یوې لوړې او معنوي مینې پر لور حرکت وکړي.مجازي عشق د محبوب د ښکلا، دیدن، فراق، وصال او انساني عاطفې په ژبه بیانېږي؛ خو حقیقي عشق بیا د الله تعالی، حقیقت او مطلقې ښکلا سره د انسان د روح د تړاو معنا پیدا کوي.د رحمان بابا ځانګړتیا دا ده چې مجازي عشق د حقیقي عشق پر وړاندې نه دروي، بلکې د هغه د درک لپاره یې یوه وسیله ګرځوي. ظاهري ښکلا د معنوي ښکلا نخښه ګرځي او انساني مینه د مطلقې مینې پر لور د تګ یوه تجربه.البته د رحمان بابا په شاعرۍ کې عشق یوازې فلسفي یا عرفاني مفهوم نه دی؛ هغه یې له انسانیت سره هم تړلی دی. له همدې امله د ده عشق د فردي محبوب له دایرې څخه وځي او د ټول انسان، سولې، محبت او اخلاقو تر کچې رسېږي.نو که په لنډه جمله کې یې ووایم: رحمان بابا په مجازي عشق کې د انسان د زړه تجربه ویني، خو په حقیقي عشق کې د روح منزل؛ مجازي مینه د لارې ښکلا ده او حقیقي مینه د لارې مقصد.
مسعود:  تصوف په پښتو ادب کې څه وخت او د لومړي ځل لپاره د چا له خوا په کوم پېر کې رامنځته شو، او دا راته وویاست چې د تصوفي شعرونو په برخه کې کومو نامتو شاعرانو رغنده او  فعاله ونډه اخیستی ده. مهرباني وکړئ د دغو شاعرانو د شعرونو څو بیلګې راته په ګوته کړئ ؟ 
استاد سیماب:  زما په خيال، په پښتو ادب کې د تصوف د پیل په اړه باید د «شفاهي ادب» او «ثبت شوي ادب» ترمنځ توپیر وکړو. د پښتو په شفاهي ادب کې ښايي عرفاني او دیني مفاهیم تر دې وړاندې هم موجود وو؛ خو په ثبت شوي پښتو ادب کې تصوف د یوه منظم فکري او ادبي جریان په توګه په ځانګړي ډول د شپاړسمې پېړۍ د پيرروښان له ظهور سره څرګند شو.بایزید انصاري، چې په پیر روښان مشهور دی، د روښاني مکتب بنسټګر و. د هغه خیرالبیان په پښتو کې د تصوفي او اخلاقي فکر له لومړنیو مهمو ثبت شوو اثارو څخه ګڼل کېږي. هغه د پښتو په نثر او نظم کې د عرفاني، اخلاقي او فکري مفاهیمو لپاره نوې ساحه پرانیسته.د روښاني مکتب له مهمو شاعرانو څخه ارزاني خویشکی، مخلص، میرزاخان انصاري، دولت لواڼی او واصل د یادونې وړ دي. په ځانګړي ډول میرزاخان انصاري د روښاني فکر او شاعرانه هنر ترمنځ د توازن له امله ځانګړی مقام لري. د روښاني شاعرۍ په اړه څېړنې هم څرګندوي چې دغو شاعرانو عرفاني اصطلاحات، رمز، اشاره او د باطني تجربې مفاهیم پښتو شعر ته داخل کړل.له بلې خوا اخوند دروېزه د روښاني مکتب مخالف و او د مخزن الاسلام په څېر اثارو له لارې یې خپل دیني او فکري دریځ وړاندې کړی. له دې کبله د پښتو د تصوفي او دیني ادب لومړنی پړاو یوازې یو رنګ نه لري، بلکې د مختلفو فکري لیدلورو ترمنځ یو ژور فکري تعامل هم پکې لیدل کېږي.وروسته په اوولسمه پېړۍ کې رحمان بابا، خوشحال خان خټک ،عبدالقادر خان خټک او نورو شاعرانو په بېلابېلو اندازونو کې عرفاني او تصوفي مفاهیم وړاندې کړل. خو د دوی تصوف یو شان نه دی؛ د هر شاعر د شخصیت، فکري نړۍ او هنري جوړښت له مخې یې بڼه بدلېږي.په دې لړ کې رحمان بابا ځانګړی مقام لري. د هغه په شاعرۍ کې مینه، انسانیت، اخلاق، نفس‌پالنه، د دنیا بې‌ثباتي، توکل او د انسان د باطني اصلاح مفاهیم په داسې ساده، روانه او هنري ژبه وړاندې شوي چې تصوفي فکر یې د ولس له ورځني احساس سره نزدې کړی دی. د هغه دیوان نزدې ټول په غزلو ولاړ دی او تصوفي فکر یې د شاعرۍ له مهمو ځانګړتیاوو څخه دی.د بېلګې په توګه د رحمان بابا دا بیتونه د دنیا د ظاهري ارزښتونو پر وړاندې د هغه د عرفاني لید څرګندونه کوي:
هوښیار مه ګڼه هوښیار د دې دنیا -  بې ‌وقوف دی وقوفدار د دې دنیا
***
روښنایي په هغو زړونو ده حرامه- چې پرې کېني ګرد غبار د دې دنیا
دلته دنیا، غبار او روښنایي یوازې عادي کلمې نه دي؛ بلکې د تصوفي فکر رمزي او معنوي کوډونه دي. د دنیا غبار د انسان د باطن د تیارو، او روښنایي د معنوي بیدارۍ او معرفت نخښه ګرځي. دا هغه ځای دی چې تصوف له ساده دیني وعظ څخه ادبي او هنري تجربې ته اوړي.
نو که د پښتو ادب د تیورۍ له مخې یې تحلیل کړو، زه تصوف یوازې د یوه دیني مضمون په توګه نه ګڼم؛ بلکې دا د پښتو ادب په تاریخ کې یو فکري ، هنري نظام دی چې د انسان د ظاهر او باطن، مینې، معرفت، حقیقت، نفس، اخلاقو او د نړۍ د معنا په اړه یې د شاعرۍ د فکر ساحه پراخه کړې ده.په بله وینا، روښاني پېر پښتو شعر ته د تصوفي فکر دروازه پرانیسته، میرزاخان انصاري او نورو روښاني شاعرانو یې هنري ژبه پراخه کړه، او رحمان بابا دغه عرفاني تجربه په ساده، روانه او ژوره ولسي ـ هنري ژبه کې یوې لوړې شاعرانه مرحلې ته ورسوله.
مسعود: تاسې په شعر و ادب کې اسطوره څه ډول راپیژنئ (تعریفوئ)؟ او دا راته وویاست، چې  د اسطورې او سیمبولونو تر منځ څه توپیر شتون لري، د یو شاعر په نوښتګرانه هاندو و هڅو او ادبي هستونو او پنځونو کې څه اغیز لري؟
استاد سیماب: زما په خيال، اسطوره د یوه ولس د اجتماعي تخیل، تاریخي حافظې، عقیدوي تصوراتو او فرهنګي تجربو هغه لرغونی روایت دی چې د انسان، طبیعت، اتلانو، خدایانو، فوق‌العاده ځواکونو او د نړۍ د پیدایښت او معنا په اړه ځانګړې معناوې او باورونه پکې نغښتي وي. اسطوره یوازې یوه پخوانۍ کیسه نه ده؛ بلکې د یوه قوم د نړۍ‌لید او فرهنګي حافظې یوه ژوره برخه ده.په ادبي متن کې اسطوره هغه وخت ځانګړی اهمیت پیدا کوي چې شاعر یا لیکوال له یوې لرغونې اسطورې څخه د خپلې زمانې د یوې نوې تجربې د بیان لپاره استفاده وکړي. په دې توګه اسطوره له خپل تاریخي وخت څخه راووځي او په نوي متن کې نوې معنا پیدا کوي.
اسطوره او سمبول نږدې اړیکه سره لري، خو یو شی نه دي. اسطوره عموماً یو بشپړ روایت، کرکټر، پېښه یا فرهنګي نظام وي؛ سمبول بیا یو نخښه، تصویر، شی یا مفهوم دی چې له خپلې ظاهري معنا څخه ورهاخوا یوه بله ژوره معنا انتقالوي.مثلاً رستم په اصل کې یو اسطوري ـ حماسي شخصیت دی؛ خو یو شاعر کولای شي رستم د مېړانې، مقاومت او ځواک سمبول هم وګرځوي. همدارنګه ققنس یوه اسطوري مرغۍ ده؛ خو په نوي ادبي متن کې د بیا رازېږېدو، قربانۍ یا نوي ژوند سمبول کېدای شي.له همدې امله ویلی شو چې هره اسطوره سمبولیک ظرفیت لري، خو هر سمبول اسطوره نه ده.د شاعر په نوښتګرانه تخليق کې اسطوره ډېر اهمیت لري؛ ځکه شاعر له یوه زاړه فرهنګي روایت څخه د نوې معنا د جوړولو لپاره استفاده کوي. دا کار د متن د معنا ساحه پراخوي او لوستونکی له تېر، حال او راتلونکي سره په یوه فکري اړیکه کې دروي.د بېلګې په توګه، که معاصر شاعر د ښامار له لرغوني تصور څخه استفاده وکړي، ښامار یوازې یو افسانوي شی نه پاته کېږي؛ شاعر یې کولای شي د ظلم، استبداد، فساد، زور، وېرې یا داسې ځواک لپاره وکاروي چې یو سر یې پرې شي او بل سر یې راټوکېږي. په دې توګه یو لرغونی اسطوري تصویر د معاصرې ټولنې د تجربې هنري بیان ګرځي.همدا ځای د اسطورې له بیا تخليق سره تړاو لري. نوښتګر شاعر اسطوره نه تکراروي؛ بلکې هغه اخلي، له خپلې زمانې سره یې مخامخ کوي او نوی معنويت ورکوي.زما په خيال، اسطوره د شاعر لپاره د فرهنګي حافظې خزانه ده او سمبول د هغې حافظې د هنري انتقال وسیله. شاعر چې له دې دواړو څخه په نوښتګر ډول استفاده وکړي، شعر یې څو پوړیزه معنا پیدا کوي او لوستونکی مجبورېږي چې د متن تر ظاهري سطحې لاندې پټې معناوې هم کشف کړي. په لنډه توګه: اسطوره د اجتماعي تخیل او فرهنګي حافظې لرغونی روایت دی، سمبول د معنا د انتقال هنري نخښه ده؛ او نوښتګر شاعر د اسطورې له پخوانۍ معنا څخه د خپلې زمانې لپاره نوې سمبولیکه معنا جوړوي. همدا بهیر د ادبي متن د ژورتیا، نوښت او معنايي پراختیا سبب کېږي.
مسعود: تاسې، لنډۍ چې زموږ د ولسي ادب او فلکلور یوه غوره، مهمه او با ارزښته برخه ده څه ډول راپیژنئ، او دا راته وویاست چې د لنډیو شاعران څوک دي او په پښتو ادب کې د لنډیو ژورې ځانګړتیاوې او اغیز څه ډول ارزوئ؟
استاد سیماب: لنډۍ د پښتو ولسي ادب او فولکلور یو له تر ټولو لرغونو، ژورو او ژوندیو شعري فورمونو څخه ده. لنډۍ عموماً له دوو مسرو څخه جوړه وي؛ لومړۍ مسره یې لنډه او دویمه یې نسبتاً اوږده وي، خو د دې کوچني فورم دننه د پښتني ولس پراخه عاطفي، فکري او ټولنیزه تجربه نغښتې ده.د لنډۍ یوه مهمه ځانګړتیا دا ده چې شاعر یې مشخص فرد نه دی.دا د ولس ګډه شتمني ده. موږ د ډېرو لنډیو شاعر یا پنځوونکی نه شو معلومولای. لنډۍ د ولس په ګډه حافظه کې رامنځته کېږي، نسل په نسل انتقالېږي او د وخت په تېرېدو کې یې ولس اصلاح، بدله او بشپړه وي. له همدې امله زه لنډۍ د یوه فردي شاعر پر ځای د د ولس ګډه شتمني ګڼم.البته دا معنا نه لري چې هره لنډۍ حتماً په یوه شېبه کې د ټول ولس له خوا جوړه شوې ده. کېدای شي لومړی یې یو فرد ووایي، خو کله چې هغه د ولس له احساس او تجربې سره همغږې شي، ولس یې اخلي، ساتي، بدلون ورکوي او خپل ګډ ادبي میراث یې ګرځوي. په دې معنا د لنډۍ حقیقي شاعر  ولس دی.
د لنډیو ژوره ځانګړتیا د هغوی په ایجاز او معنوي پراخوالي کې ده. په دوو مسرو کې د مینې، فراق، وصال، جګړې، وطن، کډوالۍ، مور، خور، ښځې، ټولنیز ژوند، غیرت، طنز، اعتراض، غم او خوښۍ ډېرې پراخې تجربې بیانېږي.لنډۍ په ځانګړي ډول د پښتنې ښځې د باطن د اظهار یوه مهمه ولسي ژبه هم ده. هغه احساسات چې ښايي په عادي ټولنیز ژوند کې په مستقیم ډول بیانول ستونزمن وي، په لنډۍ کې په ډېر جرأت او هنري رمز بیان شوي دي. له همدې امله لنډۍ د پښتني ټولنې د ښځینه او نارینه دواړو عاطفي او اجتماعي نړۍ یوه مهمه حافظه ده.ما په خپل کتاب کي د دې جمالياتي او نور اړخونه بيان کړي دي.ما خپل کتاب؛د پښتو ادب  تیورۍ؛ کي دا نظر وړاندي کړی دی چي لنډۍ د ولسي فرهنګي کوډونو د مطالعې لپاره هم ځانګړی اهمیت لري. په لنډیو کې مینه، وفاداري، غیرت، ننګ، وطن، کورنۍ، مېلمه‌پالنه، قرباني او مقاومت یوازې موضوعات نه دي؛ بلکې د پښتني ټولنې د فرهنګي ارزښتونو کوډونه دي چې په هنري ژبه انتقال شوي دي.د لنډۍ بله ځانګړتیا موسیقیت، طبیعي اهنګ، تصویر او ناڅاپي پای دی. دویمه مسره ډېر وخت داسې ټکان ورکوونکی تصویر یا معنا وړاندې کوي چې د لومړۍ مسرې عاطفي فضا لا ژوره کړي. له همدې امله لنډۍ د لږو الفاظو په وسیله ډېر زیات احساس او معنا انتقالوي.له تاریخي پلوه هم لنډۍ ارزښت لري. ځکه په ډېرو مواردو کې د هغو پېښو، جګړو، کډوالیو او ټولنیزو بدلونونو انعکاس پکې موندل کېږي چې رسمي تاریخ یې ښايي په بشپړ ډول ثبت نه کړي. نو لنډۍ د ولسي تاریخي حافظې یوه مهمه سرچینه هم ده.زه به لنډۍ د پښتو ادب د کوچني فورم او لویې معنا یوه بېلګه وبولم. د هغې ښکلا په دې کې ده چې د شاعر نوم نه لري، خو د ولس ږغ لري؛ کتاب یې نه درلود، خو حافظه یې کتاب شوه؛ او لیکلی مؤلف نه لري، خو نسلونو نسلونو یې پنځونه کړې ده.
نو په لنډه توګه، لنډۍ د پښتني ولس ګډ شعري وجدان دی؛ دوه مسرې لري، خو د یوه ولس د مینې، درد، ارمان، مقاومت او ژوند یوه پراخه نړۍ پکې ځای شوې ده.
مسعود: تاسې د لنډیو معنوي او حماسي انځورونه او تشبیهات څه ډول ارزوئ؟ مهرباني وکړئ د دغو انځورونو او تشبیهاتو څو بیلګې را ته پر ګوته کړئ.
استاد سیماب: زما په اند، د لنډیو یوه لویه هنري ځانګړتیا دا ده چې په ډېر لږو الفاظو کې ډېر ژور معنوي، عاطفي او حماسي انځورونه جوړوي. لنډۍ یوازې احساس نه بیانوي، بلکې د طبیعت، انسان او کلتور له محسوسو عناصرو څخه د پراخو معناوو لپاره استفاده کوي.د معنوي انځور یوه ډېره ښکلې بېلګه دا ده:
جانان مې ستوری د اسمان دی - نه ورختی شم، نه مې زړه صبر کوینه
دلته جانان د اسمان له ستوري سره تشبیه شوی دی. ستوری ښکلی او روښانه دی، خو له انسانه لرې دی. په دې توګه د محبوب ښکلا، لوړ مقام او د عاشق د ناتوانۍ احساس په یوه کوچني تصویر کې راټول شوی دی.همدارنګه:
جانانه فکر پکې وکړه - مینه سور اور دی، وارخطا نشې مینه
دلته مینه له سور اور سره تشبیه شوې ده. اور د عشق شدت، سوځېدنه او خطر څرګندوي. نو یو محسوس شی، یعنې اور، د انسان د یوه ژور باطني حالت د بیان لپاره کارول شوی دی.د حماسي انځورونو یوه ډېره پیاوړې بېلګه بیا دا ده:
ځان د وطن په شمع سیزه - چې پتنګان دې د زیارت طواف کوینه
دلته وطن د شمعې او وطنپال انسان د پتنګ په توګه انځور شوی دی. پتنګ د شمعې په مینه کې ځان سوځوي؛ نو د وطن لپاره د قربانۍ، میړانې او فداکارۍ ډېر پیاوړی حماسي تصویر ترې جوړېږي. زیارت هم دې قربانۍ ته د تقدس او درناوي معنا ورکوي.زما په خيال، د لنډۍ د انځور اصلي قوت یوازې په تشبیه کې نه دی، بلکې په دې کې دی چې یو کوچنی محسوس تصویر د یوې لویې عاطفي، معنوي یا حماسي معنا حامل ګرځي. همدا ایجاز او تصویري قوت دی چې لنډۍ د ولس په حافظه کې ژوندۍ ساتي.
مسعود: تاسو په پښتني ټولنه کې د پښتو متلونو اهمیت او ارزښت د خلکو په منځ کې د انساني او اخلاقي اړیکو د ټینګښت په تړاو او د معنوي، رواني او عنعنوي اغیز، ښیګڼو او لارښوونو په اړه څه ډول ارزوئ؟ مهرباني وکړئ د دغو متلونو څو بیلکې راته پر ګوته کړئ ؟
استاد سیماب:  زما په خيال، پښتو متلونه د پښتني ټولنې د ټولنیز، اخلاقي او فرهنګي شعور یوه مهمه برخه ده. متلونه یوازې د خبرو د ښکلا لپاره نه کارېږي، بلکې د ولس د اوږدې تجربې، پوهې، اخلاقي ارزښتونو او اجتماعي ژوند لنډې او پخې پایلې دي. پښتون ولس ډېر  وخت د یوې اوږدې خبرې پر ځای په یوه متل کې خپله خبره داسې راټولوي چې هم پکې حکمت وي، هم نصیحت او هم د ژوند تجربه.د انساني او اخلاقي اړیکو د ټینګښت په برخه کې متلونه ځانګړی اهمیت لري. «یو لاس ټک نه کوي» د ګډ کار او همکارۍ ارزښت بیانوي او انسان ته ښيي چې ټولنیز ژوند د یو بل له مرستې پرته بشپړېدای نه شي. همدارنګه «څه چې کرې، هغه به رېبې» انسان د خپلو کړنو د پایلو مسؤولیت ته متوجه کوي او د نېک عمل، انصاف او احتیاط لارښوونه کوي.د متلونو معنوي او نفسياتي اغېز هم ډېر مهم دی. کله چې یو انسان له ستونزې، ماتې یا ناامېدۍ سره مخ شي، ولسي متلونه ورته د صبر، حوصلې او تجربې پیغام ورکوي. مثلاً «صبر که تريخ دی، مېوه یې خوږه ده» انسان ته دا روحیه ورکوي چې د ستونزو په وړاندې باید حوصله له لاسه ورنه کړي، ځکه د زغم پایله ښه کېدای شي.د عنعنوي او فرهنګي ارزښتونو د ساتنې له پلوه هم متلونه د پښتني ټولنې یوه مهمه حافظه ده. په متلونو کې د مېلمه پالنې، مشرانو درناوي، غیرت، عزت، همکارۍ، رښتینولۍ او ټولنیز مسؤولیت ګڼ ارزښتونه له یوه نسل څخه بل نسل ته انتقال شوي دي. د بېلګې په توګه: «مېلمه د خدای دوست دی» د پښتني مېلمه پالنې هغه دودیز ارزښت بیانوي چې مېلمه ته درناوی د ټولنیز اخلاقو یوه برخه ګڼي.متلونه د انسان د نفسياتي حالت د درک او اصلاح وسیله هم ګرځي. انسان ته د شخصي تجربې او د حقیقت د پېژندلو اهمیت ورپه ګوته کوي. همدارنګه «د بل په عیب پسې مه ګرځه، خپل عیب به دې هېر شي» د ځان‌اصلاح او د نورو د عیبونو د نه لټولو اخلاقي پیغام لري.
زما په خيال د پښتو متلونو ځانګړتیا دا ده چې د ولس فلسفه یې په لنډو جملو کې خوندي کړې ده. دوی د کتابي فلسفې پر ځای د ژوند له تجربې راوتلې فلسفه وړاندې کوي. له همدې امله یې اغېز پر عام انسان ډېر مستقیم او ژور وي.نو په پای کې ویلی شو چې پښتو متلونه د پښتني ټولنې شفاهي اخلاق، اجتماعي تجربه، نفسياتي حکمت او عنعنوي ارزښتونه له یوه نسل څخه بل نسل ته انتقالوي. متل د ولس لنډه خبره ده، خو تر شا یې اوږده تجربه ولاړه وي؛ همدا وجه ده چې په پښتني ټولنه کې یې لا هم د نصیحت، پرېکړې، ټولنیزې اړیکې او اخلاقي لارښوونې په توګه ځانګړی اعتبار ساتلی دی.
مسعود: پښتو غزل هغه شعري ځیل( ژانر) دی، چې د پښتو ادب په بیلابیلو تاريخي پېرونو(دورو) کې نومياليو ويناوالو او شاعرانو د انساني ژوند د راز راز سکالوو (موضوعاتو) او اړخونو پر بنسټ د پښتو ادب دنگه ماڼۍ ځلانده او اوچته ساتلې ده. که مهرباني وکړئ د پښتو غزل د ودې، پرمختګ او پراختیا په اړه خپل لید راسره شریک کړئ؟
استاد سیماب:  ستا دا پوښتنه پوره د ايم فل د تهيسز تقاضا کوي خو  زه هڅه کوم چي لنډ او جامع غوندي ځواب ووايم او دا به نيمګړی وي.
زما په خيال، پښتو غزل د پښتو ادب له هغو مهمو شعري ژانرونو څخه دی چې د وخت له بدلونونو سره یې خپل ځان ته نوی رنګ او نوی بیان ورکړی دی. که د پښتو غزل تاریخي بهیر ته وګورو، نو وینو چې د دې ژانر وده یوازې د شاعرانو د شمېر له زیاتېدو سره نه، بلکې د فکري، موضوعي، هنري، ژبني او تخنیکي بدلونونو له لارې هم شوې ده.د پښتو غزل لومړنۍ ریښې له کلاسیکې شاعرۍ سره تړاو لري. په دې پړاو کې غزل تر ډېره د عشق، عرفان، تصوف، ښکلا او انساني عاطفې د بیان وسیله وه. خو پښتو شاعرانو ډېر ژر غزل له خپلې ټولنیزې او فرهنګي تجربې سره وتاړه او هغه یې د خپل ژوند، چاپېریال او فکري نړۍ د بیان یوه مهمه وسیله وګرځوله.په کلاسیک پړاو کې رحمان بابا او خوشحال خان خټک،حميدبابا د پښتو غزل د ودې په تاریخ کې ځانګړی مقام لري. رحمان بابا غزل ته د عشق، عرفان، اخلاقو او انساني معنویت ژوره فلسفه ورکړه؛ په داسې حال کې چې خوشحال خان خټک د مینې ترڅنګ د مېړانې، آزادۍ، پښتني ارزښتونو او انساني عزت موضوعات هم د شاعرۍ نړۍ ته داخل کړل. له همدې امله د دوی شاعري د پښتو غزل د موضوعي پراختیا مهم پړاو ګڼل کېدای شي.خو حميدبابا او د سبک هندي نورو شاعرانو پښتو غزل د پېچلو استعارو،تشبهاتو او تراکيبو سره داسي واخښوله چي د فارسي ژبي خواږه يې هم ډېر ورسره راوړه چي د غزل د پېچلتوب سبب شو.وروسته د پښتو غزل په بېلابېلو تاریخي پېرونو کې نویو شاعرانو د دې ژانر ساحه لا پراخه کړه. غزل له فردي عشق څخه ورو ورو د ټولنیزو ستونزو، سیاسي وضعیت، وطنپالنې، آزادۍ، هجرت، فقر، جګړې، سولې او انساني دردونو تر بیان پورې ورسېد. په معاصر پړاو کې شاعر نور یوازې د خپل محبوب له ښکلا سره خبرې نه کوي، بلکې له ټولنې، تاریخ، سیاست، انسان او خپل عصر سره هم خبرې کوي.د پښتو معاصر غزل یوه مهمه ځانګړتیا دا ده چې د کلاسیکې غزلې عاطفي او موسیقايي میراث یې ساتلی، خو د بیان او فکر ساحه یې پراخه کړې ده. معاصر شاعر له نوو تجربو، نوو تشبیهاتو، سمبولونو او ژبنیو امکاناتو څخه استفاده کوي. په دې توګه غزل د زمانې له فکري بدلونونو سره ځان عیاروي.
زما په خيال، د پښتو غزل د پراختیا په برخه کې د ښځینه شاعرانو ونډه هم ډېره مهمه ده. ښځینه شاعرانو د مینې، کورني ژوند، ټولنیزو محدودیتونو، ښځینه احساس، انتظار، فراق او خپلواکۍ موضوعاتو ته له خپلې ځانګړې تجربې څخه نوی شعري بیان ورکړی دی. په دې توګه د غزل عاطفي او انساني نړۍ نوره هم پراخه شوې ده.د پښتو غزل د پرمختګ بله مهمه وسیله ژبه او هنري تخنیک دی. د شاعرانو له خوا د تشبیه، استعاري، سمبول، تلمیح، ایهام او تصویري ژبې پراخ استعمال غزل ته هنري ژورتیا ورکړې ده. همدارنګه د موسیقايي جوړښت، وزن، قافیې او ردیف په برخه کې د شاعرانو نوښتونو د دې ژانر شعري ښکلا پیاوړې کړې ده.نو که په لنډ ډول ووایم، پښتو غزل له عشق څخه پیل شوې، خو په عشق کې محدوده نه ده پاته شوې. له فردي احساسه یې د ټولنې تر احساسه، له شخصي درد څخه تر تاریخي درد پورې او له ښکلا څخه تر فلسفې او ټولنیز شعور پورې سفر کړی دی.د پښتو غزل د ژوندي پاتې کېدو ستر راز همدا دی چې له خپل کلاسیک میراث سره اړیکه ساتي، خو د هر نوي عصر نوې پوښتنې او نوې تجربې هم په خپل شعري وجود کې ځایوي.که غزل د خپل وخت له انسان سره خبرې وکړای شي، نو د دې ژانر وده او پراختیا به تل روانه وي.
مسعود: شعر او موسیقي د هر ثقافت په ماڼۍ کې بنسټیزي ستنې دي، او یو له بل سره تړاو لري. تاسې په دې اړه څه لید لرئ، او دا راته وویاست، چې ستاسې شعرونه کومو سندرغاړو او هنرمندانو ویلي دي؟
استاد سیماب: شعر او موسیقي د هر کلتور د ماڼۍ دوه داسې بنسټیزې ستنې دي، چې یو د بل له سیوري پرته بشپړ اغېز نه شي ښندلای. شعر د انسان د احساس، فکر او تجربې ژبه ده او موسیقي همدې احساس ته اواز، حرکت او عاطفي ځواک ورکوي. په ځانګړې توګه زموږ په پښتني کلتور کې شعر او موسیقي له ډېر پخوا راهیسې یو له بل سره ژوره اړیکه لري. لنډۍ،غاړي، غزل، بدله، چاربیته او نور ولسي او ادبي شعري فورمونه د موسیقۍ له لارې له یوې سینې څخه بلې سینې ته او له یوه نسل څخه بل نسل ته رسېدلي دي.زما په اند، کله چې یو ښه شعر د موسیقۍ جامه واغوندي، نو د هغه د اغېز ساحه لا پراخېږي. شعر د فکر او کلام قوت لري او موسیقي هغه فکر او احساس ته عاطفي خوځښت ورکوي. له همدې امله زموږ په ټولنه کې ډېر داسې شعرونه شته چې خلک یې د کتاب له مخه نه، بلکې د سندرغاړو له اوازه پېژني. زما ځینې غزلې هم پخوا د پاکستان ټلویزیون (PTV) او راډیو پاکستان کوټې له لارې د سیمې ځینو سندرغاړو ویلي دي. دا زما لپاره یوه ځانګړې خوښي وه، ځکه چې شعر هغه وخت لا ډېر ژوندی احساس پیدا کوي، کله چې له کتاب او کاغذ څخه ووځي او د یوه هنرمند په اواز کې د خلګو تر غوږونو ورسېږي.
مسعود:  یو شمیر شاعرانو او لیکوالو د خپلو څیړنیزو او نوښتګرو کارونو او فعالیتونو لپاره  د بهرنیو لیکوالو نښیرونه(آثار) او شعرونه ژباړلي دي. ستاسې پر اند د بهرنیو نښیرونو(آثارو) ژباړه او یا زموږ د نښیرونو(آثارو)  ژباړه  په  نورو ژبو کې  د پښتو ادب و فرهنگ د  ودې  او پرمختګ  لپاره څه اغیز ښندلای شي؟  او دا راته وویاست چې تاسې  پکې  ونډه  اخېستې  ده  او که  نه؟
استاد سیماب: زما په خيال ژباړه د دوو ژبو ترمنځ یوازې د کلمو د انتقال وسیله نه ده، بلکې د دوو کلتورونو، فکرونو او ادبي تجربو ترمنځ د اړیکې یو مهم پُل دی. کله چې موږ د نړۍ د نورو ژبو مهم ادبي او فکري آثار پښتو ته راژباړو، نو زموږ ادب له نوو افکارو، ادبي نظریو، اسلوبونو او هنري تجربو سره اشنا کېږي. همدارنګه، کله چې زموږ پښتو آثار نورو ژبو ته وژباړل شي، نو پښتو ادب د خپلې ژبې له جغرافیایي او فرهنګي محدودې څخه وځي او د نړۍ له لوستونکو سره د خبرو امکان پیدا کوي.
په ځانګړې توګه د پښتو ادب لپاره ژباړه ځکه ډېره مهمه ده چې زموږ ادبي او فرهنګي شتمني ډېره پراخه ده، خو لا هم د نړۍ په ادبي چاپېریال کې په هغه اندازه نه ده پېژندل شوې چې باید پېژندل شوې وای. که زموږ کلاسیک شعر، افسانه، ناول، ولسي ادب او معاصر شعر په انګلیسي او نورو نړیوالو ژبو وژباړل شي، نو نړۍ به له پښتني ژوند، فکر، کلتور، تاریخ او جمالیاتو سره لا ښه اشنا شي.له بلې خوا، یوازې ژباړه بسنه نه کوي؛ د ژباړونکي ادبي ذوق او د دواړو ژبو له فرهنګي ځانګړنو سره بلدتیا هم ډېر اهمیت لري. ښه ژباړه باید د اصلي اثر روح، هنري کیفیت او فکري ژورتیا تر ډېره وساتي. په ځانګړې توګه د شعر ژباړه ډېره ستونزمنه ده، ځکه شعر یوازې الفاظ نه دي؛ وزن، موسیقي، استعاره، کلتوري رمزونه او عاطفه هم ورسره تړلې وي.ما هم د خپل ادبي او څېړنیز کار په ترڅ کې له ژباړې سره تر یوه بریده کار کړی دی او د نورو ژبو له ادبي او فکري اثارو څخه مې د استفادې هڅه کړې ده. زما په اند، زموږ د ادبي څېړنې د پرمختګ لپاره دا ډېره مهمه ده چې له نړیوالو ادبي نظریو او تجربو سره اړیکه ولرو، خو په عین وخت کې خپله ادبي او فرهنګي ځانګړتیا هم له لاسه ور نه کړو.بل دا چي سږ کال مي يو پي ايچ ډي سکالر په د سهيلي پښتونخوا پر ژباړه باندي ډګرۍ ترلاسه کړې ده.په پای کې به ووایم چې ژباړه د پښتو ادب لپاره د نړۍ پر لور یوه کړکۍ ده، او د پښتو ادب ژباړه بیا نړۍ ته زموږ د فکر، احساس، تاریخ او کلتور د ورپېژندلو یوه وسیله ده. که دې کار ته په علمي او مسلکي ډول پاملرنه وشي، نو د پښتو ادب د ودې، نړیوال معرفت او فرهنګي پیاوړتیا لپاره ډېر ستر اغېز لرلای شي.
مسعود: په یوه ټولنه کې چې د عقایدو او فرهنګ سانسور واکمن وي، ستاسې پر اند په یو شاعر او لیکوال باندې څه اغېز لري؟ شاعر او لیکوال څنګه کولای شي له دې ډول ناخوالو سره مبارزه وکړي؟
استاد سیماب: کله چې په یوه ټولنه کې د عقایدو او فرهنګ په نوم سانسور واکمن شي، تر ټولو لومړی اغېز یې د شاعر او لیکوال پر ازاد فکر او تخلیقي وجدان وي. شاعر او لیکوال د ټولنې د حساس احساس، دردونو او پټو حقیقتونو ترجمان وي؛ که د هغه پر فکر، ژبه او تخلیق محدودیتونه ولګول شي، نو د بیان طبیعي ازادي یې اغېزمنېږي او کېدای شي لیکوال د ځان‌سانسور تر کچې ورسېږي.خو زه فکر نه کوم چې سانسور د ادب مخه په بشپړه توګه نیولای شي. د تاریخ په اوږدو کې ډېرو شاعرانو او لیکوالو د سختو سیاسي، ټولنیزو او فرهنګي محدودیتونو په شرایطو کې هم خپل ږغ ژوندی ساتلی دی. کله چې مستقیمه خبره ممکنه نه وي، ادبیات د رمز، استعاري ژبې، تمثیل، طنز او هنري تصویر له لارې خپل پیغام رسوي. په دې معنا، ادب د سانسور پر وړاندې د مقاومت یوه پیاوړې وسیله هم ګرځېدلی شي.شاعر او لیکوال باید له داسې ناخوالو سره د مقابلې لپاره لومړی خپل فکري او ادبي استقلال وساتي. د هرې خبرې پر وړاندې بې‌ځایه ټکر هم د حل لار نه ده او چوپ پاتې کېدل هم مناسب نه دي. غوره لاره دا ده چې لیکوال په ژوره پوهه، هنري مهارت او مسؤلانه ژبه خپل فکر وړاندې کړي. هغه باید د ټولنې له عقایدو او فرهنګي ارزښتونو سره د انتقادي نظر ترمنځ توپیر وکړي؛ ځکه نقد د ارزښتونو د له منځه وړلو په معنا نه دی، بلکې د هغو د پوهاوي، اصلاح او بیاکتنې یوه وسیله ده. زما په خيال، د لیکوال تر ټولو ستره وسله قلم، پوهه او هنري صداقت دی. که لیکوال خپل قلم د حقیقت، انسانیت او ټولنیز شعور لپاره وکاروي، نو حتا په محدود چاپېریال کې هم د فکر څراغ بلولای شي. البته دا مبارزه باید له مسؤلیت، زغم او ادبي تدبیر سره مل وي، ځکه د ادب موخه یوازې مخالفت کول نه دي؛ بلکې د انسان او ټولنې د فکر پراخول، پوه رامنځته کول او د ژوند د لا ښه کېدو لپاره نوې لارې پرانیستل دي.زه دا وایم چې سانسور د ادب پر وړاندې یو خنډ کېدای شي، خو د ریښتیني تخلیق مخه په بشپړه توګه نه شي نیولای. ریښتینی شعر او ریښتینی ادب خپله ژبه پیدا کوي؛ که په ښکاره یې د ویلو لاره بنده شي، په رمز، استعاره او هنري بیان کې به خپل غږ پورته کوي.
مسعود: په لره او بره پښتونخوا او بهر کې یو شمیر ادبي او فرهنګي ټولنې جوړې شوې دي او همدارنګه ادبي ناستی او ادبي غونډې ترسره کیږي او د یو شمیر ادیبانو، لیکوالو اوشاعرانو کارونه او فعالیتونه څیړل کیږي. ستاسې پر آند دا کارونه او فعالیتونه د پښتو ادب د پراختیا او پرمختګ لپاره څه اغیز لري؟ او د دغو ټولنو د یووالي او د کارونو او فعالیتونو د سمون او خوځون په اړه څه وړاندیزونه لرئ؟
استاد سیماب: په لره او بره پښتونخوا او له دې سیمو بهر د ادبي او فرهنګي ټولنو جوړېدل، ادبي ناستې، مشاعرې، سیمینارونه او د شاعرانو، لیکوالو او ادیبانو د اثارو څېړنه د پښتو ادب د ودې او پرمختګ لپاره ډېر مهم ارزښت لري. دا فعالیتونه د ادب د تولید ترڅنګ د ادبي فکر د تبادلې، د نوي نسل د هڅونې او د پښتو ژبې د فرهنګي هویت د ساتنې وسیلې هم دي.ادبي ټولنې هغه ځایونه دي چې لیکوال او شاعر پکې له یو بل سره فکري اړیکه پیدا کوي، خپل آثار وړاندې کوي او د نورو له تجربو څخه استفاده کوي. په ادبي ناستو کې د شاعرانو او لیکوالو د اثارو لوستل او پرې بحث کول د نقد او ادبي شعور د پیاوړتیا سبب جوړيږي. همدارنګه، کله چې د یوه شاعر یا لیکوال پر ادبي کار علمي څېړنه کېږي، د هغه اثر له شخصي ستاینې څخه د علمي ارزونې مرحلې ته داخلېږي او د پښتو ادب تاریخ او ادبي حافظه غني کوي.خو زما په اند، زموږ یوه مهمه ستونزه دا ده چې ډېرې ادبي ټولنې له یو بل سره منظمې اړیکې نه لري او ځینې وخت ادبي فعالیتونه یوازې تر مشاعرو او غونډو محدود پاته کېږي. موږ باید له غونډو څخه دایمي او منظم ادبي پروګرامونو ته ولاړ شو. د بېلګې په توګه، د ادبي ټولنو ترمنځ ګډې څېړنیزې پروژې، د پښتو د مهمو اثارو د چاپ او بیاچاپ پروګرامونه، د ځوانو لیکوالو د روزنې ورکشاپونه، د ادبي نقد منظمې ناستې او د پښتو د کلاسیک او معاصر ادب د ډیجیټل ارشیف جوړول ډېر ګټور کارونه دي.د دغو ټولنو د یووالي لپاره زما وړاندیز دا دی چې د لرو او برو پښتنو د ادبي او فرهنګي ټولنو ترمنځ یوه پراخه همغږۍ شبکه رامنځته شي. دا شبکه باید د کومې ځانګړې ډلې یا سیمې تر واک لاندې نه وي، بلکې د پښتو ژبې او ادب د ګډو ګټو پر بنسټ کار وکړي. د بېلابېلو سیمو ادبي ټولنې کولای شي ګډ کلنی ادبي کنفرانس، ګډه مجله یا وېبپاڼه او ګډې څېړنیزې پروژې ولري.همدارنګه، باید د ادبي فعالیتونو لپاره یو روښانه مهالوېش جوړ شي، د هرې ټولنې کارونه مستند شي او د ترسره شویو فعالیتونو ارزونه وشي. د شخصي اړیکو، ډلبندۍ او سیمه‌ییزو اختلافاتو پر ځای باید علمي معیار، ادبي وړتیا او د اثر ارزښت ته لومړیتوب ورکړل شي. زما په خیال،د پښتو ادب راتلونکی یوازې په دې کې نه دی چې موږ ډېرې غونډې جوړې کړو؛ بلکې په دې کې دی چې له دغو غونډو څخه فکر، څېړنه، نقد، کتاب، ژباړه او نوی ادبي تولید رامنځته کړو. که زموږ ادبي ټولنې خپل فعالیتونه له یو بل سره همغږي کړي او د عصري ټکنالوژۍ، ډیجیټل رسنیو او نړیوالو ادبي اړیکو څخه هم ګټه واخلي، نو د پښتو ادب د پراختیا لپاره به یو پیاوړی او منظم ادبي حرکت رامنځته شي.
په پای کې به ووایم چې لره او بره پښتونخوا او د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې مېشت پښتانه له جغرافیایي واټن سره سره د یوې ژبې او ګډ فرهنګي میراث خاوندان دي. زموږ ادبي ټولنې باید دغه واټنونه په ادبي اړیکو بدل کړي. که ژبه ګډه وي، فکر هم باید ګډه ادبي فضا ولري.
مسعود: مهرباني وکړی د خپل ادبي او فرهنګي ژوند خوږې او ترخې خاطرې را ته بیان کړئ؟
استاد سیماب: انسان چې په ټولنه کې ژوند کوي، په ځانګړې توګه که د یوه ادیب، لیکوال او څېړونکي په توګه په ادبي ډګر کې فعالیت کوي، نو له بېلابېلو خلګو، مشرانو، ملګرو او هم‌فکرو سره د کار او اړیکو په ترڅ کې خوږې او ترخې خاطرې خامخا لري. زما ادبي او فرهنګي ژوند هم له دې تجربې مستثنا نه دی.ما د پښتو ادب له ډېرو درنو او نومیالیو مشرانو سره د ناستې، خبرو او ګډو ادبي فعالیتونو فرصت موندلی دی. له دروېش دراني، خیرمحمد عارف، سید عابد شاه عابد او نورو درنو لیکوالو او شاعرانو سره مې ډېرې خوږې او له خوند څخه ډکې خاطرې شته. په ځانګړې توګه له خپل درانه استاد رازمحمد راز سره مې ادبي او علمي اړیکې زما د ژوند یوه نه هېریدونکې برخه ده. له دغو مشرانو څخه مې یوازې ادبي زده کړه نه ده کړې، بلکې د ادب د درناوي، د علمي کار د ارزښت او د انسانانو د اړیکو ډېر څه مې هم زده کړي دي.خو د هر انسان په ژوند کې داسې خاطرې هم وي چې یادول یې اسانه نه وي. زما په ادبي او علمي ژوند کې هم یوه داسې تجربه شته چې له ډېرو ذهني او نفسياتي ستونزو سره یې مخامخ کړی یم. دا هغه مهال و چې زما د ادبي او څېړنیز کارو پر وړاندې له یوه لیکوال څخه داسې تورونه مطرح شول چې زما د کار د علمي او ادبي ارزښت پر ځای یې پر شخصي او منفي تعبیرونو ولاړ رنګ درلود. پر ما د «ضد دولتۍ»، «فحش» او «پلجېریزم» په څېر تورونه ولګېدل او له دې امله له داسې ستونزو سره مخ شوم چې اغېز یې یوازې پر ادبي کار نه، بلکې پر ذهني او نفسیاتي حالت هم پرېوت.زه نه غواړم د دې تجربې په اړه شخصي بحث اوږد کړم او یا د چا شخصیت تر پوښتنې لاندې راولم؛ زما لپاره مهمه خبره دا ده چې په علمي او ادبي ډګر کې باید د اختلاف د بیان لپاره علمي اصول، اخلاقي معیارونه او مستندې خبرې وکارول شي. نقد د ادب او علم د پرمختګ لپاره ضروري دی، خو نقد باید له شخصي دښمنۍ او تورونو سره ګډ نه شي. که څوک د یوه اثر له کومې نظریې، سبک یا محتوا سره اختلاف لري، باید هغه د دلیل، حوالې او علمي نقد له لارې ثابت کړي.له دې تجربې سره سره ما هڅه کړې چې خپل ادبي او علمي سفر ته دوام ورکړم. انسان شاید د نورو له ناحقې خبرې ځورېږي، خو که پر خپل کار باور ولري او ضمير یې مطمئن وي، نو باید د ستونزو له امله له خپل قلم او فکر څخه لاس وانخلي.زما لپاره خوږې خاطرې د ادب له مشرانو، استادانو او ملګرو سره تېرې شوې شېبې دي، او ترخې خاطرې بیا هغه تجربې دي چې انسان ته دا درس ورکوي چې د ادب په ډګر کې هم باید د علم تر څنګ زغم، اخلاق او حوصله ولرو. په پای کې مې دې تجربو ته د ژوند د یوې برخې په سترګه کتلي دي؛ خوږې یې د زړه پانګه ګرځېدلې او ترخې یې د تجربې.
مسعود: ستاسو پیغام د یو پېژندل شوي شاعر او تکړه لیکوال په توګه هغه ځوانانو ته، چې په هیواد کې دننه او بهر پر ادبي او فرهنګي فعالیتونو بوخت دي څه دی؟
استاد سیماب: زما پیغام هغو ټولو ځوانانو ته چې په ادبي او فرهنګي فعالیتونو بوخت دي دا دی چې،ادب یوازې د شهرت او نوم پیدا کولو وسیله نه ده، بلکې د فکر، انسان او ټولنې د خدمت یوه ستره وسیله ده.ځوان لیکوال او شاعر باید لومړی له خپلې ژبې، خپل تاریخ، خپل فرهنګ او خپلې ټولنې سره ژوره اړیکه ولري؛ خو په عین وخت کې باید د نړۍ له معاصر فکر او نړیوال ادب څخه هم ځان خبر کړي. یوازې د خپل تېر میراث تکرار کول کافي نه دي؛ موږ باید له هغه میراث څخه د نوي تخلیق لپاره استفاده وکړو.زه ځوانانو ته دا هم وایم چې مطالعه ډېره وکړئ، خو یوازې د شعر او ادب مطالعه مه کوئ. فلسفه، تاریخ، ټولنپوهنه، ارواپوهنه، ژبپوهنه او د نړۍ ادبيات ولولئ، ځکه پراخ فکر له پراخې مطالعې پیدا کېږي. شاعر چې څومره د انسان او نړۍ په اړه پوهه ولري، شعر یې هماغومره ژورېږي؛ او لیکوال چې څومره د ژوند بېلابېل اړخونه وپېژني، لیکنه یې هماغومره له حقیقت سره نزدې کېږي. بل مهم شی صبر او دوام دی. ادبي کار د یوې ورځې، یوې غونډې یا یوه کتاب په وسیله نه بشپړېږي. ځوان باید د انتقاد، مخالفت او ناکامۍ پر وړاندې حوصله ولري. هره نیوکه باید د دښمنۍ په سترګه ونه کتل شي؛ سالمه نیوکه باید د خپل کار د اصلاح لپاره وکارول شي، خو بې‌دلیله تورونو او منفي تبلیغاتو ته باید د خپل تخلیقي سفر اجازه ورنه کړل شي.زه خپلو ځوانو شاعرانو او لیکوالو ته دا هم وایم چې د یو بل د کار درناوی وکړئ. ادبي اختلاف طبیعي دی، خو اختلاف باید په شخصي دښمنۍ بدل نه شي. د یوه بل د اثارو نقد وکړئ، خو د شخصیتونو سپکاوی مه کوئ. پښتو ادب د ټولو ګډ کور دی؛ که موږ په دې کور کې یو بل ته ځای ورکړو، نو دا کور به لا ښکلی او پراخ شي.او تر ټولو مهمه خبره دا ده چې خپل ځانګړی غږ پیدا کړئ. د نورو شاعرانو او لیکوالو تر اغېز لاندې راتلل د ادبي زده کړې طبیعي مرحله ده، خو د لوی لیکوال ځانګړتیا دا ده چې په پای کې خپله ژبه، خپل سبک او خپله نړۍ پیدا کړي. له تقلید څخه زده کړه وکړئ، خو په تقلید کې مه پاته کېږئ. زه له ځوانانو څخه دا هیله هم لرم چې له نوې ټکنالوژۍ او ډیجیټل امکاناتو څخه د پښتو ژبې او ادب د پراختیا لپاره استفاده وکړي. زموږ ډېر ادبي آثار باید ډیجیټل شي، وژباړل شي او د نړۍ لوستونکو ته ورسېږي.په پای کې به ووایم: قلم په بیړه مه پورته کوئ؛ لومړی ډېر ولولئ، ډېر فکر وکړئ، ژوند په ژوره توګه ووینئ او بیا ولیکئ. ځکه ښه ادب یوازې له الفاظو نه جوړېږي؛ ښه ادب د مطالعې، تجربې، فکر، احساس او صداقت له ګډې پایلې پیدا کېږي. که زموږ ځوان نسل دا اصول خپل کړي، زه باور لرم چې د پښتو ادب راتلونکی به ډېر روښانه وي.
مسعود: تاسو دیو شاعر او لیکوال په توګه زموږ د هیواد اوسنی سیاسي، تاریخي او کړکیچن اکربکر(حال احوال) څه ډول څیړئ، او نورو شاعرانو او لیکوالو ته په دې اړه څه وړاندیزونه لرئ؟
استاد سیماب: زما په فکر، زموږ د هېواد اوسنی سیاسي، تاریخي او کړکېچن حالت باید یوازې د یوې ورځې د پېښو په توګه ونه کتل شي؛ بلکې د تاریخ، ټولنې، اقتصاد، فرهنګ او د خلکو د نفسياتي حالت په رڼا کې باید وڅېړل شي. موږ په داسې جغرافیه کې ژوند کوو چې له اوږدو سیاسي او ټولنیزو بدلونونو، جګړو، بې‌ثباتۍ، محرومیتونو او بېلابېلو بحرانونو سره مخامخ پاته شوې ده. د دې ټولو اغېزې یوازې پر سیاست نه دی پرېوتی، بلکې زموږ پر ټولنیز ژوند، فرهنګ، ژبه، ادبیاتو او د انسان پر نفسياتو هم ژورې اغېزې لري.زه د یوه شاعر او لیکوال په توګه هڅه کوم چې دې حالت ته یوازې د سیاسي خبر یا شعار په سترګه ونه ګورم؛ بلکې د انسان له زاویې ورته وګورم. د جګړې تر شا یو انسان دی، د بې‌کارۍ تر شا یوه کورنۍ ده، د کډوالۍ تر شا یوه ماتېدونکې نړۍ ده، او د هرې سیاسي پېښې تر شا د خلکو د ژوند، هیلو او وېرې یوه کیسه پرته ده. ادبیات باید همدا انساني اړخونه راوسپړي. زموږ د وخت لیکوال باید د خپل عصر شاهد هم وي. که یو لیکوال د خپل وخت دردونه، ستونزې، محرومیتونه، بدلونونه او د خلکو هیلې په خپل اثر کې ثبت نه کړي، نو د راتلونکو نسلونو لپاره به د خپل عصر یوه مهمه ادبي او انساني حافظه له منځه ولاړه شي. خو دا کار باید په جذباتي شعارونو او سطحي قضاوتونو نه، بلکې په ژور فکر، هنري صداقت او تاریخي شعور ترسره شي.زه خپلو شاعرانو او لیکوالو ته وړاندیز کوم چې د اوسنیو سیاسي او ټولنیزو حالاتو په اړه ژور مطالعه او مستند کار وکړي. تاریخ دې ولولي، د ټولنې له بېلابېلو قشرونو سره دې خبرې وکړي او د خلکو واقعي ژوند دې وویني. شاعر او لیکوال باید د یوې پېښې یوازې ظاهري بڼه نه، بلکې د هغې تر شا علتونه، انساني اغېزې او ټولنیزې پایلې هم وڅېړي.بل مهم ټکی دا دی چې ادب باید د سیاسي اختلافاتو له امله د کرکې او وېش وسیله ونه ګرځي. موږ کولای شو له ظلم، نابرابرۍ، تاوتریخوالي او محرومیت سره مخالفت وکړو، خو د انسانانو ترمنځ د کرکې د زیاتولو پر ځای باید د پوهي، زغم او انساني همدردۍ فرهنګ پیاوړی کړو.
زه باور لرم چې د نن ورځې شاعر او لیکوال باید د خپل وخت منتقد، شاهد او حافظ وي. هغه باید د ټولنې دردونه ثبت کړي، پوښتنې مطرح کړي، د خلکو ږغ واوري او د راتلونکي لپاره د فکر او امید لارې هم پرانیزي. ادب یوازې د موجود حالت تصویر نه دی؛ ادب کولای شي د یوه ښه او عادلانه راتلونکي تصور هم رامنځته کړي.په پای کې به ووایم چې زموږ د اوسني کړکېچن حالت په اړه د لیکوال تر ټولو ستر مسؤلیت دا دی چې حقیقت له تعصب څخه، نقد له دښمنۍ څخه او ادب له شعار څخه جلا وساتي. که زموږ لیکوالان په دې توازن سره د خپل عصر تاریخ ولیکي، نو نن به د ټولنې د شعور برخه وي او سبا به د خپل وخت معتبره ادبي او تاریخي حافظه.
***
ګران استاد سیماب صاحب!
ستاسو له مرکې څخه څرګندېږي، چې د هرې پوښتنې په تړاو مو منطقي استدلال، لوړ اند و فکر، ارزښتمن، ژور او ګټور هر اړخیز ادبي او علمي مالومات وړاندې کړې دي او راتلونکو څېړونکو ته مو یوه معتبره علمي او مسلکي لاره هواره کړې ده. ستاسو دا  ادبي، علمې او مسلکي ځوابونه د علمي معیارونو، اکاډیمیکو اصولو او څېړنیزو اخلاقو بشپړ انعکاس دی. زه ستاسو له دغو نه ستړیکېدونکو هلو ځلو، علمي معیارونو او مسلکي تعهد، کره او بشپړو ځوابونو له عمله  منندوی یم. ستاسو د تخلیقي ځواک، فکري ژورتیا، ادبي مسؤولیت، علمي، ادبي او فرهنګي ارزښتمن چوپړ او د علمي سفر، لوړ هنري ذوق او مقام او له احساسه ډک قلم، مشال او ډېوې له لوی خدای څخه تل روښانه او ځلانده غواړم.
الله دې ستاسو ځواکمن او اوچت قلم تل پیاوړی، علمي، ادبي او فرهنګي اندو فکر مو ځلانده او هنري سفر مو لا بریالی او تلپاتې ولري.
***
قدرمن او دروند انجنیر عبدالقادر مسعود صاحب!
ستاسو له مینې، درناوي او ارزښتمنو علمي او ادبي پوښتونو څخه د زړه له کومې مننه کوم. ستاسو دا مثبت نظر او عالمانه ارزونه زما لپاره یوازې ستاینه نه، بلکې یو لوی مسؤولیت هم دی چې په راتلونکي کې خپلې علمي، ادبي او فرهنګي هڅې لا پسې پیاوړې کړم.
که زما خبرې او لیکنې د پښتو ژبې او ادب د مینه‌والو، څېړونکو او راتلونکو نسلونو لپاره د استفادې وړ وګرځي، نو دا به زما د ادبي هڅو تر ټولو ستره لاسته راوړنه وي.
ستاسو دا مینه او هڅونه ما ته نوی قوت راکوي. الله تعالی دې تاسو هم په علمي او ادبي خدمتونو کې بریالي، روغ او سرلوړي لري.
په درنښت او مننه
(سيماب)
*** 
په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود

نصیر ستوری

د افغانستان د خپلواکۍ په پېښلیک کې داسې سړېتوبونه (شخصیتونه) شته چې ژوند او مبارزه یې یوازې له یوې جګړې یا یوې تاریخي پېښې سره نه، بلکې د یوې اوږدې ملي مبارزې له بهیر سره تړلې وي. په دې ډله کې لوې خان غازي میرزمان خان کونړی  د افغانستان د خپلواکۍ د مبارزې له هغو نومیالیو سیمه‌ییزو مشرانو څخه و، چې ژوند یې د شلمې پېړۍ د لومړیو لسیزو له مهمو سیاسي او پوځي بدلونونو سره تړلی و.

غازي میرزمان خان په ۱۸۶۹م کال، چې له ۱۲۴۸ هجري شمسي کال سره سمون خوري، د کونړ ولایت د نرنګ ولسوالۍ په لمټک کلي کې د حاجي ګلروز خان په کور کې زېږېدلی و.

د غازي میرزمان خان غور نیکه، محمد اکرم خان، د سپین غر د تیرا سیمې مشر و. د قبایلي شخړو او اختلافاتو له امله  له خپل کلي «کوټ» څخه  کونړ  د لمټک سیمې ته  راغی.

کونړ د نولسمې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په لومړیو کې د افغانستان له هغو سرحدي سیمو څخه و چې د مرکزي حکومت، سیمه‌ییزو قومي جوړښتونو او برتانوي هند د سرحدي سیاستونو ترمنځ په حساس چاپېریال کې پروت و. په دې سیمه کې قومي مشرانو د سیاسي او پوځي اغیز مهمه ونډه لرله. میرزمان خان هم په همدې چاپېریال کې وروزل شو او ورو ورو د کونړ له اغېزناکو قومي مشرانو څخه شو.

میرزمان خان د ځوانۍ له وخته د ډیورنډ کرښې هاخوا د برتانوي هند د واک پر وړاندې د پښتني سیمو له مقاومتونو سره نږدې اړیکې لرلې او له خپلو ملګرو سره یوځای یې  د ازادي‌غوښتونکو جنګیالیو ملاتړ یې کاوه.

په ۱۹۰۸م کال کې د مومندو د «سرې غزا» په نوم مقاومت کې یې د یوه غښتلي سیمه‌ییز غازي او قومي مشر په توګه ونډه لرله. د همدې هلوځلو له امله نوموړی د برتانوي هند پر وړاندې د یوه چلاند (فعال)  مقاومت کوونکي په توګه مطرح شو او په ختیځو پښتني سیمو کې یې شهرت زیات شو.

د انګرېزي استعمار پر وړاندې د میرزمان خان مبارزې هغه له ځوان شهزاده امان‌الله خان سره هم آشنا کړ. د وخت په تېرېدو دغه اړیکه په نږدې ملګرتیا او باور بدله شوه او د امان‌الله خان مور هغه ته «زوی» ویلی و.

د ډیورنډ کرښې هاخوا د میرزمان خان تګ راتګ او د برتانوي ځواکونو پر وړاندې د هغه فعالیتونه د امیر حبیب‌الله خان د حکومت د اندېښنې سبب شول. نوموړی تر څارنې لاندې راغی، ونیول شو او د سیاسي بندي په توګه بنديض شو.

هغه لومړی شاوخوا یو کال بند تېر کړ او وروسته په ضمانت خوشې او کونړ ته ستون شو؛ خو ډېر ژر بیا ونیول شو او د کابل په شېرپور زندان کې بندي شو.

کله چې امیر حبیب‌الله خان د ۱۹۱۹م کال په فبرورۍ کې ووژل شو، میرزمان خان له زندانه خوشې شو. له دې وروسته، د نوي سیاسي پړاو په پیل کې، د هغه اړیکه له امان‌الله خان سره نوره هم پیاوړې شوه.

د ۱۹۱۹م کال په مې میاشت کې د افغانستان او برتانوي هند ترمنځ درېیمه افغان ـ انګرېز جګړه پیل شوه.  افغانستان د خپل بهرني سیاست په برخه کې د برتانوي محدودیتونو څخه د وتلو او د یوه خپلواک دولت په توګه د خپل نړیوال دریځ د ټینګولو فرصت ترلاسه کړ.

په دې جګړه کې د افغانستان د منظم پوځ ترڅنګ ګڼو قومي ځواکونو هم برخه واخیسته. د ختیځې سیمې جبهې د جګړې په عمومي بهیر کې ځانګړی اهمیت درلود.

د ۱۹۱۹م کال د چترال ـ کونړ جبهه، چې د «استقلال څلورمې جبهې» په نوم هم یاده شوې، اسمار، ارنوۍ، دوکلام، لمبربټ او د چترال شاوخوا سرحدي سیمې یې رانغاړلې. د غرنیو سیمو، تنګو درو، سختو لارو او قومي اړیکو له امله د دې جبهې جګړه له مرکزي جبهاتو سره توپیر لرلو.

میرزمان خان د سیمې له جغرافیې او خپل قومي نفوذ څخه په استفادې د جنګیالیو په راټولولو، تنظیم او د جګړې په بهیر کې مهم رول ادا کړ.

د میرزمان خان هڅې د ۱۹۱۹م کال له جګړې سره پای ته ونه رسېدې، بلکې خپل سیمه‌ییز نفوذ یې د دولت د پیاوړتیا لپاره هم وکاراوه. هغه د اماني دولت په دولتي شورا کې غړیتوب درلود او د حکومت په سیاسي او قانوني چارو کې یې ونډه اخیسته.

د خپلواکۍ له جګړې وروسته په ختیځ افغانستان کې د قومي یووالي او د هېواد د خپلواکۍ د ساتنې لپاره ګڼې جرګې جوړې شوې چې غازي میرزمان خان پکې هم مهمه ونډه لرله.

په ۱۹۲۰م کال کې په هډه کې یوه لویه جرګه جوړه شوه چې شاوخوا ۵۰۰۰ کسانو پکې ګډون کړی و. د ننګرهار، لغمان، کونړ او د ډیورنډ کرښې د دواړو غاړو قومي مشرانو، علماوو، سپین‌ږیرو او نورو خلکو پکې برخه اخیستې وه.

د جرګې له مهمو موخو څخه د افغانستان د خپلواکۍ، ځمکنۍ بشپړتیا او ملي یووالي ملاتړ او د برتانوي لاسوهنو پر وړاندې دریځ نیول یاد شوي دي. ویل کېږي چې میرزمان خان د دې جرګې په جوړېدو او تنظیم کې مهم رول درلود.

د ۱۳۰۱ هجري شمسي کال د جلال‌اباد لویه جرګه د خپلواکۍ له ترلاسه کولو وروسته د افغانستان د نوي سیاسي او حقوقي جوړښت له مهمو غونډو څخه وه. په دې دوره کې د هېواد د ادارې، ټولنیزو اصلاحاتو او قانون جوړونې موضوعاتو ته ځانګړې پاملرنه وشوه.

د ۱۳۰۷ هجري شمسي کال د پغمان په لویه جرګه کې هم د میرزمان خان د ګډون یادونه شوې ده. نوموړی په یوه بله جرګه کې د پکتیا د عملیاتو له امله حاضر نه و او د هغه زوی عصمت‌الله خان پکې ګډون کړی و.

کله چې د اماني دولت د اصلاحاتو په بهیر کې له ځینو قومي سیمو سره شخړې رامنځته شوې، نو په ۱۹۲۴–۱۹۲۵م کلونو کې د پکتیا له پاڅون سره د مقابلې لپاره حکومت پر قومي مشرانو او سیمه‌ییزو ځواکونو هم تکیه وکړه.

میرزمان خان د اماني حکومت په غوښتنه د پکتیا د پاڅون د ځپلو په عملیاتو کې برخه واخیسته.

په ۱۹۲۸م کال کې د شینوارو د پاڅون پر مهال هم د اماني دولت له خوا پر میرزمان خان او د هغه پر قومي ځواکونو تکیه وشوه. نوموړی له خپلو کونړي ځواکونو سره جلال‌اباد ته لاړ او د حکومت په ملاتړ یې د اماني دولت د داخلي ثبات په ساتلو کې ونډه واخیسته.

غازي امان‌الله خان د میرزمان خان د خدمتونو په بدل کې هغه ته د « لوی خان» لقب، د وفا مډال، د لوی خان مډال، د خدمت مډال او د صداقت مډال ورکړل. له دغو مډالونو او ستاینلیکونو سره مالي او ځمکني امتیازات هم مل وو.

د ۱۹۲۸م کال له وروستیو څخه د غازي امان‌الله خان د اصلاحاتو پر وړاندې مخالفتونه زیات شول او په ۱۹۲۹م کال کې د هېواد سیاسي نظام له ستر بدلون سره مخامخ شو.

کله چې په ختیځ کې د حکومت دننه سیاسي بدلونونه رامنځته شول، میرزمان خان کونړ ته ستون شو، څو د امان‌الله خان د ملاتړ لپاره قومي ځواکونه راټول کړي.

هغه له چغه‌سرای (چغان‌سرای) څخه د اسمار پر لور روان و، هلته یې زوی عصمت‌الله خان د پوځي قطعې قوماندان و.

د لارې په اوږدو کې د شېګل د شېنکوړک په سیمه کې د ماښام لمانځه لپاره جومات ته ورغی. نوموړی په همدې جومات کې د لمانځه پر مهال د یوه غلچکي برید په ترڅ کې د اماني رژیم د ملاتړ له امله په بې رحمانه ډول شهید شو 

د میرزمان خان له شهادت وروسته د هغه د کورنۍ ستونزې پای ته ونه رسېدې.

کله چې محمد نادر خان واک ته ورسېد، د اماني رژیم د  ملاتړ له امله، یې د غازي میرزمان خان د کورنۍ پر وړاندې سخت دریځ غوره کړ

د غازي میرزمان خان ورور جنرال خان محمد خان کونړی او دوه زامن یې، غنډمشر عصمت‌الله خان زماني او غنډمشر ګل‌محمد خان زماني، کابل ته راوغوښتل. په ښکاره د جګړې (حربیې)  وزارت کې د دندو په نوم، خو په اصل کې د هره ورځ حاضرۍ ورکولو له لارې تر سختې څارنې لاندې وساتل شول. ویل کېږي چې دا حالت تر ۱۳۲۳ لمریز کال پورې دوام وکړ.

په ۱۳۲۴ لمریز کال کې د کونړ د ساپیو پاڅون نادر خان  د یوې بهانې په توګه وکاراوه  او د چنګاښ (سرطان) میاشتې په ۲۹مه نېټه د غازي میرزمان خان د کورنۍ له سلو څخه زیات غړي یې  پرته له کوم جرم او محاکمې، د نامالوم برخلیک په تمه د دهمزنګ په بندخونه کې بندیان کړل

په بند کې د ناروغیو او ناوړه تغذیې له امله یې د کورنۍ ۲۸ تنه غړي مړه شول او  د ۱۳ کلونو سیاسي بند له تېرولو وروسته هرات ته شړونکي (تبعید) شول او د نوي اساسي قانون تر جوړېدو پورې یې هلته د شړل شوو په توګه ژوند تېر کړ.

غازي میرزمان خان یو ورور، جنرال خان محمد خان کونړی، اته زامن شیرمحمد خان، غنډمشر عصمت‌الله خان ، غنډمشر ګل‌محمد خان، حبیب‌الله خان، محمد ارسلان، خیرمحمد خان،  یارمحمد خان او محمد هاشم خان او  بي‌بي مریم، بي‌بي حاکمه، بي‌بي حسنیه، بي‌بي شاه‌ببو،  بي‌بي صندله، بي‌بي ، بي‌بي ګل  او بي‌بي سدرة‌المنتهی په نامه لوڼې لرلې 

عصمت‌الله خان زماني د اسمار د پوځي  بولندوی (قوماندان)  او د اسمار ملکي مدیر هم پاتې شوی و. هغه د خپل پلار سره یې د اماني دولت په ځینو پوځي عملیاتو کې ګډون کړی و.

په ۱۹۲۸م کال کې یې له خپل پلار سره د شینوارو د پاڅون پر وړاندې په عملیاتو کې هم برخه اخیستې وه او ګل‌محمد خان زماني هم پوځي مشر و.

محمد هاشم خان زماني د پښتو ژبې شاعر، لیکوال او سیااستوال و. د هغه ژوند د میرزمان خان د کورنۍ د میراث یوه بله سیاسي، ادبي او فرهنګي برخه څرګندوي،  د دې کورنۍ  هلې ځلې فعالیت یوازې په پوځي او قومي ډګر کې محدود نه و، بلکې د پښتو ژبې اوکولتور  په برخه کې هم دوام موندلی و.

د پښتنو ټولنیز ولسولیز ګوند (PSDP) بنسټ‌اېښودونکی ډاکتر کبیر ستوری د غازي میرزمان خان د مشرې لور زوی وو.

د PSDP مشر قانونپوه علي خان محسود وایي چې د ده نیکه، غازي میرزمان خان، د شاه امان‌الله خان له ځانګړو کسانو څخه و او امان‌الله خان هم د انګرېزانو کلک مخالف و.  له همدې امله ، کېدای شي د میرزمان خان سیاسي او ملي مبارزې د کورنۍ پر راتلونکو نسلونو هم اغېز کړی وي. د کبیر ستوري د ملتپالنې روحیه او د پښتنو د ملي یووالي لپاره د هغه مبارزه د دې کورنۍ له تاریخي سیاسي میراث سره د تړاو له امله هم کېدای شي.

درنښت

)نصیر ستوری(

20.08.2026

————-

سرچینې

۱. محمد ولي ځلمي: زمونږ غازیان.
۲.  امان افغان جریده: پنځم کال.
۳. د حقیقت جریده، لومړی کال.
۴. عبدالخالق اخلاص: د استقلال څلورمه جبهه.
۵. له محمد ارسلان زماني سره مرکه.
۶. عبدالله غمخور:د افغانستان د آزادۍ شهسوار
۷. پښتونخوا :د غازي میرزمان خان ژوندلیک
۸. ډاکتر عبدالرحمن زماني: غازي میرزمان خان ژوند او مبارزه.
۹. Shahmahmood Miakhel: Understanding Afghanistan Importance of Tribal Structures in Afghanistan

ليکنه: ماسټر حسیب اللّٰه وحدت.

سریزه:
د اسلامي حکومت لومړنۍ دوره د انسانانو په تاریخ کې یوه ډېره مهمه او اغېزمنه دوره ګڼل کېږي. دا دوره په ۶۲۲ میلادي کال کې په مدینه منوره کې د حضرت محمد مصطفی صلی الله علیه وسلم له خوا د اسلامي حکومت په جوړېدو پیل شوه او د خلفای راشدینو تر زمانې، یعنې د حضرت علي کرم الله وجهه تر خلافت پورې یې دوام وکړ.  
د ډېرو تاریخ پوهانو په نظر، دا د اسلامي حکومت اصلي، رښتینې او زرینه دوره وه. په دې وخت کې نړۍ له داسې نظام سره اشنا شوه چې بنسټ یې پر عدالت، قانون او د انسانانو پر برابرۍ ولاړ و.

د اسلامي حکومت پیل او بنسټ:
د اسلامي حکومت بنسټ د رسول الله صلی الله علیه وسلم په وخت کې کېښودل شو. وروسته خلفای راشدینو هم همدا لاره تعقیب کړه او حکومت یې د عدل، مشورې، امانت او قانون پر بنسټ وچلاوه.  
په دې نظام کې د واکمن او عام انسان ترمنځ د قانون له پلوه فرق نه و. هر څوک د قانون په وړاندې برابر وو. همدا ځانګړنه وه چې خلکو ته یې امن، سوکالي او باور ورکړ.

د اسلامي حکومت پراختیا:
د اسلامي حکومت اغېز یوازې د نبوي دورې او خلفای راشدینو تر وخته محدود نه شو، بلکې وروسته د اموي، عباسي او عثماني خلافتونو تر زمانو پورې وغځېد. دا لړۍ د عثماني خلافت تر سقوط، یعنې تر ۱۹۲۴ میلادي کال پورې روانه وه.  

ځینې علما او تاریخ لیکونکي دا اوږده موده د مسلمانانو د سیاسي او تمدني ځواک دوره بولي. اسلامي حکومت په لږ وخت کې پراخ شو او د نړۍ په بېلابېلو سیمو کې یې ژور اغېز پرېښود.

پر نړۍ د اسلامي حکومت اغېز:
اسلامي حکومت یوازې د سیمو د نیولو نوم نه و، بلکې دا یو فکري، اخلاقي او قانوني نظام هم و. د دې نظام تر ټولو مهمې ځانګړنې دا وې:

- د عدالت پلي کول.
- د اسلامي شريعت واکمن کول.
- د انسانانو برابري او مساوات.
- د مشورې اصل.
- د کمزورو او بېوزلو د حق ساتنه.
- د ظالم په وړاندې درېدل.

همدغو ځانګړنو د اسلامي حکومت نوم په نړۍ کې روښانه کړ او ډېر خلک یې د نظم، عدالت او ښې حکومتولۍ له امله اغېزمن کړل.

د نړۍ د مشهورو پوهانو نظرونه:
د اسلامي حکومت د عدالت او بریا په اړه نه یوازې مسلمانانو، بلکې د نړۍ ځینو مشهورو غیرمسلمانو پوهانو هم مثبت نظرونه څرګند کړي دي.

برنارډ شا ویلي دي چې که د حضرت محمد صلی الله علیه وسلم په څېر یو شخص د نړۍ مشري وکړي، نو د نړۍ ستونزې به په حکمت او عدالت حل کړي.

مایکل هارټ حضرت محمد صلی الله علیه وسلم د تاریخ هغه شخصیت بولي چې هم په دیني ډګر او هم په حکومتي ډګر کې تر ټولو لوړه بریا لري.

ول ډیورنټ د اسلامي حکومت او تمدن ستاینه کړې او ویلي یې دي چې دا نظام د قانون، نظم او انساني برابرۍ له پلوه ډېر لوی اهمیت لري.

توماس کارلایل دا خبره ردوي چې ګواکي اسلام یوازې په زور خپور شوی. د هغه په اند، د حضرت محمد صلی الله علیه وسلم د بریا اصل د هغه رښتینولي، قوي شخصیت او لوړ اصول وو.

اډوارډ ګیبون هم دا منلې چې د اسلامي نظام یوه مهمه ځانګړنه دا وه چې د عقل، اخلاقو او قانون تر منځ یې ښه اړیکه جوړه کړې وه.

پایله
له پورته خبرو څخه څرګندېږي چې د اسلامي حکومت بریا یوازې په ځواک او فتوحاتو کې نه وه، بلکې اصلي قوت یې په عدالت، صداقت، د قانون په برابر تطبیق او د انسانانو په مساواتو کې و.  

همدا لامل و چې نه یوازې مسلمانان، بلکې د نړۍ ډېر پوهان او تاریخ لیکونکي هم د دې نظام د غوره والي اعتراف کوي. په لنډه توګه، اسلامي حکومت د داسې نظام بېلګه وه چې د بشریت لپاره یې د سولې، عدالت او سمې حکومتولۍ پیغام درلود.

احمدشاه بابا زموږ د هیواد هغه نامتو، باتوُر، هوډمن، پتمن او مدبر شخصیت وو، چې په توُره او میړانه یې د لوی او سرلوړي افغانستان تاریخ روښانه او ځلانده ساتلی وو.

دی نه یوازې زموږ د هیواد یو زړه ور واکمن، ننگیالی، حق پالونکی او مېړنی پاچا وو، خو د کلک هوډ او ملي ارادې یو ستر او پیاوړی تاریخي شخصیت هم وو.  

ده په توُره، تدبیر او میړانه کې نه یوازې کلک عزم او لوړ همت درلود، بلکې د خپل اوچت قلم او څپاند استعداد او وړتیا له لارې یې د ادب او فرهنگ ډگر هم تود ساتلی وو. دی فرهنگپال او فرهنگیال شخصیت وو او د پښتو ادب په غیږ کې یو خوږ ژبی، ولسي، با احساسه او ملي شاعر هم وو.

«خدای بخښلی احمد شاه بابا» د زمان خان زوی د دولت خان لمسی او د سرمست خان کړوسی و‌و په خټه ابدالي سدوزی وو. دی پر (۱۱۳۵) هجري کال کې چې له (۱۷۲۲) زېږدېز کال سره سمون خوري، په هرات کې زېږېدلی دی، مشر ورور يې ذوالفقار خان نومېده چې یو ځواکمن، غښتلی بادرکه او با احساسه انسان وو او د  خپل پلار له مړینې څخه وروسته د هرات د حاکم په توگه یې دنده لرله.

دا یو څرگند حقیقت دی، مور د ژوند ستره هستي او لویه شتمني ده، چې په خپلو وږمو، وړانگو او شغلو یې په ټولنه کې تورې او تپې تیارې روښانه او رڼا کړېدي. مور د خپل  کور د کړۍ رڼا یي ده، لکه شمع په اور کې سوزي، تر سحره بلېږي خو د خپل کور خوا و شا ته رڼايي راولي.

د احمدشاه بابا مور زرغونه نومیدله په خټه الکوزی وه. د ده مور هغه درنه، پتمنه، سپېڅلې او زړه سوانده میرمن وه، چې دخپلې پوهې، لوړ سوچ، اند او فکر په وسیله یې له کوچینوالي څخه د احمدشاه بابا روزنې او پالنې ته ځانگړې پاملرنه درلوده او هم یې وروسته کله چې احمدشاه بابا د هیواد د مشر او واکمن په توگه وټاکل شو، په ډېرو سلطنتي چارو کې یې هغه ته غوره مشورې ورکولئ او مرسته به یې ورسره کوله.

کله چې د احمدشاه بابا پلار زمان خان له نړۍ څخه سترگې پټې کړئ، دی یو کلنۍ ته لانه وو رسیدلی.

احمدشاه بابا له خپل مشر ورور ذوالفقار خان سره له هراته کندهار ته راغی هغه وخت دی اته یا نه کلن وو. شاه حسين هوتکي له دې وېرې چي ابداليان به د ذوالفقارخان په مشرۍ د ده د واکمنۍ لپاره گواښ جوړ کړي، دی یې د خپل ورور سره یو ځای په تنکۍ ځوانۍ کې ونيول او په بندي خانه کې یې بندیان کړل. د بندیتوب نېټه یې په کندهار کې له (۱۷۳۱ ) زېږدیز کاله تر (۱۷۳۸) زېږدیز کاله پورې وه. احمدشاه بابا کابو شپږ کاله د شاه حسین هوتک په بندیخانه کې وو او د ځوانۍ د ودې او پر مختگ مهمه دوره یې هلته تېره کړه. د لیکوالو او څېړونکو د څېړنې پر لاسوند دا هغه دوره ده چې  احمدشاه بابا د خپل ادبي او فرهنگي استعداد، لوړتیا او پوهې له لارې تصوف او ادب ته پاملرنه کړیده.

نادر افشار پر( ۱۷۳۸) زېږدیز کال کې کندهار ونـﯦـوُ او احمدخان  یې له خپل ورور ذوالفقار خان سره یو ځای له زندانه خلاص او مازندران ته تبعید کړل. پر دغه مهال احمد خان شپاړس یا اوه لس کلن ځوان وو. ذوالفقار خان هلته مسموم او ووژل شو او احمد خان په مازنداران کې پاتې شو.

احمد خان (۲۰) کلن ځوان و‌و، چې د نادر افشار دربار ته ورسېد او نادر افشار هغه په خپل لښکر او پوځ کې د افسر په توگه وټاکه. دی هغه تکړه، فعال او با استعداده  نظامي افسر وُ ، چې د خپلې ځانگړې نظامي پوهې او زړه ورتیا په وسیله نادر افشار د ابدالي او اربکي پوځ مشري ور وسپارله، او وروسته يې د خپلو ساتندويانو د مشر په توګه وگماره.

احمد خان د نادر افشار هغه ځوان، میړنی، غښتلی او پیاوړی نظامي افسر وو، چې د هند په فتوحاتو کې له نادر سره ملگری او په دې برخه کې یې اغیزمنه دنده درلوده. دی هغه مدبر او هوډمن شخصیت وو،  چې د خپل ځانگړي استعداد او وړتیا له لارې یې د ادارې، جگړې او سیاست په برخه کې گټور ازماېښت ترلاسه کړي وو، او د سیاسي او ټولنیز ژوند د بېلابېلو ستونزو، کړاوونو، پېښو او حوادثو  پر مهال یې ترخې او خوږې خاطرې درلودې او له دغو حالاتو او خاطراتو نه يې ډیر څه زده کړي وو. د نادر افشار په دربار کې یې د بېلابېلو خلکو سره لیدنې شوې وئ او د پوځیانو په منځ کې د یو وتلي، پیاوړي او زړه سوانده  نظامي افسر په توگه د دوی په زړونو کې خپل ځانگړی ځای، پوړۍ او مقام درلود. ده د خپل پتمنو او درنو ولسونو سره ژوره مینه درلوده او پر خلکو ډیر گران وو  او وگړو ورته د زړه له کومې درنښت او درناوی کاوه. کله چې نادر افشار د ایران په خبوشان کې د خپلو ساتونکو له خوا ووژل شو، په دې مهال کې احمدخان ابدالي (۲۵) کلن تنکۍ ځوان وو، د خپلو عسکرو او د افغان ځواکونو د سرانو په مرسته  د نورو لښکریانو  له زور زیاتي او تېري څخه د نادر افشار کورنۍ او اولادونه یې له بې سترۍ او زیان او ضرر څخه وژغورل او وساتل، او دولتي خزانې او وسلې یې خوندي وساتلې.

د نادر افشار ميرمنې د احمدخان ابدالي د غیرتي او غوره چوپړ او خدمتونو په بدل کې ده ته د «کوه نور الماس او نور جواهرات»  ډالۍ کړل.

پدې مهال کې نور محمد خان علیزي د احمدخان سره يو ځای د خپلو عسکرو سره گډ د قندهار په لور وخوځيدل او هلته يې د ابداليو، ازبکو، تاجکو، بلوڅو، غلجيو او هزاره گانو د مشرانو او خانانو په گډون پر(۱۱۶۰ هجري ) کال د رجب مـﯦـاشت، چې د (۱۷۴۷) زېږدیز کال د اکتوبر له مـﯦـاشتې سره سمون خوري د (شير سرخ بابا په زیارت) کې جرگه جوړه کړه، او له مشرانو څخه یې وغوښتل چې د خپلواک افغانستان لپاره مشر وټاکي  او د ولس په مشوره، مرسته او خوښه په هیواد کې یو ملي واک ټینگ شي. جرگې نه ورځې دوام وکړ. خو پدې و نه توانيدل چې څوک د ملي مشر په توگه وټاکي ځکه هر خان او هر مشر غوښتل چې هغه د دې هيواد د لارښود ځای ونيسي، يوازې په جرگه کې ځوان احمد خان څه نه ويل او د پادشاهۍ خوبونه يې نه ليدل. پر نهمه ورځ د زياتو بحثونو څخه وروسته جرگې پرېکړه وکړه. «پير صابر شاه کابلي» چې یو روحاني او صوفي مشربه دروېش او بې پرې سړی وو د پرېکړې کوونکي په توگه وټاکي. هغه وو، چې نوموړي په دغه جرگه کې د احمدخان په تړاو د پام وړ خبرې او د ده ښېگڼې یې بیان کړې او د دوی له منځه پاڅېده له نږدې کروندې نه یې د غنمو وږي وشکول او د احمدشاه بابا په دستار کې یې ور وټومبل. لاسونه یې پورته کړل دعا یې وکړه او ویې ویل چې «احمدشاه» زموږ پاچا دی، سره له دې چې ځوان دی خو د تدبیر او مېړانې له مخې بابا دی. په جرگې کې ټولو ناستو کسانو د احمدشاه ټاکنه، په یوه خوله ومنله او احمد خان احمدشاه شو، بابا شو او د افغانستان پاچا شو. جرگه، گډونوالو په خپلو مبارکیو لا پرتمینه کړله.

کله چې احمد شاه بابا د پاجا په توگه انتخاب شو او د هيواد د مشرتابه مسئووليت یې تر لاسه کړ، دی په هیواد کې دننه په ټولو حالاتو او وضعیت ډیر ښه پوهیده او د گاونډي هیوادونو د نظامي او سیاسي  اکربکر ورته ډېر ښه څرگند وو.  همدا وجه وه چې ده ته د یو خپلواک دولت جوړولو شرایط مساعد وو. ده د خپل دولت د ټینگښت لپاره دوې مهمې مسلې ته ژوره پاملرنه وکړه:  له ټولو هیوادوالو څخه یې لومړنۍ پوښتنه دا وه چې قبيلوي اختلافات پرېږدي او د افغانستان د ځمکنۍ بشپړتيا د سياسي او ملي وحدت د ټینگښت لپاره سره يو موټي شي، د قباېلو مشرانو له خوا د احمد شاه بابا دغه غوښتنه ومنل شوه، همدا وجه وه چې د دوی د ملي يووالي، اتحاد او اتفاق په وسیله احمدشاه بابا له سترو بریاوُ او بریالیتوبونو سره مخامخ شو.  دویمه مسله د یو غښتلي او ځواکمن ملي پوځ جوړول وو. دې کار ته یې هم ژوره پاملرنه وکړه او یو غښتلی او منظم پوځ یې جوړ کړ. په هیواد کې د ننه یې د یو ټینگ سیاسي وحدت پر بنسټ یو غښتلې اداره جوړه او سولیز ژوند او امنیت یې ټینگ کړ نو بیایې په لښکر کښیو او فتوحاتو لاس پورې کړ. په دې کې شک نه شته چې د دغو پورتنیو خبرو پر بنسټ د یو متحد او خپلواک هیواد جوړول یو کلک، ټینگ او پولادي عزم، روښانه سوچ، اند او فکر او بشپړ تدبیر ته اړتیا وه، چې له نیکه مرغه دا ټولې ښېگڼې د احمدشاه بابا په وجود کې یو ځای شوي وو. احمدشاه بابا هغه دروند، د ټینگ هوډ او ملي ارادې شخصیت وو، چې د ولس په خوی و بوی، دود او دستور ښه پوهیده او دا هم ورته معلومه وه چې د ولس مشران د هیوادوالو په لارښوونه کې مهم اغیز لري. همدا وجه وه چې ده یوه مشورتي شورا جوړه کړه چې د ولس نامتو مشران د دې شورا غړي وو، او په ټولو مهمو سیاسي، نظامي او دولتي چارو کې  له دغو مشرانو سره یې سلا او مشوره کوله.

احمدشاه بابا هغه غښتلې او مدبر پاچا وو، چې په توُره او مېړانه یې پولې ساتلې او په ډېر حساس تاریخي اکربکر کې دی وتوانیدو چې یو ځواکمن او متحد حکومت جوړ کړي،  سیاسي او جغرافیوي پولې يې ورته وټاکلې او د افغانستان نوم يې پرې کېښود.

«استاد حبیب الله رفیع » زموږ د هیواد نامتو لیکوال او څېړونکي په خپله یوه لیکنه کې د احمدشاه بابا د فتوحاتو په تړاو داسې کښلي دي:

 (( ... د هیواد په ختيځ کې یې د هند نیمه وچه لاندې کړه او د ډيلي پر تخت کښیناست، ایران ته پر توغ او نغاړه ولاړ او د هغه هیواد ډېرې برخې یې لاندې کړې، د ماوراءالنهر زیاتې سیمې یې ونیولې او له هغو ټولو یرغلگرو نه یې غچ واخیست چې تر ده وړاندې دوې دوې نیمې پېړۍ یې افغانستان ترمنځ ویشلی او د هیواد خلک یې ځورولي وژلي  او د ازادۍ په جرم په خپلو پاکو وینو لنبولي وو...))

احمدشاه بابا په آسیا کې د مسلمانانو لپاره یوازینی ستر زعیم بلل کېده، له ده پرته له بل چا څخه د هندوانو د خطرونو د تمبولو هیله نه کېده دا د تاریخ هغه غم لړلې شیبې وې چې د هند مسلمانان د هندوانو له لاسه په خپلو وینو کې رغړیدل او ټولو د امید سترگې احمدشاه بابا ته راکږې وئ.

لنډه دا چې احمدشاه بابا هغه باتوُر، غښتلی، ځواکمن او پیاوړی ملي اتل وو، چې په خپله واکمنۍ کې یې (لس) پوځي سفرونه کړې دي او هيڅکله هم د جگړې د ډگر څخه ندی تښتيدلی چې ډيره مشهوره جگړه يې د پاني پټ جگړه ده.

په رښتیا سره چې احمدشا بابا د ننگ و غیرت په ډگر کې یو توریالی او زړه ور او د توُرې او عمل غښتلی او نامتو اتل وو. دی د ټینگ عزم، لوړ همت، سرښندنې، عدالت او انصاف، د هیواد پالنې او د یوالي او ملي وحدت سیمبول وو. اسلامي مقدساتو ته یې درناوی کاوه او همداسې د ډیرو عالي صفاتو او خصایلو خاوند شخصیت وو. دی نه یوازی په هیواد کې د ننه بلکې په  نوره  نړۍ کې هم  شهرت  لري.

د احمدشاه بابا د څو اړخیز شخصیت په تړاو په هیواد کې د ننه او بهر یو شمېر تاريخ ليکوونکو، پوهانو، څيړونکو او محقيقنو ګڼ شمېر کتابونه لیکلې دي ، چی هر يو يې پر خپل ځای ځانگری ارزښت لري. 

د هندوستان پېژندل شوي لیکوال او تاريخ ليکوونکي «داکتر گنداسنگ»  په خپل یوه لیکنه کې داسې  کښلي دي :

 ((... د ډېرو زيار گاللو په نتيجه کې د احمدشاه ابدالي تاريخ دومره د تاريخ د مينه والو پام ور اړولی چې د حقيقت په پلوشو کې د احمدشاه د شخصيت ټول بُعدونه، افغانيت، پتمني، زړه ورتيا، توره، علم، عدالت او . . . نور په سمه توگه ليدلای شي...))

او همداسې زموږ د هیواد نامتو او پیاوړی لیکوال او څېړونکي «ارواښاد غلام محمد غبار» په خپل یو تاریخي اثر (افغانستان در مسیر تاریخ) کې داسې لیکي:

(( .... احمدشاه  را  بواسط خدمات و اخلاق و تقوای شخصی او پدر میخواندند وغازی خطاب میکردند. زیرا احمدشاه تنها پادشاهی بود که در افغانستان تاج بر سر نمینهاد، دستار میبست و چپن و موزه میپوشید و در عوض تخت بر زمین مفروش می نشست. او مستقیما با مردم در تماس میشد، با تواضع و پیشاني گشاده سخن میزد، در حل و فصل قضایا انصاف را مدنظر میگرفت، و در عین حال از قوانینی که خود گذاشته بود، جدا پيروی مینمود. احمدشاه در طول سلطنت خود به عیاشی و تجمل نپرداخت و حریص نبود. او در هیچ جنگی از مقابل دشمن فرار نکرده بود،  و در برابر اهالي، کشور متواضع و ملایم بود. مثله (قطع اعضای انسانی) را در مجازات، و خشوع و خمیدن را در تشریفات، تحریم نمود. او خانواده و اقارب خود را از مداخله و اشتراک در امور دولت دور نگهداشت ... )).

د پورتنیو لیکوالو او څېړونکو د لیکنو پر لاسوند په رښتیا سره چې احمدشاه بابا څو اړخیزه شخصیت درلود. دی  یو نامتو، پیاوړی، ملي او غښتلی اتل، پاک او سپیڅلی انسان، دروند، مهربان، متدین  او رښتینی مسلمان، مینه ناک،  زړه سواندی، با وقاره، د لوی زغم او سپیڅلي احساس خاوند، بی کبره او خوا خوږی انسان وو. دی د تقوا او پرهیزگاری دروند شخصیت، د سړې سینې او لویې حوصلې خاوند وو.  ده د خپل هیواد او هیواد والو سره، د انسان او انساني کرامت سره سپیڅلې او ژوره مینه درلوده.

 احمدشاه بابا  نه  یوازې  په  توُره  او  میړانه  کې  یو کلک  عزم  او لوړ همت  درلود، بلکې د شعر او شاعرۍ بازار یې هم تود ساتلی وو.

 احمدشاه بابا زموږ د هیواد په غوړیدلي تاریخ کې او د ادب او فرهنگ په ډگر کې د توُرې او قلم  د خاوند په توگه پېژندل شوی او ستایل شوی دی.

ده نه یوازی د خپل  تورې عزت او حیثیت او د قلم  فضیلت  په  ډیر ځوانمردي، بهادري او میړانې تر پایه  پورې وساته خو د نورو لیکوالو، ادیبانو او شاعرانو علمي، ادبي او فرهنگي ډگر یې هم تود ځلانده او  ښېرازه  ساتلی وو.

د احمدشاه بابا  په اشعارو کې د تصوفي او اخلاقي  اړخ  څخه  را نیولی  تر عشقي، حماسي، ملي، ټولنیز، او د هیواد او هیواد والو سره د ژورې مینې  تر کچه پوری  د شعر په ساده او روانه ژبه ډیر ښکلي او په زړه پورې انځورونه نغښتې دي. د بېلگې په توگه د ده له دیوان څخه چې (۲۵۰۰) بیتونه لري.

 د بېلګې په توګه د احمدشاه بابا د شعرونو دا بیتونه گورو:

په اشنا به خبر نشم          څو خبر نه شم له ځاته

که د خپلې خودۍ تیر شم          خود به زه شمه مراته

معرفت به مې روزي شي          که فاني شم و فنا ته

دا د یار مینه خوږه ده          چې پریکړې سر د زیاته

***

او یا وايي:

زما په مخ که دا څه تېرېږي          بحر د زړه مې په مخ بهېږي

اوښکې له سترگو  مې په مخ روانی دي          که د زړه وینې دي چې  راچلېږي

***

او یا وايي:

علم گوره څرگنده لوی دریاب دی          بیا هم دی را بهېدلی په څو باب دی

دا د علم دریاب هر چېرې محیط دی          علم زده کړه چې د عمل لوړ جناب دی

***

او یا وايي:

شیرین عمر چې تیریږي دریغه دریغه          د اوبو په څېر بهیږي دریغه دریغه

ولې زړه په خبرنه دی له رفتنه          چې داهسې ژر تیریږي دریغه دریغه

ولې هسې سوې بې غمه زما دله          عمر باد غوندې چلیږي دریغه دریغه

دا یاران لکه گلونه د بهار دي           د خزان په تاو رژیږي دریغه دریغه

احمدشاه به څه هوس کا وخت د غم دی          د بېلتون نوبت رغیږي درېغه درېغه

***

او یا وايي:

ستا دعشق له وینو ډک سوه ځیگرونه          ستا په لاره کې بایلي زلمي سرونه

تاته راسمه زړگی زما فارغ سي         بې له تامې اندیښنې د زړه مارونه

که هرڅو مې د دنیا ملکونه ډیر سي         زما به هېر نه سي دا ستا ښکلي باغونه

د ډیلۍ تخت هېرومه چې رایاد کړم          زما د ښکلې پښتونخوا د غرو سرونه

***

او یا وايي:

پر ننگ مړ خو څه مړ نه دی          د بې ننــگه ژونـد جفــا ده

لاس بـه وانـه خلم لـه ننگه          که پر ننگ پاتــه دنيـا ده

***

او یا وایي:

چې برکړی مې خدای لاس په رقیبانو           ترو به زه د هند په لور په تماشه ځم

چې د هند د ملکو فتحه مې روزي سوه          نور ایران لره په توغ په نغاره ځم

پر راکړي داد دې خدای نه سي پښېمانه           ترنگین مې ایران لاندې شاهانه ځم

***

او یا وایي:

چې را یادې تورې زلفې سپین رخسار د خپل جانان سي          بې له یاره مې په مخ باندې د دوو سترگو باران سي

په لمبه باندې د عشق یې چې وینم زړه بریان سي          چې رایاد د یار لبان کړم باندې پروت یې سور پېزوان سي

زه بلبل غوندې د فکر په خوب دارنگه یم تللی          چې رخسار به د یار کله د لاله په دود خندان سي

زړه مې تږی د دیدن دی و دیدن ته آرزومند دی          که مې تږی زړه سېراب ستا په کوهي د زنخدان سي

دواړه لاس به له هوسه زه خپل سره کړم په نکریزو         که یو ځلې مې په لاس کښې ستا خوشبوی زلفې ریحان سي

دغه اور به په دوو سترگو زه قبول کړم که پرې سوزم          کشکې داغ مې دواړه شونډې په اور ستا د سره لبان سي

زه (احمد) به له دې هسې پټو گواهو چېرته تښتم          چې را باندې یې دوه وروځې څلور خاله گواهان سي.

***

او یا وايي:

د زړه فریاد مې له جدایۍ         اور مې ورک نه سي د اشنایۍ

چې پر وطن وي زړه څه قرار وي          یم بې طاقته په پردېسۍ

***

همداسې نور بیتونه...

احمدشاه بابا هغه نومیالی پاچا او بریالی فاتح وو، چې د علم، ادب شعر او شاعرۍ سره یې ژوره مینه او لېوالتیا درلوده او د خپل تورې او قلم له لارې یې د علماوو، ادیبانو او فرهنگیانو بانډارونه او مجلسونه تل تازه او ښېرازه ساتلي وو. ده په پښتو، دري-پارسي او عربي ژبو اشعار ویلي او آثار یې لیکلي دي. د ده دا درې اثره د زمانې له حوادثو او پېښو څخه خوندي پاتې شوې دي. نښیرونه (آثار) یې دا دي:

- د احمدشاه بابا د پښتو ژبې د اشعارو بشپړ دیوان.

 - علم گنج – دا نښیر (اثر) اته بابه لري. د دې کتاب د شرح یوه قلمي نسخه د کابل د اطلاعاتو او کلتور وزارت په خطي کتابتون کې شته.

 - د احمدشاه بابا عربي اشعار ـ او همداسې نور...

 د احمدشاه بابا د علمي او ادبي نښیرونو (آثارو) ارزونه او پلټنه ځانته جلا بحث او څېړنه غواړي.  په دې برخه کې د پورتنیو خبرو پر لاسوند بسنه کوم.

کله چې احمد شاه بابا له سفره کندهار ته  راغی، د ناروغۍ له امله پر (۱۷۷۳) زېږدیز کال کې  د درملنې لپاره مشهد ته ولاړو خو کله چې بېرته راستون شو، نو ډېر ضعيف شوی وو، په يوه مهمه جرگه کې یې د دولتي مشرانو په گډون «شهزاده تيمور» خپل وليعهد وټاکه. د جرگې غړو هم د احمد شاه بابا له لید سره همغږي وښوده. د څو ورځو په تېریدو سره د احمد شاه بابا ناروغي او درد زیات شو او د (توبې) د غره په لور چې هلته تازه، سړه او پاکه هوا وه  ولاړو. احمد شاه بابا د توبې په غره کې د جمعې په شپه د رجب د مياشتې په شلمه په (۵۰) کلنۍ کې په حق ورسېدو. د خرقې مبارکې تر څنگ په خورا درنو مراسمو خاورو ته وسپارل شو.  

اروا یې ښاده او ویاړلی یاد یې تلپاتې غواړم.

په ډير درنښت او مینه:  انجنیر عبدالقادرمسعود

***

په ١٩٥٥ م کال کې مې مور مړه شوه، نوي کلنه وه، وصيت يې کړی و چې جنازه به مې خپل پلرني وطن، ايټاليا ته وړئ!
مور مې په روم کې خاورو ته وسپارله. منی و، د ايټاليې هوا تر لندنه توده لګېده، فکر مې وکړ، توده هوا مې هډوکو ته ښه وه. څو ورځې په ايټاليې کې پاتې شوم، يوه ورځ مې امان الله خان په ذهن کې را وګرځېد، پوهېدم چې په روم کې اوسي، خو دقيق ادرس يې نه و رامالوم.
د افغانستان سفارت ته ورغلم، بانې يې کولې، نه پوهېږم چې ولې يې له پخواني پاچا سره زما ليدل نه خوښېدل. په سخته مې قانع کړل، ادرس يې راته وليکه.
کاغذ ته مې وکتل، پخوانی پاچا د ښار په تر ټولو غريبه برخه کې اوسېده.
يو سهار مې ټکسي ته لاس ورکړ، شل دقيقې وروسته د يوه پارک پر غاړه کښته شوم.
يوې ځوانې نجلۍ ته مې کاغذ ونيو، شمال لور ته يې ګوته ونيوله، مجبور وم، بايد په پارک کې تېر شوای وای.
پر ژېړ چمن ژېړې پاڼې پرتې وې. څو ماشومانو فوټبال کاوه، زاړه کسان پر اوږدو څوکيو لمر ته ناست ول. مخکې لاړم، سرې او ژېړې پاڼې مې د بوټو تر تليو لاندې کېدلې…يو ځای ودرېدم، بېرته مې شاته وکتل، يو څوک پر اوږده څوکۍ ناست و، اخبار يې وايه.
نږدې ورغلم، دا غټې سترګې شناخته راته واېسېدې. مخامخ ورته کېناستم. حساب مې وکړ، دوه شپېته کاله! نه وم غلط، امان الله خان به په دوه شپېته کلنۍ کې خامخا همداسې څېره درلوده. ور نيږدې شوم، پر سړي مې سيوری ورغی، شپو خولۍ يې له څوکۍ ور پورته کړه، کېناستم، په انګليسي مې وويل:
_هوا ښکلې ده!
غټې کڅوړنې سترګې يې را واړولې، موسک شو، لنډ ځواب يې راکړ!
_ډېره!
بېرته يې اخبار سترګو ته ونيو.
ور ومې کتل، د زاړه، خو پاک بالاپوښ ګروې ( تڼۍ ) يې تر غاړې پورې تړلې وې، له ليرې يې د مخ ګونځې دومره ژورې نه ښکارېدې.
ټپ شو، توپ پر اخبار او بيا د سړي پر اوږه ولګېد، يو ماشوم راغی، بخښنه يې وغوښته، سړي توپ ور واخيست، د ماشوم پر سر يې لاس تېر کړ، توپ يې ورته ونيو. ماشوم موسک شو، مننه يې وکړه.
سړي بېرته اخبار ته وکتل.
په انګليسي مې وويل:
_په ماشومتوب کې دې کومه لوبه خوښېدله؟!
سړي را وکتل، ويې خندل:
_د آس سورلۍ.
بېرته يې سر وځړېد.
يوه شېبه ناست و، بيا ورو ولاړ شو. ګام يې واخيست، په پښتو مې وويل:
_مېلمه يواځې پرېږدې!
نېغ يې راته وکتل، سترګې يې وځلېدې، په خوند يې وويل:
_افغان يې؟!
راغی، تر لاس يې کش کړم، ودرېدم، تر ډېرو يې په غېږ کې نيولی وم. نه يې پرېښودم.
ومې ويل:
_نه! پرنګی!
ويې ويل:
_ټوکې مه کوه! پرنګيان او داسې صافه پښتو! ډېر سره ليرې دي.
ومې ويل:
_ډېوېډ جونز يم، په ١٩١٩ کال کې ارګ ته درغلی وم، درې کسه وو، د چانسلر لېک مو درووړ، په کابل کې مو د خپلو څو نمايندګانو پاتې کېدا غوښته.
د سړي لاسونه مړه شول. تر څنګ مې کېناست، سر يې څو ځله يوې، بلې خواته وخوځاوه، يودم يې وخندل:
_اه! پرنګيانو! دلته هم نه يم درنه خلاص!
ومې ويل:
_خو اوس مې تقاعد اخيستی، له سياست سره کار نه لرم، ايټاليا ته مې د خپلې مور جنازه راوړه، ته مې په ذهن کې را وګرځېدې، ليدو ته دې راغلم.
امان الله خان ودرېد، تر لاس يې ونيولم، په موسکا کې يې وويل:
_راځه! کورته ځو، بيا ونه وايې چې يوه افغان بوډا په پردي وطن کې خپله مېلمه پالنه هېره کړې وه.
تر پارک ووتو، تنګه کوڅه راغله، امان الله خان په يوه زاړه کور کې اوسېده. پورته وختو، وړه کوټه وه، پر زړه، رنګ خوړل شوې غالۍ يو کټ، کوچينی مېز، دوې څوکۍ…ښکارېدلې. کېناستم، شاوخوا مې وکتل، وړه المارۍ له کتابونو ډکه وه، پورته د لرګي په چوکاټ کې کليمه نيول شوې وه، کټ ته نږدې، په تاقچه کې د جاينماز پر سر کوچينی قرآن شريف ايښی و.
امان الله خان د باندې ووت. زاړه وره چولې درلودې، غږ يې راته، يو چا ته يې وويل:
_څه مو پاخه دي؟!
ښځينه غږ راغی!
_لوبيا!
امان الله خان وويل:
_مېلمه لرم، قابلي پلو پوخ کړئ!
ښځينه غږ وويل:
_غوښه نه شته!
_يو څوک پسې ولېږئ!
دروازه خلاصه شوه، امان الله خان بېرته راغی، ويې ويل:
_کړکۍ ته کېنه، کوټه سړه ده.
څوکۍ مې وکښوله، د لمر وړانګې مې اوږو ته سيخې شوې. امان الله خان پر کټ کېناست، ويې خندل:
_اوس مې نو سم زړه ته ولوېده چې ډېوېډ جونز يې، فکر کوم چې يو ځل مو بيا هم سره ليدلي و.
ومې خندل:
_هو، زه او سفير دې په نيمه شپه کې در وغوښتو، ويل دې چې انګرېزان د افغانستان په شمال کې مداخله کوي، خلک يې مسلح کړي دي، سفير ته دې د هغه له خوا امضا کړی سند ورکړ، ورته ودې ويل چې په دوه اوياوو ساعتونو کې به له افغانستانه وځې. يوه اوونۍ وروسته دې زموږ انګرېز جاسوس اعدام کړ.
امان الله خان سړه ساه وايسته:
_اې پرنګيانو، حق مو و، وطن مو را غرق کړ.
ومې خندل:
_ته هم ګرم وې، ډېر تېز تلې.
راته ويې وکتل، څه يې ونه ويل:
_د کوټې دروازه وټکېده، امان الله خان ولاړ شو، بېرته له پتنوس سره راغی. دوه ګيلاسه يې له شنو چايو ډک کړل.
کړکۍ ته ودرېد، ويې ويل:
_هاغه ماشومان وينې؟!
ودرېدم. لاندې پاک، سوتره او صحتمند ماشومان روان ول، خندل يې، په ملاوو پسې يې د مکتب بکسې تړلې وې.
امان الله خان وويل:
_دا ماشومان پچې نه جارو کوي، په دوو اوزو پسې هم ټوله ورځ نه دي روان، لوږه نه پېژني، مکتب ته ځي، خاندي، تفريح لري، تلويزيون ته ګوري، غم نه ويني، د ټوپک ټک يې نه دی اورېدلی، روغ دي، له ژونده خوند اخلي….
غلی شو، ويې ويل:
_د هاغه دوکان تر مخ ناست بوډا زموږ ګاونډی دی، پنځه څلوېښت کاله يې په يوه فابريکه کې کار وکړ، اوس کرار ناست دی، د تقاعد پيسې ورته راځي…نه زوی ته احتياج دی، نه لمسو ته، تر مرګه به په ګېډه موړ او پر تن پټ وي.
هاغه بله ځوانه ښځه ډاکټره ده، اته ساعته کار کوي، خو څوارلس ساعته هوسا ژوند لري، کونډه ده، خو دومره پيسې پيدا کولای شي چې د خپلو اولادونو، درس، روغتيا، خوراک، تفريح… ته ورسېږي.
دا د روم تر ټولو غريبه سيمه ده، خو کورونه يې څلرويشت ساعته برق، ګاز او اوبه لري…کوڅې يې پخې دې، مکتب او روغتون نږدې دی، په دې ټوله غريبه سيمه کې به يو سوالګر هم ونه وينې.
غلی شو، بېرته پر خپل ځای کېناست، پياله يې ور پورته کړه، ويې ويل:
_سم وايې! زه تېز تلم، ځکه وخت کم و، ما وېل چې په خپل ژوند کې يو پرمختللی افغانستان ووينم. داسې وطن چې اوسېدونکې يې د دې خلکو په څېر ارام ژوند ولري، لوږه ونه پېژني، تعليم وکړي، د ځان او نورو په حقوقو پوه شي، ښه او بد ور مالوم وي، په کورونو کې د مورچو د جوړولو پر ځای، د کتابونو ځای جوړ کړي…نور يې په يوه او بل نوم غلط نه کړي ….
غلی شو، له پيالې يې سور وکړ، سوړ اسويلی يې وايست:
_ايټالياوان له دوهمې نړيوالی جګړې را ووتل، ټوله ايټاليا خاورې شوه، خو خلک يې پوه او تعليم يافته ول، په لسو کلونو کې يې بېرته ايټاليا، ايټاليا کړه، اوس موټرې او طيارې جوړوي، خو زما خلک بې سواده ول، ماغزه به مې ورسره وخوړل، په عادي خبره کې به يې قناعت نه کاوه.
غلی شو، يودم يې ترخه وخندل:
_يو وخت څو سپين ږيرې راغلل، دوی په کابل کې روان رېل ليدلی و، غوسه يې نه کنټرولېده، ويل يې چې ښار ته دې د اوسپنې ښامار راوستی، خوراک يې اور دی، شيطان يې چلوي.
ورسره ووتم، په رېل کې مې کېنول، دوره مې ورکړه، پوه مې کړل چې ريل د مساپرو او تجارتي اجناسو د انتقال له پاره تر ټولو ارزانه او ګټوره لاره ده…ورته ومې ويل چې دا رېل له اوسپني او لرګيو جوړ دی، د ډبرو په سکرو کار کوي، بنيادم يې چلوي…هر څه يې په خپلو سترګو وليدل، خو کله چې رېل ودرېد، بېرته يې هماغه پخوانی خبره را واخيسته، تور شيطان او د اوسپنې ښامار يې نه غوښت.
راډيو يې نه منله، ويل يې چې په مينځ کې يې واړه واړه شيطانان ناست دي…خلک له دينه باسي…تليفون کوپر ورته ښکارېده، ويل يې چې له دينه اوښتی يې، له شيطان سره غږېږې.
دې خلکو ان په پخه خښته او پوخ دېوال کې هم شيطان ليد…پوهېږې چې ولې؟! علت يې بېسوادي وه.
ما بايد دا ستونزه حل کړې وای، مکتبونه مې جوړ کړل، غوښتل مې چې دا خلک له تيارې را وباسم، په هرڅه يې پوه کړم…خو دوی مکتبونه هم نه غوښتل، د کوپر ځالې يې بللې….
ومې ويل:
_نو فکر نه کوې چې په داسې يوه ساده او بې سواده ټولنه کې ترکيې ته د نجونو لېږل ښه نه و؟!
امان الله خان پياله ور ډکه کړه، سړه ساه يې وايسته:
_په ټول وطن کې ښځينه ډاکټره نه وه، ښځې به په ډېرو عادي ناروغيو مړې کېدلې، فکر مې وکړ، په ټولو اسلامي هېوادونو کې ترکيه ښه راته وايسېده، تر عربو مخکې وه، ما بايد په خپل وطن کې ښځينه ډاکټرانې درلودای، سلامت پوهنتون، استادان، لابراتوارونه، کتابخانې… خو مې غريب افغانستان ته نه شوای راوړلی، چاره نه وه، نجوني او هلکان مې ترکيې ته ولېږل…د شرعې خلاف کار مې نه ګاڼه، ترکيه اسلامي هېواد دی، د نجونو ليليه، خوراک، څښاک، هر څه بېل ول.
ومې ويل:
_د چادري په اړه څه وايې؟! تا په کابل کې چادري منع کړه!
امان الله خان سر وخوځاوه:
_زه ديني عالم نه يم، خو اسلامي نړۍ مې ليدلې ده، مطالعه لرم، ما په يوه اسلامي هېواد کې هم دا ډول شنې رنګه چادريانې ونه ليدلې…زموږ د خلکو لوی مشکل دا دی چې دين او رواجونه يې سره ګډ کړي دي…
زه به د بند، فابريکې، برق، سړک، پل، پلچک، مکتب، پوهنتون… د جوړېدو په باره کې ورته غږېدم، ګټې به مې يې بيانولې، د دې شيانو په جوړولو کې به مې د خلکو همکاري غوښته….خو دوی به په هر څه کې ښځې را ګډولې…پوخ سړک او په موټر کې هوسا تګ ته يې پام نه و، ويل به يې چې نه، بيا به له روان موټره زموږ کورونه او د کورونو په مينځ کې زموږ ښځې ښکارېږې.
د مکتب او پوهنتون په ګټو به مې خوله ستړی شوه، خو په په اخير کې به يې راته وويل چې نجوني مو کوپر او فحشی ته مه باسه….
د روغتون فايدې به مې ور يادې کړې، ويل به يې چې ته عياشي غواړې، تورسرې به مو څنګه له کوره د باندې وځي؟!
خوارځواکه ماشومانو او ښځوته مې د تقويې دواوې ور ولېږلي، خو خلکو اور ور واچاوه، ويل يې چې پاچا د اسلامي امت د ډېرېدو مخالف دی، دا دوا زموږ ښځي را وچوي، اولاد نه شي پيدا کولای.
ما به د وطن د پرمختګ خبرې ورته کولې، خو دوی به خامخا پل، پلچک، دېوال، پوخ لښتی…د ښځو له نوم سره تاړه…وی، په دې کې خو زموږ ښځې راځي، خلک به يې مخ وويني، بې بندوباره به شي….دوی هر څه ته بد بينه ول، هر پرمختګ يې خامخا د ښځو د مخونو له لوڅوالي او عياشي سره تاړه
امان اله خان اوږدې خبرې وکړې، سترګې يې لندې وې ........
 یو وخت یې کور ته افغانان ورغلي وو غازي دیو کس بوټ بوی کړی وو ویل یې د وطن د خاورې بوي به حتمن ورسره وي.

در نبشته‌ی معروضات عاجزانه‌ی لودین دیدیم که او برای تأسیس حزب استقلال و تجدد تأکیدی فراوان داشت و شاه نیز نظر او را پذیرفته، دستور تأسیس این حزب را به‌عنوان نخستین حزب مدرن سیاسی و علنی كشور صادر نمود، هیأتی را نیز برای تدوین مرامنامه‌ی آن موظف ساخت، در ماه سنبله‌ی سال ١٣٠٧ ش با نشر این سند در روزنامه‌ی امان افغان، موجودیت حزب استقلال و تجدد رسماً اعلام گردید.

این مرامنامه‌ی مختصر را كه گویا به‌صورت تعجیلی تدوین یافته است؛ به‌عنوان سند مهمی از عهد امانی در تاریخ مبارزات سیاسی در كشور می‌توان یاد کرد[۱].

[↑] مرامنامۀ اساسیۀ فرقۀ استقلال و تجدد

١- فرقه‌ی استقلال و تجدد که، موافق قانون جمعیت‌ها تشکیل شده، یک جمعیت ملی و سیاسی است که مرکز آن در کابل می‌باشد.

٢- فرقه‌ی استقلال و تجدد که ملت افغان را به‌موقع ترقی و رفاه ارتقأ می‌دهد؛ امکان هر قسم استبداد را مسدود می‌سازد و با کمال قوه‌ی قلبیه و غایه‌ی سیاسیه قبول و اعلان می‌نماید که حفاظت استقلال مملکت حالاً و اتیاً (درآینده) از هرگونه تهلکه و تعرضات وظیفه‌ی عالیه‌ی ملیه و وطنیه‌ی هر فرد فرقه‌ی استقلال واجد است.

٣- فرقه، خرافاتی را که به‌اساس دین اسلام مطابقت ندارد، و در اثر اعتیادات جز و اعتقاد گرفته شده، از سیاست و اختلاطات متنوع سیاست تخلیص نموده، قوانین سیاسی، اجتماعی، اقتصادی ملت را تشکیل و احتیاجات عمومیه را به‌اساسی که به‌مدنیت عصر حاضر و علوم و فنون تجربه شده، اطمینان بخش تطبیق بشود، تأمین می‌نماید.

۴- فرقه تمام فعالیت و همت خود را برای آسایش و رفاهیت عامه و حاکمیت ملی افغان وقف می‌نماید و از نگاه قانون، مساوات مطلق را برای تمام افراد ملت قبول می‌کند، امتیازات هیچ عایله، هیچ صنف، هیچ جمعیت و هیچ فرد را نمی‌شناسد. دفع احجاف و مظالم، انسداد حق تلفی، رجحان لیاقت و اهلیت را وظیفه‌ی وجدانیه‌ی وطنیه‌ی خود می‌شمارد.

۵- فرقه رابطه‌ی قوی وحدت قلبیه، حسیه و فکریه را در هموطنان خود تزریق و تخلیق نموده، در تمام شعبات این اساس را در موقع اعتبار و مرعیت می‌آورد. تطبیق حاکمیت قوانین موضوعه را بالای هر فرد مملکت مفکوره‌ی قطعیه‌ی خود می‌شمارد.

٦- فرقه کوشش می‌کند که توجه‌ی عامه‌ی ملت را در سایه‌ی مساعی جدیانه‌ی خویش در راه ترقی و رفاه ملت طوری جلب نماید که ملت طبعاً فرقه را برغیر فرقه به‌موقع انتخاب وکلای شورای ملی ترجیح بدهد.

٧- تشکیل فرقه از مرکز آغاز و به‌سایر نقاط مهمه‌ی مملکت؛ حتی قریه‌ها و محله‌ها وسعت می‌یابد.

٨- اشخاصی که وارد فرقه‌ی استقلال و تجدد می‌شوند، سالانه مبلعی جزوی به خزانه‌ی فرقه جهت مصارف اداری اجتماعات ومراکز فرقه می‌پردازند.

٩- رئیس عمومی فرقه‌ی استقلال و تجدد و بانی فرقه‌ی مذکور اعلی‌حضرت غازی امان‌الله خان می‌باشد.

١٠- نظامنامه‌ی تشکیلات و وظایف و سایر امور مربوطه به فرقه و اجراآت مرام آن بعد از ملاحظه و صحه‌ی جمعیت مرکزی فرقه طبع و نشر می‌شود.

١١- این اساسات عمومی ابداً تبدیل شده نمی‌تواند.[٢]

ولي الله ملکزی 

لوړ ماسپښین دی او په کاسو کاسو باران وریږي. چا پلاستیکي بالاپوشونه اغوستي او ځینو برګې او تورې چترۍ په سرونو نیولې دي؛ خو بیا هم ښه ګڼه ګوڼه ده او خلک بې خاره قدم وهي. د مرمرې د سمندرګي له اروپايي ساحل څخه د آسیایي څنډې د دنګو ودانیو رنګارنګ ګروپونه تت تت ځلیږي او د سیګل ښایستوکې مرغۍ د مالګینو اوبو خاموشه څپې څاري. د اوو غونډیو په څوکو او لمنو کې پروت د ۱۶ ملیونه نفوسو په درلودلو سره، استانبول د اروپا لومړنې او د نړۍ پنځلسم لوی ښار دی. ۵,۷۱۲ کیلو متره مربع مساحت لري او د ترکیې د ټول نفوس ۱۹سلنه خلک همدلته اوسیږي. استانبول ۵۸ پوهنتونونه لري چې ۱۴ یې دولتي‌ او پاتې یې خصوصي او وقف دي. په دې ښار کې۳۶۷۰ جوماتونه، ۱۵۸ کلیسا ګانې او د یهودانو لپاره ۱۷ سنیګاګ (کنیسې) آبادې دي.

د دې ښار بنسټ له میلاد څخه اوه پيړۍ وړاندې د یونانیانو له خوا کيښودل شوی او بیا د کوروش کبیر د تاړاک په مهال سم دم کنډواله شویدی. په ۳۳۵ میلادی کال کې د بیزنطیني امپراتورۍ (ختیز روم) ستر ټولواک، قسطنطین د خپلې واکمنۍ پلازمینه اعلان کړ او د قسطنطینه نوم یې ورباندې کیښود چې د را روانو لسو پیړیو لپاره د رومیانو د راج او باج ټاټوبې وو. نوموړي د ایټالیا د واټیکان په مقابل کې، د ارتودکسو لپاره د آیا صوفیا مشهوره کلیسا جوړه کړه او چې ومړ نو په څنګ کې یې خښ کړل شو. کله چې سلطان محمد الفاتح په ۱۴۵۳م کې بیزنطيني واکمني تس نس کړه او د قسطنطنیې ښار یې ورڅخه ونیولو؛ نو د إسلام بول نوم یې ورله غوره کړ، بیا د هغه وارثانو ورباندې آستانه او وروسته د استانبول کیښود او دغه کلیسا یې په جامع جومات بدله کړه.

د عثماني سلطنت له راپرزیدو یو کال وروسته، یعنې په ۱۹۲۳م کال کې د مصطفی کمال اتاترک له خوا د ترکیې پلازمینه له استانبول څخه د انقرې ولایت ته ولیږدول شوه، ولې د دې ښار اقتصادي او کلتوري لمن د هرې ورځې په تیریدو سره لا زیاته پراخه او د سیاحت او توریزم په یو ستر مرکز باندې بدل شو. د همدې ډیسمبر په یولسم تاریخ، د کلتور او سیاحت وزرات وویل: سږ کال ۵۳ ملیونه سیالانیانو له ترکیې څخه لیدنه کړې، ۴۶ ملیارده ډالر یې مصرف کړی او د دې شمیرې نیم په نیمه تورستان استنبول ته راغلي دي. استانبول د ترکیې د ۸۱ ولایتونو څخه یو ولایت دی او ۳۹ ولسوالۍ لري. د دې ښار د نفوسو ۶۵ سلنه په اروپايي برخې کې او پاتې ۳۵ سلنه یې په آسیايي خوا کې اوسیږي چې دریو پلونو او د اوبو لاندې یو تونل سره نښلولي دي. د استانبول اوسنې ښاروال د جمهوریت پالو د ګوند مخکښ غړی، اکرم امام اُغلو دی.

د استانبول نوی نړیوال هوايي ډګر (IST) چې مساحت یې ۷۶ ملیون متر مربع ته رسي د نړۍ په کچه دوهم لوی میدان دی. په ۲۰۱۸م کې یې د لومړۍ برخې پرانیسته وشوه؛ د ۹۰ ملیونه مسافرو ظرفیت لري او په ۲۰۲۸م کې به یې څلورمه برخه کار هم بشپړ شي چې هرکال به د ۲۰۰ ملیونه مسافرو د تګ راتګ جوګه شي. دغه مهال به هره ورځ، ۳۵۰۰ الوتکې ۳۵۰ ډګرونو ته الوتنې کوي. د دې ډګر ټول لګښت ۲۶ ملیارده یورو ته رسیږي چې د ترکیې ترڅنګ بهرني پانګوال هم په کې غټه ونډه لري. همدا اوس څه باندې یولک تنه مسلکي او خدماتي پرسونل په کار بوخت دی او د ۴۰ زرو موټرو د درولو / پارکنګ وړتیا لري.

له بله پلوه،‌ ترکۍ ډرامې اوس له امریکا او جنوبي کوریا وروسته، په نړۍ کې دریم مقام لري چې مرکز یې همدا استانبول دی او هرکال په منځني ډول ۱۵۰ ټلویزیوني ډرامې جوړیږي. دلته جوړه شوې د ارطغرل ډرامه په ۲۵ ژبو ژباړل شوې او په ۷۱ هیوادونو کې څه باندې درې ملیارده خلکو کتلې ده. په استانبول کې د افغانستان ځینې پخواني جهادي مشران، د جمهوریت د مهال لوړ رتبه شخصیتونه او په اختلاس ککړ او تورن وکیلان د ځینو سیاسي محدودیتونو سره همدلته ژوند کوي. کله چې ما د آتاکوئ په سیمې کې د درویشانو د ذکر، رقص او هوکې د شنو لوګو په بنډار کې له یو ترکي ځوان څخه پوښتنه وکړه چې اروپايي ټولنه له ترکیې سره ولې ناغیړي کوي او د یوځای کیدو اجازه نه ورکوي؟ نو هغه پرته له ځنډه وویل: (افندم! ختیزه اروپا تر پرون پوری کمونسته، مفلسه او د وارسا د نظامي تړون برخه وه، خو ناټو نن پولینډ، چکوسلواکیا او مجارستان په غیږ کې نیولې او مونږ ته انې بانې کوي، زموږ ګناه دا ده چې موږ مسلمانان یو او هغوئ مسیحیان!).

د مصطفی کمال آتاتورک لخوا د شپږو پیړیوعثماني خلافت د ړنګولو وروسته، د معاصرې ترکیې له نیمې زیاته واکمني د پوځي جنرالانو او یا د هغوئ د وزر لاندې واکمنانو سره وه چې له سیاست سره د مذهب ګډول، غټ جرم وو. خو رجب طیب اردوګان چې په تنکۍ ځوانې کی یی د استانبول د بسونو او اورګاډو په سټیشنونو کې چای او سموسې خرڅولې، په ۱۹۹۴م کال کې د استانبول ښاروال وټاکل شو. د سیاسي اسلام پلویان یې خلیفه بولي، لویدیزه نړۍ یې دیکتاتور او کورني مخالفین ورته د سلطان لقب کاروي. مګر کوټلې خبره دا ده چې اردوګان له اتاتورک وروسته د ترکیې یوغښتلی او کریزماټیک سیاست وال دی. هغه وکولای شول ترکیه له ژور اقتصادي ناورین څخه راوباسي او د نړیوال مالي ګراف په شپاړلسم کتار کې یې ودروي. لس کاله وړاندی د ترکیې بهرني صادارات په کال کې ۲۳ ملیارده وو؛ مګر نن یی د صادراتو کچه له ۱۵۳ ملیاردو ډالرو څخه لوړه ده او د ملي پیداوار کچه یې یو ټریلیون او سل ملیاردو ډالرو ته رسي.

د استانبول مجلل قصرونه، نروچکې منارې، موزیمونه، تاریخي کلا ګانې، خانقاوې، میکدې، د نڅاګانو حجرې او ډول ډول خواړه د بیزنطیني او عثماني امپراتوریو د عروج او زوال د شاهکارونو سمبولونه دي. د قسطنطین کبیر د سترګو په یوې اشارې به له انساني ککریو څلي جوړیدل او د سليمان قانوني دربار به د کوه قاف له ښاپیرو مالامال او د شمالي افریقا غلامان او اینزې به لاس په نامه ولاړې وې. ښايي له همدې امله فرانسوی امپراتور، ناپلیون بوناپارت ډیر ملامت نه وي چې کله د تور سمندرګي او مرمرې د ساحل په غاړه یې اوتر اوتر یوه خوا بله خوا وکتل او بیا یې د خاطرو په خپل دفتر کې ولیکل: (که زه د ټولې نړۍ امپراتور وای، نو استانبول به حتما زما پلازمینه وه).

—-----------------------------------------------

یادونه: په مننې سره، ما په دې لنډې څیړنې کې د Reuters له آژانس، د Daily Sabah له ورځپاڼې، د الجزیرې ټلویزیون، Google او Wikipedia څخه استفاده کړیده. که لوستونکي وخت او علاقه لري، کولاې شي د ملکزي نورې لیکنې او څیړنې د هغه په فیسبوک او یوټیوب چینل کې ولولي او وګوري.

ادرس یې دا دی: Wali Malakzay

دارد اوصاف خدایی بی ریا آموزگار

می کند ما را همآهنگ خدا آموزگار

ما همه سرگشتۀ دوران جهل و حیرتیم

دستگیر ماست بیچون و چرا آموزگار

هر که او دارد تمنای نجات خویشتن

کشتی نوح است در این تنگنا آموزگار

می دهد از ماضی و مستقبل و حالت خبر

دارد از مصباح معنی جلوه ها آموزگار

از خدا دارد نشانی مهربان و مهر بخش

عالمی را رهنما و مقتدا آموزگار

هر گدای علم را از آستین فقر خویش

بخشد از علم لدُن گنجینه ها آموزگار

اوست آموزشگر عرفان و اخلاق و ادب

لایق حرمت بود چون پیشوا آموزگار

هیچ فرقی درمیان آدم و حیوان نه بود

گر نه بودی آدمی را رهنما آموزگار

سایۀ نور خدا خورشید عالمتاب علم

کیست می دانی همیشه هر کجا آموزگار

رهبر است و یاور و مشفق تر است از صد پدر

مهربان چون مادر است و اولیا آموزگار

مبتلایان بلای جهل را همچون مسیح

نور دانش بخشد و فیض شفا آموزگار

هیچ کس در منزل مقصود نتواند رسید

گر نباشد خضر آسا رهکشا آموزگار

هر طرف رو آورد از فرط وجد و جوش شوق

خیزد از مردم غریو مرحبا آموزگار

کر و فر این جهان و پیشرفت علم و فن

جمله را باشد بنای ارتقأ آموزگار

کی توانستی کسی دانست فرق خوب و زشت

گر نه بودی نور بخش سینه ها آموزگار

آنچه می آید به چشمم در جهان پهنه ور

جملگی بیگانه اند و آشنا آموزگار

از تو دانستم طریق زیستن درعافیت

مر ترا از جان و دل گویم ثنا آموزگار

بایدم اندر حضورت نیمروز و صبح و شام

آیم و رسم ادب آرم بجا آموزگار

می کنم پا بوسی آموزگاران ای عزیز

زانکه دارد خصلت حاجتروا آموزگار

عزیزی غزنوی تورنتو/کانادا

بېګاه راته په خوب، د زړه دنیا  راغلې وه
له ډېرو کلو روسته یوه رویا راغلې وه
د شپې تورو تیارو کې یې لاس و نیوه زما
دا خوب ؤ که دا خیال یا مسیحا راغلې وه
سرځوړنده، زړه نا زړه یې راته وویل: «سلام»
په سترګو کې حیا، په خوله دعا راغلې وه
ما ویل چې اوس به پرانیزي د زړه غوټه، وه چوپ
د اوښکو په وینا، سترګې ګویا راغلې وه
ما ویل: «ولې دې پرېښودمه، لاړې بې‌وفا؟»
په سوز او په دردونو په ژړا راغلې وه
ویل: پریکړه د تقدیره وه ته خفه نه شې له ما 
عجیبه ښکلې شپه وه، چې پخلا راغلې وه
کړه مات یې زنځیرونه د تقدیر له لاس و پښو
بې ډار او بې له وهمه په نڅا راغلې وه
د مینې لار یې لنډه کړه، په وزر د امیدو
په هوډ د پاکې مینې بې‌ریا راغلې وه
زما د خاموش زړه په دهلیزونو کې ګرځېدله
خوږه لکه نغمه، د زړه نوا راغلې وه
چې خلاصې مې کړې سترګې د سهار په پلوشو
هغه د خیال پردو کې لکه سا راغلې وه
د روح فضا رنګین وه په رنګونو کې د عشق
مړه هیله ژوندۍ شوې دلته بیا راغلې وه
کاش تل زه زنګېدلی د ارمان په رنګین ټال
په دې ستومانه شپو کې خیال ته بیا راغلې وه

وږمې راځې

دل که مأوای درد ها گردد

همدم و همکلام ما گردد

مطلع مهر در مسا گردد

دل اگر محو مدعا گردد

درد در کام ما دوا گردد

+++
هرکه همراه ما رود همگام

گردد آگاهِ ساحلِ آرام

رهد آسودهٔ دد و اوهام

طعمهٔ درد اگر رسد در کام

هرمگس همسر هما گردد

+++

عمر ما وامدار سلسله ها

روی و موی کسی سلاسل ما

همه سر گرم لعل سرو رسا

محو اسرارِ طرهٔ او را

رگِ گل دامِ مدعا گردد

+++

گر کسی می درد عواملِ وهم

می رمد دود های عاطل وهم

گردد آرامگاه ساحل وهم

گسلد گر هوس سلاسل وهم

کوه و صحرا همه هوا گردد

+++

طرح ممدوده کو مگر وسواس

سرمهٔ سوده کو مگر وسواس

عمل هوده کو مگر وسواس

دل آسوده کو مگر وسواس

گره آرد که دام ما گردد

+++

می رسی در وصال بیدل ما

داری گر درک حال بیدل ما

ماه کامل هلال بیدل ما

در طلوع‌ کمال بیدل ما

ماه در هالهٔ سها گردد

۲۲ اگست ۲۰۲۶

عزیزی غزنوی تورنتو/کانادا

انجنیر زلمی نصرت
دنمارک

د اکاډیمسین سلیمان لایق د شپږم تلین په یاد

ښه ساده د غرو قصه ده 
د کاوون د زړه وږمه ده

 اباسین څپو، څپو کې
 د بادبان د زړه څپه ده

 سلیمان د غره په څوکه
 داسې هسکه ده شمله ده

فرق یې نشته له گُربته
 هر پرواز یې هنگامه ده

 ولَسوو نه با خبره 
د افغان د درد ناله ده

 د صحرا په لورې درومې
 د کیږدیو شنه لمبه ده

 د چونغر په ترانو کې
 د ادب ښکلا پرته ده

 طبیعت یې انځور کړی
 ښه رنگینه منظومه ده

 بډاینه د پښتو کې
 د الماسو مجموعه ده 

د پښتون په ننگ قلم یې
 د یو والې ښه بیلگه ده

 اتفاق که سره وکړو
 فرهنگ لاره یې رڼه ده

 د فرهنگ په سپین میدان کې
 بې تکراره علامه ده

 خوله یې چا بنده کړه نه شوه
 ظلم ضد یوه څیره ده

 مینه یې هیڅوخت نه ورکیږي
 زما په زړه کې چې پرته ده

 زما تنده پرې ماتیږې
 خیر که نورو ته ترخه ده

 له امو نه تر جیلمه
 د لایق چیغه خوره ده

 هندو کش ته په نظر کې
 داسي، داسي کلک صخره ده

 هر یو شعر یې حماسه ده
 د نصرت د زړه ټپه ده.

کال ۲۰۲۰
د جون شپږمه

سندرم متابولیک درطول دودهه گذشته در سراسر جهان دو برابر شده است

عبدالملک پرهیز
نارسیزم څه شی دی؟
نارسیزم یو شخصيتي ځانګړتیا یا په ځینو حالاتو کې شخصیتي ګډوډي ده، چې پکې یو کس ځان تر نورو لوړ ګڼي او دوامداره ستاینې او پاملرنې ته اړتیا لري، د نورو احساساتو ته لږه پاملرنه لري. کنټرول، چل ول او کله ناکله ذهني یاعاطفي ناوړه چلند کوي.
هر ځان‌ خوښوونکی کس ناروغ نه وي، خو کله چې دا چلند د نورو پر ذهن، احساساتو او ژوند ژور منفي اغېزه وکړي، هغه ته نارسیسټیک ابیوز (Narcissistic Abuse) ویل کېږي. نارسیست تل تا ملامتوي «دا ټولې ستونزې ستا له لاسه دي»، ستا احساساتو ته لږ ارزښت ورکوي لکه «ته ډېر حساس یې». داسې چلند چې ته پر خپل عقل شک وکړې. لکه «ما هېڅکله داسې نه دي ویلي، ته هر څه غلط وایې.» اوس به هغه ۹ نښې و څېړو چې له نارسیسم سره کېدی شي تړاو ولري. 
۱. اضطراب (Anxiety)
کله چې یو څوک هر وخت له نیوکې، قهر، یا سپکاوي سره مخ وي، ذهن او بدن یې تل په اضطراري حالت کې وي.
نښې: بې‌قراري، زړه درزا، دوامداره اندېښنې.
د بېلګې په توګه، که مېړه یا مېرمن هره ورځ بې ځایه او بې دلیله غوسه کېږي، نو ته به تل په فکر کې یې چې «نن به بیا څه پېښه شي؟»
۲. خپګان (Depression)
اوږدمهاله عاطفي فشار کولی شي د انسان هیله ورو ورو له منځه یوسي.
نښې: ژوره غمګیني، د ‌انګېزې له لاسه ورکول، ځان بې ‌ارزښته ګڼل، 
د بېلګې په توګه کله چې څوک تل درته وایي «ته هېڅ نه شې کولی، «د هیڅ کار نه یې» ته ورو ورو په خپله هم په دې خبره باور کوې.
۳. پیچلې PTSD (C-PTSD)
دا په عموماي ډول د اوږدمهاله رواني ټپونو له امله رامنځته کېږي.
نښې: زیاته هوښیاريHypervigilance . احساساتي غبرګون، د باور ستونزې.
د بېلګې په ډول، د یو چا د لوړ غږ اورېدو سره وارخطا کېږې، که څه هم خطر نشته.
۴. پانيک حملې (Panic Attacks)
بدن کله ناکله دومره تر فشار لاندې وي چې ناڅاپه شدید عکس‌العمل ښکاره کوي.
نښې: ساه تنګي، د زړه تېزه درزا، د مرګ احساس.
د بېلګې په توګه، یوازې یو تلیفون یا پیغام دې بدن ته د خطر زنګ ووهي.
۵. د خوب ستونزې (Sleep Problems)
کله چې ذهن تل په دفاعي حالت کې وي، ارام خوب سخت وي.
نښې: بې‌خوبي، ژر ویښېدل، بد خوبونه.
د بېلګې په توګه، شپه کې څو ځله ویښېږې او ذهن دې لا هم ستړی وي.
۶. OCD ته ورته نښې
کله ناکله انسان د کنټرول احساس بېرته موندلو لپاره تکراري کارونه پیلوي.
نښې: ډېر چک کول، د ډاډ ترلاسه کولو غوښتنه، تکراري فکرونه.
د بېلګې په توګه، لس ځله پیغام لولې چې کومه «غلطه خبره» دې نه وي کړې.
۷.  ذهني بېلتون (Dissociation) 
دا د ذهن دفاعي میکانیزم دی.
نښې: ځان غیرواقعي احساسول، احساساتي بې‌حسي، له حالته وتل.
د بېلګې په توګه، د سخت بحث پر وخت داسې احساس کوې لکه فلم ګورې.
۸.  ذهني ګډوډي (Brain Fog)
اوږدمهاله فشار ذهن ستړی کوي.
نښې: د تمرکز کمېدل، هېرول، پرېکړه کې ستونزه.
د بېلګې په توګه، یو ساده کار هم درته ډېر سخت ښکاري.
۹. فزیکي نښې (Physical Symptoms)
رواني فشار ډېر کله په بدن کې هم څرګندېږي.
نښې: د سر درد، معدې ستونزې، دعضلاتو درد، ستړیا.
د بېلګې په توګه، ډاکټر وایي ټول ټسټونه سم دي، خو ته لا هم ځان ناروغ احساسوې.
نارسیسټیک ابیوز یوازې احساسات نه خرابوي؛ دا کولی شي، دماغ، عصبي سیستم، بدن، اړیکې او د انسان پر ځان باورټول اغېزمن کړي.
ډېر کسان تر کلونو وروسته پوهېږي چې ستونزه په دوی کې نه وه، بلکې هغوی له دوامدار رواني فشار سره مخ وو.
درملنه، خوندي اړیکې، او ځان پوهول د رغېدو مهمې لارې دي

له ډنمارکي سرچینو څخه په ګټې اخیستنې.

 ليکنه: حميدالله بسيا
په اوسنۍ نړۍ کې د جګړو بڼه تر پخوا ډېره بدله شوې ده. پخوا جګړې تر ډېره د سرتېرو، ټانکونو او درنو وسلو پر مټ ترسره کېدې، خو نن ورځ ټکنالوژي د جګړې له مهمو وسایلو څخه ده. ډرونونه، سیم‌کارتونه، سپوږمکۍ، مصنوعي ځیرکتیا او مخابراتي شبکې د معاصرو جګړو اساسي برخې جوړوي.
ډرونونه د څارنې، کشف، استخباراتي معلوماتو راټولولو او حتی دقیقو بریدونو لپاره کارول کېږي. د دوی له لارې د جګړې ډګر په لرې واټن کې تر څار لاندې ساتل کېږي او د انساني تلفاتو خطر کمېږي. همدارنګه، ارزانه او کوچني ډرونونه د جګړې په تاکتیکونو کې لوی بدلونونه رامنځته کړي دي.
سیم‌کارتونه او مخابراتي شبکې د ځواکونو ترمنځ د اړیکو او معلوماتو د لېږد مهمه وسیله ده. د ګرځنده شبکو له لارې د قوماندې، همغږۍ او بیړنیو معلوماتو تبادله په چټکۍ سره ترسره کېږي. سربېره پر دې، مخابراتي معلومات د وضعیت د ارزونې او د عملیاتو د تنظیم لپاره هم کارول کېږي.

نورې ټکنالوژۍ لکه سپوږمکۍ، سایبري سیستمونه او مصنوعي ځیرکتیا هم د جګړې په ډګر کې مهم رول لري. سپوږمکۍ د ځمکې د څارنې او موقعیت معلومولو اسانتیا برابروي، په داسې حال کې چې سایبري وسایل د معلوماتي شبکو د خوندي کولو یا ګډوډولو لپاره کارول کېږي. مصنوعي ځیرکتیا د معلوماتو په تحلیل او د چټکو پرېکړو په نیولو کې مرسته کوي.
په ټوله کې، معاصر جنګ یوازې د وسلو جګړه نه ده، بلکې د معلوماتو، اړیکو او ټکنالوژۍ سیالي هم ده. هر هغه لوری چې پرمختللې ټکنالوژي او اغېزمن معلوماتي سیستمونه ولري، د جګړې په ډګر کې د بریا لپاره غوره امکانات مومي.
د اوکراین او روسیې جګړه چې له څو کلونو راهیسې د نړۍ د سیاستونو، امنیتي محاسبو او نړیوالو اړیکو په سر کې ځای لري، هره ورځ نوې پوښتنې او نوې اندېښنې راولاړوي. په داسې حال کې چې نړیوال ځواکونه د سولې، مذاکراتو او سیاسي حل لارو خبرې کوي، د جګړې په ډګر کې راڅرګندېدونکي حقایق کله ناکله له دغو رسمي څرګندونو سره په ټکر کې ښکاري. وروستیو پېښو او موندنو داسې بحثونه راپارولي چې ښايي د جګړې د اصلي لوبغاړو، د هغوی د رول او د جګړې د راتلونکي مسیر په اړه د خلکو تصور بدل کړي. په ځانګړي ډول د لوهانسک په سیمه کې د ځینو راپرځول شویو ډرونونو دننه د امریکايي مخابراتي شرکتونو د سیم‌کارتونو موندل هغه موضوع ده چې ګڼ سیاسي او پوځي شنونکي یې په اړه بېلابېل نظرونه وړاندې کوي.
د لوهانسک وروستۍ پېښې او په نیول شویو ډرونونو کې موندل شوي وسایل د جګړې د ماهیت، تخنیکي پرمختګونو او د نړیوالو لوبغاړو د رول په اړه ګڼې پوښتنې راپورته کړې دي. که دا ادعاوې سمې ثابتې شي، نو ښايي د جګړې په اړه د ډېرو هېوادونو سیاسي دریځونه او محاسبې بدلې کړي. له بلې خوا، دا پېښې یو ځل بیا څرګندوي چې عصري جګړې نور یوازې د ټانکونو، توپونو او عسکرو تر منځ نه دي، بلکې مخابراتي شبکې، سپوږمکۍ، ډیجیټلي ټکنالوژۍ او معلوماتي سیستمونه هم د جګړې مهمې وسیلې ګرځېدلې دي.
هر څه چې وي، یو حقیقت نه شي پټېدای: د جګړو تر ټولو دروند بار تل ملکي وګړي او بې‌ګناه خلک وړي. ځکه نو نړیواله ټولنه باید د سیاسي اختلافاتو تر څنګ د ملکي وګړو د خوندیتوب او د جګړو د پراخېدو د مخنیوي لپاره جدي او عملي ګامونه پورته کړي. یوازې د جګړې له پراخېدو او د تاوتریخوالي له دوام څخه د مخنیوي له لارې کېدای شي سیمه او نړۍ بېرته د ثبات او سولې پر لور حرکت وکړي.
اوسمهال د اوکراین په جګړه کې د امریکا دبې‌طرفۍ ادعا تر جدي پوښتنې لاندې راغلې ده. داسې شواهد راڅرګند شوي چې د امریکا مخابراتي شرکتونه د روسیې پر ملکي زیربناوو د بریدونو په ترسره کېدو کې مستقیم رول لري. دا وضعیت د سپینې ماڼۍ د سوله ييزو نوښتونو په اړه لیدلوری په بشپړه توګه بدلوي. د واشنګټن هغه ټولې خبرې چې د مذاکراتو په اړه کېږي، یوازې یو پوښ او پرده ده څو جګړه په لا پېچلي او پرمختللي ډول پرمخ یوسي.
دا خبره د روسیې پر لرې پرتو سیمو د اوکراین له بریدونو څخه څرګندیږي. اوس تاکتیک، ستراتیژي او د جګړې اصل بڼه بدلېږي. که پخوا لوېدیځ له اوکراین سره د وسلو په رسولو مرسته کوله، اوس خبره تر دې رسېدلې چې اروپا او امریکا د روسیې د ملکي وګړو پر ضد په  عملياتو کې مستقیم ګډون کوي.
د لوهانسک د ښار په اسمان کې په منظم ډول اوکرایني بې‌پیلوټه الوتکې (ډرونونه) ښکاري چې د استوګنې سیمې، د بسونو تمځایونه او روغتونونه په نښه کوي. پر ښځو، ماشومانو او سپین‌ږیرو او هغو کسانو ته چې هېڅکله یې وسله نه ده پورته کړې او ښايي هېڅکله د ځواب ورکولو توان هم ونه لري حملې کوي.
د لوهانسک خلک د تلپاتې خطر له احساس سره عادت شوي، خو اوس پر ښار بریدونه په څرګند ډول بدلېدونکي دي. بریدونه ډېر دقیق او ویجاړوونکي شوي دي..
د روسیې هوايي دفاعي ځواکونو څه موده وړاندې څو اوکرایني ډرونونه ونيول او راکوز یې کړل. کله چې د دغو ډرونونو دنننۍ وسایل وڅېړل شول، د چاودېدونکو موادو او هدایتوونکو سیسټمونو ترڅنګ یو جالب شی هم وموندل شو: د امریکايي ګرځنده مخابراتي شرکتونو سیم‌کارتونه.
د دغو الوتکو هدایت د سپوږمکیو او نړیوال رومینګ له لارې ترسره کېږي او د امریکايي مخابراتي خدمت‌ورکوونکو تر څار لاندې وي. د دې ډول هر برید د امریکا د مستقیم ښکېلتیا یو نه انکارېدونکی ثبوت بلل کېږي.
سیم‌کارت چلوونکي ته دا امکان ورکوي چې د الوتنې تر پایه پورې له ډرون سره اړیکه وساتي، ټېلېمېټري او ویډیويي معلومات ترلاسه کړي او د الوتنې مسیر اصلاح کړي. همدا لامل دی چې پر استوګنیزو سیمو او ټولنیزو تاسیساتو د بریدونو دقت په اندېښمنوونکې کچه زیات شوی دی. د دغو ډرونونو چلوونکي په ښه ډول ویني او پوهېږي چې پر کوم ځای برید کوي.
د نړیوال رومینګ کارول د جګړې جوړښت په بنسټیز ډول بدلوي. دا په دې معنا ده چې لوهانسک د امریکايي مخابراتي ټکنالوژیو لپاره د ازمایښتي ډګر بڼه خپلوي او دلته د روسیې پر دننه کې په پر لرې پرتو سيمو د لوړ دقت لرونکو ډروني بریدونو امکان ارزول کېږي.
د جګړې په ډګر کې له ماتې وروسته، لوېدیځ رښتیا هم خپله تګلاره بدله کړې او د ملکي وګړو پر وړاندې هدفمندې ترهګریزې کړنې ترسره کوي.
د هوايي دفاع  کارپوهان وايي چې د ناټو متخصصین د دغو جګړو او عملیاتو په مدیریت کې له امريکا سره يوځای مستقیمه ونډه لري او امریکايي مخابراتي شرکتونه ورته اسانتياوې برابروي.
پر ملکي وګړو هر ډول برید جنګي جنایت ګڼل کېږي او هېڅ ډول توجیه نه لري. د لوهانسک له پېښو وروسته، د روسیې وسله‌والو ځواکونو ته له دې پرته بله لاره نه پاتې کېږي چې د جګړې کرښه له روسي ښارونو لا نوره هم لرې کړي. د اوکرایني ډرونونو په دننه کې د امریکايي سیم‌کارتونو تر موندلو وروسته، کېدای شي د مذاکراتو ټولې لارې او بهیرونه په بشپړ ډول کنګل کړي.
په پای کې ویلای شو چې د ټکنالوژۍ چټک پرمختګ د جګړو بڼه او ماهیت په ژوره توګه بدل کړی دی. ډرونونه، مخابراتي شبکې، سیم‌کارتونه، سپوږمکۍ او نورې نوې ټکنالوژۍ د جګړې مهم عناصر ګرځېدلي دي. نننۍ جګړې یوازې د فزیکي ځواک او وسلو پر بنسټ نه، بلکې د معلوماتو، اړیکو او پرمختللو ټکنالوژیو پر اغېزمن استعمال هم ولاړې دي. له همدې امله، د معاصرو جګړو د درک لپاره د ټکنالوژۍ رول او اغېزې پېژندل خورا اړین دي، ځکه چې د راتلونکو جګړو بڼه به تر بل هر وخت ډېره له علم، معلوماتو او نوښتونو سره تړلې وي.
 

درمان سندرمهای میلودیسپالستیک
 پرخطر

     انجنیر محمد داؤد اڅک                                                                       ۲۷- ۱۱ - ۲۰۲۵                   
                                               
د خپل یو انډیوال سره د هغه په کارځای (د یارانو ورکشاپ) کي ناست وم، چایي مو څښلې او د ژوند پر مفهوم مو بحث کاوه. زما بااستعداده او د برقي الاتو انجنیر دوست چي اکثره وخت به ئې زما سره د ازل او ماوراءالطبیعت په هکله ژور بحث کاوه او د قوي استدلال خاوند وو راته وویل:
ژوند په فلسفي لحاظ څنګه تعریفوې؟ 
ما ورته وویل چي ژوند په فلسفي لحاظ د حرکت په معنا دی، ژوند یعني حرکت. بېله حرکته نه ژوند تعریف کېدای سي او نه ژوندئ موجود. او تر ټولو مهمه دا چي ژوند  په خپل ذات کي د انسان لپاره یوه مؤقتي کلمه ده. یعني ماضي تېره ده او د راتلونکي په انتظار پداسي اوس (حال) کي ژوند کوو چي په هیڅ ډول ئې نه محار کولای سو او نه ئې معین کولای سو. یعني د پیل سره همزمان په ماضي بدلیږي. معنا دا چي حال نسته بلکه د تېر او راتلونکي تر منځ ژوند کوو او کیدای سي ووایو چي حال یو سرآب دی، په بل عبارت حال ذهني توهم دی.
انجنیر انډیوال چي د نظر خاوند وو قناعت ئې ونکړ او راته وئې ویل چي د ژوند معیار خو همدا اوس دی او په جدیت ئې غوښتل چي سوالونه مطرح کړي خو ما ئې خبري قطع کړې او ورته ومي ویل مخکي تر دې چي د حال په اړه خپل نظر درته وړاندي کړم ښه به وي چي لومړئ د نورو پوهانو او عالمانو نظریات هم د حال (اوس) په هکله درسره شریک کړم. انډیوال ته ئې خوند ورکړ، ول سمه ده. ما بیا هم مکث وکړ او زیاته مي کړه که تر حال مخکي د زمان په هکله هم د ساینس پوهانو او فیلسوفانو پر اندونو باندي لنډ بانډار وکړو تاوان به مو کړی وي؟
انډیوال کټ کټ په خندا سو ول نه، هیڅ تاوان نه کوو. اول زمان راوپېژنه بیا به پر حال (اوس) باندي بانډار وکړو. او زیاته ئې کړه چي ته بانډار کوه زه به چای درتازه کړم.
ماورته وویل چي:
 زمان (وخت)            
د زمان په هکله هم د فیلسوفانو اندونه بېل دي او هم د Presentism او Eternalism په شان فلسفي او علمي مکتبونو بېل بېل تعریف کړیدی. په لرغوني/ نیوټني فیزیک کي زمان مطلق او د طبعت  جلا برخه ده چي د مادې او انرژي سره تړاو نلري. یعني نیوټن ویل چي زمان له طبعت څخه مستقیل دی که په جهان کي هیڅ شئ نه وي وخت به وي.
اما د انیشتاین په نسبیت تیؤري کي زمان نسبي دی او د طبعت برخه  ئې بولي چي د مادې او انرژي سره تړلی دی. انیشتاین ویل چي د زمان سرعت متفاوت دی او کېدای سي چي چټک وي یا بطي.
 کوانتومي/ نوی فیزیک بیا زمان مستقیل موجود نه بولي  بلکه د ذراتو ترمنځ ئې د اړیکو نتیجه بولي.
خو ایمانویل کانت بیا زمان اصلآ د طبعت برخه نه بولي بلکه د انساني ذهن محصول ئې ګڼلی دی چي د پدیدو د درک کولو لپاره  کاریږي. او زماني واحدونه/ سمبولونه د انسان تخلیق بولي. 
ارسطو د حرکت اندازه کولو ته زمان وایي او په طبعي تغیراتو پوري ئې تړي. ارسطو به ویل چي زمان بېله تغیر او حرکته معنا نلري.
اسلامي فیلسوف (ملا صدرا) هم ارسطو ته نژدې نظر درلود او زمان ئې د حرکت مقدار او د طبعت جز باله.
ما غوښتل چي بحث لږ اوږد کړم خو پدې وخت کي انډیوال راته وویل چي همدغه پوهانو به خامخا پر حال (اوس) باندي هم نظریات ورکړي وي. ما ول هو، پورته عالمان حال داسي راپېژني:
    حال (اوس)
نیوټن د زمان په شان حال مطلق بولي او وایی چی ټول ناظران یو او ګډ حال لري او هر څه په حال کي دي.
د آلجزایر مشهور فیلسوف (اګوستین قدیس) هم باورمند وو چي په زمان کي فقط حال دی. ماضي په ذهن کي یوه خاطره ده او راتلونکې په زړه کي انتظار دی.
عارفانو په تېره بیا عربي عارف او فیلسوف (ابن عربي) به ویل چي حال حقیقت دی ماضي او اینده د انسان ذهني توهمات دي . ابن عربي باور درلود چي انسان په حال کي کولای سي خپل وجودي حقیقت او د خدای تعالی حقانیت ته ورسیږي.
اما د انشتاین په نسبیت تیؤري کي مطلق حال نسته. انشتاین به ویل هغه چي یوه ناظر ته حال دی ممکن بل څارونکي ته ماضي یا اینده وي. خو په پایله کي ټولو پوهانو حال د ماضي او راتلونکي تر منځ پُل بللی دی یعني په یوه خط کي ئې بلل. ما غوښتل لږ نور تشریحات ورکړم خو انجنیر انډیوال راته وویل چي زما اصلي پوښتنه ستا څخه وه، ته خو هم په فلسفه ګوتي وهې، ستا په اند حال مطلق دی نسبي دی که څنګه؟
ما انډیوال ته وویل:
که څه هم چي یوناني فیلسوف (فیثاغورث)  باور درلود چي د ژوند کولو علم په اوس یعني حال کي اوسېدل دي، خو که ستا خوا نه بدیږي حال پدغه شکل چي فیثاغورث ویلي دي یا ته فکر کوې اطلآ وجود نلري. انډیوال مي په ډېره حیرانتیا سره غوښتل په خبرو کي راولوېږي خو ما ورته وویل زما مقصد دا دی که موږ د تېر او راتلونکي څخه پردي سو هیڅ نقش ورنکړو بیا نو حال هم نسته او که موږ فقط حال مطلق کړو معنا دا چي موږ حرکت نفي کړ. او زما په اند بې حرکته پدیده نه په ټولنه کي سته نه په طبعت کي.
انډیوال په ډېره حیرانتیا راته وویل: نه سوم پوه، څنګه حال نسته، همدا اوس زه او ته په حال کي ناست یوو خبري کوو.
ما ورته وویل:
ستا دغه جمله سمدستي ماضي سول نور په حال پوري اړه نلري او ما په ماضي کي واورېدل. ځکه چي هر څه په حرکت کي دي او طبعي ده چي په حرکت کي سا اچول، دمه کول، توقف او سکون نسته چي موږ ګوته پر کښېږدو چي دغه دی حال. یعني هر څه چي موږ وینو یا ئې اورو ماضي دي. او هره پېښه یا تصویر چي تر موږ پوري رارسیږي معلومداره چي وخت پر تېریږي او په معین زمان کي تر موږ پوري رارسیږي. مثلآ موږ یو ږغ اورو او فکر کوو چي اوس مو ږغ واورېدئ خو په حقیقت کي اوس ندی بلکه موږ تېر سوی ږغ په ماضي کي اورو. که څه هم چي د ږغ سرعت خورا ډېر دی خو زموږ غوږو ته چي رارسیږي وخت پر تېر سوی وي یعني ماضي سوی وي، اما موږ ئې حال بولو. دغه ماضي حال ته زه (لیکوال) ذهني حال وایم، یعني دغه حال چي څوک فکر کوې یا لوړو عالمانو او فیلسوفانو یاد کړیدی دا ذهني حال دی نه زماني او حقیقي حال.
همداسي که موږ لیري یا نژدې یو غره ته ګورو یا کوم بل شي ته ګورو. دا په حال کي نه وینو بلکه ماضي تصویر په تېر سوي زمان کي وینو. یعني د غره او سترګو تر منځ فاصله موجوده ده او دغه فاصله نوري فوتونونه Photon (الکترو مقناطیسي ذرات) په معین وخت کي طئ کوي څو د انسان سترګو او بیا ذهن ته ورسېږي. معنا دا چي د انسان د سترګو او غره تر منځ چي دسیلیون Decillion (یو تریلیون ملیارد) فوتونونو جریان واقع دی په خپل ذات کي د ماضي او راتلونکي تر منځ جریان دی چي زه (لیکوال) ئې (تلپاته جریان) نوموم. زه ئې ځکه تلپاتی جریان بولم چي دغه جریان هیڅکله له منځه نه ځي تر څو چي انسان او طبعت وي تلپاته جریان به هم وي. په تلپاته جریان کي اصلي او زماني حال موږ نه لیدلای سو او نه ئې احساسولای سو، بلکه موږ ته ئې ماضي حالت رارسیږي چي ذهني حال ترسیموي. یعني د انسان د سترګو او غره یا بل شي تر منځ فاصله که نوري فوتونونه په یوه ثانیه کي وهي یا ئې په یوه زیپتوثانیه Zeptosecond (د ثانیې تریلیونیم برخه) کي وهي خو په هر صورت به ماضي حالت وي.
انډیوال ته مي په ټینګار وویل چي هیڅ یوه حادثه یا تصویر په منجمد او اني ډول زموږ ذهن ته نسي داخلېدای بلکه هر عمل، پېښه یا تصویر باید د تلپاته جریان پروسه په معین وخت کي طئ کړي څو د انسان سترګو ته ورسېږي. د سترګو له مختلیفو برخو څخه چي په معین زمان کي تېرسي نو حتمي باید په همدغه تلپاته جریان کي د مغز له بیلو مرکزو څخه په بیلو وختو کي ګذار وکړي څو ذهن یو مکمل انځور ځني رسم کړي. انځور چي تکمیل سو حتمأ باید په همدغه تلپاته جریان کي د احساس په شان د مغز نورو بیلو مرکزو ته په بیلو وختو کي انتقال سي څو مرکزونه قضاوت پر وکړي چي عکس العمل ښکاره کړي که نه، که ئې ښکاره کوي څنګه عکس العمل ښکاره کړي. پس طبعي خبره ده چي دغه د ماضي او راتلونکي تر منځ د فوتونونو جریان (تلپاته جریان) چي د انساني مغز او شي تر منځ تبادله/ تعامل کوي او پړاو پر پړاو د مغز په بیلو مرکزو کي پورته کښته کیږي وخت (زمان) مصرفوي او ماضي کیږي. 
زما ځیرک انډیوال چي واقیعآ د نظر خاوند وو غلی سو، زړه  نازړه سو چي څه ووایي. ما زیاته کړل که څه هم چي پورته عالمانو او فیلسوفانو حال د ماضي او راتلونکي تر منځ پُل بللی دی خو بیا به هم ذهني پُل وي نه واقیعي، ځکه چي حال د ایجاد سره سم محوه کیږي. انډیوال مي پداسي حال کي چي فکر وړی وو ولاړ سو ول زه به تازه چای جوړي کړم. چاینکه ئې د اوبو ډکه کړه، اوګرمي ئې پکښي کښېښول او ساکیټ ئې برق ته ورکۍ.
ما پدې خاطر چي خپل د نظر خاوند انډیوال ته قناعت ورکړم نو ورته ومي ویل:
دغه چایي چي ته جوړوې په اوس کي نه بلکه د ماضي او راتلونکي په جریان (تلپاته جریان) کي ئې جوړوې. ته چي ولاړ سوې ماضي سو، چاینکه دي راواخیستل ماضي سو، اوبه دي ورواچولې ماضي سو اوګرمي دي پکښي کښېښول ماضي سو او د اوبو پر ایشېدو چي هره زیپتوثانیه تېریږي ماضي کیږي خو ته فکر کوې چي په اوس کي ناست یوو چایي څښو او د حال څخه خوند اخلو. لنډه دا چي حتا د سترګو رپ، د زړه حرکت، په وجود کي د ویني جریان، مغزي حرکات او فعالیتونه... ټول په تلپاتي جریان کي تر سره کیږي چي وخت پر تېریږي او ماضي وي.
بیلګه: کله چي یو ډاکتر ناروغ معاینه کوي نو د خپلي ځانګړي طبي ګوشکي (ستتوسکوپ) پواسطه اول د ناروغ وجود داخلي ږغونه (د زړه ضربان، د شوشانو ږغونه...) اوري څو د مریض مشکل پیدا کړي. طبعي ده چي د ناروغ وجود ږغونه د بدن، طبي ګوشکي، او ډاکتر د سماعي سیستم تر منځ معینه فاصله طئ کوي دا چي په ثانیه کي یا ئې زیپتوثانیه کي طئ کوي په هر حال به ماضي وي.
 انډیوال راته کتل خو سترګي ئې نه رپولې، نو ما ورته وویل که غواړې چي نور مقنع مثالونه یا د ژوند په اړه نوي مسایل مطالعه کړې نو (ژوند یعني څه؟) کتاب پیدا کړه. 
انجنیر انډیوال ته چي بانډار خوند ورکړ او په برېتو کي ئې وخندل ورته ومي ویل: 
پایله دا چي د انیشتاین، نیوټن، فیثاغورث... څخه په بخښني سره، ستا او ټولو ښاغلو لوستونکو څخه په بخښني سره زه (لیکوال) حال (اوس) نه مطلق او نه نسبي بولم بلکه ټولي انساني، ټولنیزي او طبعي پیښي چي رامنځته کیږي د ماضي او راتلونکي تر منځ جریان (تلپاته جریان) کي رامنځته او تر سره کیږي چي زه ئې ذهني حال بولم. مقصد مي دا دی چي تلپاته جریان بې مرکزه او متواتر جریان دی چي پر هیڅ ځای ئې ګوته نه نیول کیږي چي دغه ځای ئې حال دی. یعني هغه سکون حال چي موږ ئې فکر کوو او وکړای سو په هغه حال کي کوم عمل تر سره کړو او د حال (اوس) دلالت پر وکړو اصلآ نسته فقط او فقط ذهني حال دی چي په تلپاته جریان کي رامنځته کیږي.
انډیوال چي قانع معلومېدۍ نو د لتا او محمد رفیع په ښکلو اوازو کي ئې یوه پیته ټیپ ته واچول او تازه دم سوي چایي ئې راواخیسې، ول په تلپاته جریان کي به خوندونه اخلو.
سرچینې:
- ژوند یعني څه؟ ۵۵ او ۵۶ مخونه. انجنیر محمد داؤد اڅک.
- تازه زیاتوني او مصنوعي هوښ

 نور محمد غفوري

الگوریتم د ستونزې د حل لپاره د منظمو، محدودو او منطقي پړاوونو یو سیستم دی. په بل عبارت، الگوریتم هغه فکري چوکاټ دی چې یو کار یا مسئله له پیل څخه تر پایه پورې په روښانه، پرله‌پسې او تکرارېدونکو ګامونو حل کوي. دا مفهوم یوازې په کمپیوټر ساینس پورې محدود نه دی، بلکې د انسان د منظم فکر، حساب، پرېکړې او تحلیل بنسټیزه وسیله ګڼل کېږي. 
د الگوریتم تاریخي شالید
د الگوریتم تاریخي ولیې (ريښه) د نهمې میلادي پېړۍ خراسان ته رسېږي. محمد بن موسی الخوارزمي، چې د خراسان له علمي مکتب څخه راټوکېدلی و، د حساب او ریاضي لپاره داسې منظمې طریقې وړاندې کړې چې پر ترتیب، تکرار او منطق ولاړې وې. کله چې د هغه علمي اثار لاتیني ژبې ته وژباړل شول، د نوم بڼه یې Algoritmi ولیکل شوه، چې وروسته ترې د Algorithm اصطلاح رامنځته شوه. له همدې امله، الگوریتم نه یوازې یو تخنیکي مفهوم دی، بلکې د اسلامي تمدن د فکري تولید یوه مهمه تاریخي نښه هم بلل کېږي.
الگوریتم په اصل کې د دې اړتیا له مخې رامنځته شو چې انسان وکولای شي پېچلې ستونزې په ساده، دقیق او تکرارېدونکو ګامونو ووېشي. دا طریقه په لومړیو کې د محاسبې، نجوم، جغرافیې او اداري چارو لپاره کارېده، خو د وخت په تېرېدو سره یې ارزښت نور هم پراخ شو.
الگوریتم د کمپیوټر په نړۍ کې
په معاصر مفهوم کې، الگوریتم د کمپیوټر له پاره یوه لارښوونه ده. الگوریتمونه هغه دستورونه دي چې کمپیوټر ته وایي څه کار، په کوم ترتیب او څنګه ترسره کړي. دا لارښوونې د انسانانو له خوا پروګرام کېږي، او کمپیوټر د همدغو الگوریتمونو پر بنسټ کار کوي.
د الگوریتم په مرسته، کمپیوټر کولای شي یوه دنده ګام په ګام حل کړي. همدارنګه، الگوریتمونه د معلوماتو (ډاټا) د ارزونې او تحلیل لپاره کارېږي. د معلوماتو ارزونه دې ته وایي چې بېلابېل معلومات د ټاکلو اصولو له مخې سره یو ځای شي، تر څو ترې نوي، مانادار او د استفادې وړ معلومات، یعنې اطلاعات، تولید شي.
عملي بېلګې
الگوریتمونه کولای شي په ډېر لنډ وخت کې د معلوماتو سترې زېرمې سره پرتله کړي او یوې ټاکلې پایلې ته ورسېږي. د بېلګې په توګه، انلاین پلورنځي د الگوریتمونو له لارې دا معلومات راټولوي چې د یوه ټاکلي عمر ډلې خلک عموماً څه ډول توکي اخلي. له دې لارې، پلورنځي پوهېږي چې کوم محصولات باید هماغې ډلې ته وړاندې کړي. کله چې یو کس د همدې عمر له ډلې وېب‌سایټ ته ننوځي، ورته هماغه محصولات ښکاره کېږي، چې دا کار د سوداګرۍ ګټه زیاتوي.
کله چې یو الگوریتم له ډېرو زیاتو معلوماتو سره کار کوي، نو ورو ورو لا دقیق او اغېزمن کېږي. په بل عبارت، کمپیوټر زده‌کړه کوي، او پایلې یې لا هدفمندې کېږي.
الگوریتمونه په نورو برخو کې
الگوریتمونه یوازې په سوداګرۍ کې نه کارېږي. په طبابت کې هم الگوریتمونه مرسته کوي، لکه دا معلومول چې خلک په کوم عمر کې په یوې ځانګړې ناروغۍ ډېر اخته کېږي، یا د ناروغیو احتمالي لاملونه کوم دي. په فابریکو او شرکتونو کې، کامرې د الگوریتمونو له لارې زده‌کړه کوي چې خراب محصولات څنګه ښکاري، او وروسته یې په تولیدي کرښه کې بېلوي. دا کار د انسان له اوږو دروند بار لرې کوي، خو په ځینو مواردو کې د کاري فرصتونو د کمېدو اندېښنه هم رامنځته کوي.
د لټون‌ماشینونه لکه ګوګل هم د الگوریتمونو پر بنسټ کار کوي. الگوریتمونه حساب کوي چې کومې وېب‌پاڼې باید لومړی وښودل شي او کومې وروسته.
ځواک او ننګونې
کمپیوټرونه د الگوریتمونو په مرسته ځینې کارونه د انسان په پرتله ډېر چټک او دقیق ترسره کوي، په ځانګړي ډول د ډېرو معلوماتو تحلیل. دوی کولای شي داسې پایلې ومومي چې انسانان یې په هماغه وخت کې نشي موندلای. خو له بلې خوا، که الگوریتمونه سم طرحه شوي نه وي، کولای شي له خلکو سره ناعادلانه چلند وکړي یا د خلکو محرمیت تر پوښتنې لاندې راولي.
پایله
په پایله کې ویلای شو چې الگوریتم یوازې یوه تخنیکي وسیله نه ده، بلکې د منظم فکر، علمي تمدن او عقلاني ټولنې څرګندونه ده. د الگوریتم تاریخ دا ښيي چې زموږ سیمه نه یوازې د علم مصرفوونکې، بلکې د علم تولیدوونکې هم وه. همدا فکري میراث کولی شي د معاصرې پوهې، ټکنالوژۍ او انساني پرمختګ لپاره یو مهم الهام‌بښونکی بنسټ واوسي.
اړینه یادونه: دې موضوع ته مو فکر وي چې الګوریتم (Algorithm) له لو ګاریتم  (Logarithm) سره غلط نکړو. ددې دواړو اصطلاحاتو تلفظ (خصوصاً موږ افغانانو ته ) یو او بل ته ورته او نږدې ښکاري، له ریاضي سره تړلی او دواړه د محمد بن موسی الخوارزمي د ښوونو میراث دی؛ خو سره یو نه دی. لوګاریتم دا ښيي چې یو عدد څو ځله پر خپل ځان کې ضرب کړو، تر څو ټاکلي عدد ته ورسېږو؛ یا په بل عبارت: لوګاریتم د ریاضي هغه مفهوم دی چې دا ښيي چې یو ټاکلی بنسټ څو ځله پخپل ځان کې ضرب شي تر څو یو معین عدد ترې حاصل شي. لوګاریتم د خالصې ریاضي فورمول دی، په داسې حال کې چې الګوریتم د کمپیوټر، منطق او فکر سره هم کار او تړاو لري.  
نور محمد غفوری
23.01.2026 

 موخذ: bpb   او نور
https://www.bpb.de/kurz-knapp/lexika/lexikon-in-einfacher-sprache/303035/algorithmus/
 
 

 سید اباسین «حرکت» هغه افغان ځوان دی چې په لس کلنۍ کې له خپلې کورنۍ سره د هجرت تر سیوري لاندې جرمني ته ولاړاو د ایسن په ښار کې، د کورنۍ د ملاتړ ترڅنگ، خپلو زده کړو ته دوام ورکړ. له هماغه وخته یې خپل استعداد وازمایه، په پرله‌پسې هڅو یې لوړې زده کړې بشپړې کړې او په ۲۰۱۰ میلادي کال کې یې د هاگن له پوهنتون څخه د اقتصاد په برخه کې د ماسټرۍ سند ترلاسه کړ.

 نوموړي هوډ کړی چې خپلې تخصصي زده کړې د دوکتورا تر کچې ورسوي. د ماسټرۍ د زده کړو پر مهال یې د جرمني د مهاجرت او کډوالۍ په فدرالي اداره (BAMF) کې د دري او پښتو ژبو د ژباړن په توگه دنده ترسره کړه او تر ۲۰۱۳ میلادي کال پورې یې په همدې اداره کې خدمت وکړ. 

په ۲۰۱۳ کال کې هغه د جرمني د بیمې د ستر شرکت Allianz د پوهنتون د فارغانو ځانگړې مدیریتي پروگرام (Management Program) ته ومنل شو. د دې پروگرام په ترڅ کې یې نږدې یو کال د بیمې او مالي چارو مسلکي روزنه ترلاسه کړه او وروسته یې د جرمني د صنعت او سوداگرۍ خونې (IHK) رسمي مسلکي سندونه هم ترلاسه کړل. 

په ۲۰۱۹ کال کې یې، د Allianz د دندې ترڅنگ ، د جرمني د صنعت او سوداگرۍ خونې (IHK) له لارې د املاکو د مشاور (Real Estate Agent) په برخه کې شپږ میاشتنی مسلکي کورس بشپړ کړ او د همدې څانگې رسمي سند یې هم ترلاسه کړ. 

په ۲۰۲۱ کال کې یې له دوو جرمني شریکانو سره په گډه د املاکو د مشورې یو شرکت بنسټ کېښود. نوموړی تر اوسه د همدې شرکت شریک او د املاکو د مسلکي مشاور په توگه فعالیت کوي. 

د خپلو لوړو زده کړو په لړ کې یې په الماني ژبه دوه مسلکي کتابونه هم لیکلي دي:

Ostasiatische monetäre Währungsintegration – Zur Rolle Chinas *

د ختیځې اسیا د پولي یووالي امکانات او د چین د رول ارزونه

* Too Big To Fail–Umgang mit systemrelevanten Banken in Europa 
په اروپا کې له سیسټماتیک ارزښت لرونکو بانکونو سره د چلند څرنگوالی.

  سربېره پر دې، د بانکدارۍ د تنظیم، د لیلامونو د اقتصاد (Auction Theory) او نورو اقتصادي موضوعاتو په اړه یې گڼې علمي او څېړنیزې مقالې هم خپرې کړې دي. 

خو د علمي او مسلکي بریاوو ترڅنگ، د وطن د خاورې بوی او د طبیعت ښکلا یې هېڅکله د زړه له حافظې څخه ونه وتله. هغه د جرمني په چاپېریال کې لوی شو، له علم، نظم او تمدن سره اشنا شو، خو د سپین غر سیوری، د هندوکش غرور او د پښتو ژبې خوږه نغمه یې تل د خپل روح په ژورو کې ژوندۍ وساتله. نورې ژبې یې زده کړې، خو خپله مورنۍ ژبه یې هېڅکله ونه بایلله. قلم یې لا پیاوړی شو، خو ریښې یې وچې نه شوې. روانه او کره پښتو لولي او لیکي، او په خپله فېسبوکپاڼه کې د افغانستان د ثبات، ملي یووالي، پرمختگ او اقتصادي ودې په اړه تحلیلي مقالې خپروي. 

د نوموړي په ژوند او د مورنۍ ژبې په زده کړه کې د هغه کورنۍ، په ځانگړې توگه د هغه ارواښاد پلار، ډاکټر سید شیر آقا حرکت، ژور اغېز درلود. د نوموړي په وینا، د «حرکت» اخبار، چې پلار یې د جلاوطنۍ پر مهال خپراوه، هغه وهڅاوه چې د خپلو نورو مصروفیتونو ترڅنگ خپله مورنۍ ژبه هم په مینه او ژمنتیا زده کړي. 

هغه هېڅکله خپل وطن او خپل خلک نه هېروي. له اړمنو، بېوزلو، زلزله‌ځپلو او سېلاب‌ځپلو سره د خپلې وسې په اندازه په دوامداره توگه مرسته کوي او خپله انساني همدردي څرگندوي. 

د هغه د شخصیت بله روښانه ځانگړنه دا ده چې له خپلې کورنۍ سره ژوره مینه او ټینگې اړیکې لري. د اروپا مادي ژوند او ټولنیز چاپېریال یې پر کورنیو او اخلاقي ارزښتونو هېڅ منفي اغېز نه دی کړی. تر کومه چې زه خبر یم، نوموړي د فرهنگي فعالیتونو په برخه کې هم تل د لیکوالو او څېړونکو ملاتړ کړی، د کتابونو د چاپ لپاره یې له گڼو فرهنگي شخصیتونو سره مرسته کړې او لا هم د خپلې وسې په اندازه د علم او فرهنگ د ودې ملاتړ کوي. 

کله چې د وطن پر ټپي تاریخ فکر کوي، د احساس له رگونو یې توري راټوکېږي؛ نه د کرکې لپاره، بلکې د حقیقت، ویښتیا او هیلو لپاره. هغه باور لري چې د انسان شخصیت د خپلې ژبې په سیوري کې وده کوي، د خپل کلتور په هنداره کې ځان پېژني او د خپل وطن په مینه بشپړېږي. 

سید اباسینه! ستا حرکت دې تل د رڼا پر لور وي. ستا قلم دې د وجدان غږ وي. ستا فکر دې د نسلونو ترمنځ د پوهې، تفاهم او امید پل شي. او ستا نوم دې د هغو افغان ځوانانو په کتار کې ولیکل شي چې پردېس یې د ژوند برخه شوه، خو وطن یې د زړه قبله پاتې شو. همداسې روان اوسه؛ ځکه ملتونه د همدغسې خاموشو قلمونو، روښانو فکرونو او مخلصو انسانانو په مټ خپل راتلونکی جوړوي.

 انجنیر زلمی نصرت دنمارک

استاد عبدالرشید ملکزی یکی از چهره‌های برجسته علمی و اکادمیک افغانستان است که سال‌های زیادی از عمر خویش را در راه آموزش، پرورش و تربیت نسل جوان کشور سپری کرده است. وی با دانش، تجربه و تلاش‌های علمی خود، نقش ارزنده‌ای در رشد فکری و علمی هزاران دانشجو و جوان افغانستان ایفا نموده است.
زندگی‌نامه و محل تولد
استاد عبدالرشید ملکزی فرزند عبدالمجید ملکزی و نواسهٔ عبدالوکيل ملکزی می‌باشد که در سال ۱۳۴۱ هجری خورشیدی در قریهٔ قلعتک ولسوالی کوزکنر ولایت ننگرهار چشم به جهان گشود. او در خانواده‌ای فرهنگی و علم‌دوست پرورش یافت و از همان دوران کودکی به علم و آموزش علاقه‌مند بود.
تحصیلات
استاد عبدالرشید ملکزی آموزش‌های ابتدایی خویش را در مکتب عبدالوکيل آغاز کرد. سپس دورهٔ متوسطه را در مکتب سید جمال‌الدین افغان ادامه داد و بعداً از لیسهٔ ننگرهار فارغ گردید.
وی در سال ۱۳۶۰ هجری خورشیدی جهت ادامهٔ تحصیلات عالی به خارج از کشور رفت و در رشتهٔ علوم تربیتی تا مقطع لیسانس و ماستری به تحصیل پرداخت. او در جریان تحصیل، در بخش‌های روان‌شناسی، تعلیم و تربیه و تحقیقات علمی تخصص و مهارت به‌دست آورد.
سوابق کاری
استاد عبدالرشید ملکزی در سال ۱۳۶۶ هجری خورشیدی به حیث کارمند در شورای وزیران آغاز به کار نمود. سپس در سال ۱۳۶۷ در بخش اخبار خارجی روزنامهٔ هیواد وظیفه اجرا کرد.
در سال ۱۳۶۸ به عنوان استاد در انستیتوت پیداگوژی ننگرهار مقرر شد و به تدریس و تربیت صدها دانشجو پرداخت.
وی در سال ۱۳۸۰ هجری خورشیدی به عنوان استاد در پوهنځی تعلیم و تربیهٔ پوهنتون ننگرهار مقرر گردید و تا اکنون نیز در همین نهاد علمی به خدمت مصروف می‌باشد.
فعالیت‌های علمی و پژوهشی
استاد عبدالرشید ملکزی در عرصهٔ تألیف، تحقیق و نگارش آثار علمی فعالیت‌های گسترده‌ای انجام داده است. او حدود ۱۲ جلد کتاب درسی و چندین مقالهٔ علمی نگاشته و ده‌ها لکچر نوت درسی را برای محصلان آماده ساخته است.
همچنین در ده‌ها سیمینار و کنفرانس علمی ملی و بین‌المللی اشتراک کرده و مقالات و تحقیقات علمی خویش را ارائه نموده است.
آثار منتشرشده
از جمله آثار علمی و کتاب‌های استاد عبدالرشید ملکزی می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:
عوامل مؤثر در رشد شخصیت
روان‌شناسی انکشافی
روان‌شناسی تربیتی
روان‌شناسی اجتماعی
روان‌شناسی مدیریت
پیداگوژی سنی
همچنین مقالات علمی متعددی از وی به نشر رسیده است، از جمله:
بررسی عوامل خشونت میان دانش‌آموزان در شهر جلال‌آباد
فواید و زیان‌های مذاکرات
فواید و زیان‌های تحمل و بردباری
عوامل تخلفات جنسی در دورهٔ جوانی
نقش حافظه در یادگیری
تأثیر وراثت در رشد کودک
تأثیر محیط در رشد کودک
تقدیرنامه‌ها و افتخارات
استاد عبدالرشید ملکزی در جریان سال‌های خدمت علمی و آموزشی خویش، موفق به دریافت ده‌ها تقدیرنامه، ستاینلیک و اسناد افتخار گردیده است. شخصیت علمی، اخلاق نیکو و شیوهٔ تدریس وی همواره مورد ستایش دانشجویان و همکارانش قرار داشته است.
زبان‌ها و سفرهای علمی
استاد عبدالرشید ملکزی به زبان‌های پشتو، دری، پشه‌ای، روسی و انگلیسی تسلط داشته و توانایی خواندن و نوشتن به این زبان‌ها را دارا می‌باشد.
وی سفرهای علمی و فرهنگی متعددی به کشورهای روسیه، تاجیکستان، ازبکستان، ترکمنستان، اوکراین، آمریکا، جاپان، پاکستان و دوبی انجام داده است.
نتیجه‌گیری
استاد عبدالرشید ملکزی از جمله شخصیت‌های علمی و فرهنگی افغانستان است که عمر خویش را وقف خدمت به علم، آموزش و پرورش نموده است. آثار علمی، تحقیقات و خدمات آموزشی وی، سرمایه‌ای ارزشمند برای جامعهٔ علمی کشور محسوب می‌شود و نام او به عنوان یک استاد دلسوز، پژوهشگر توانمند و شخصیت علمی فرهیخته، در حافظهٔ علمی افغانستان ماندگار خواهد بود.

دی هغه نوموتی او پیاوړی فیلسوف، تکړه شاعر او ادیب، پېژندل شوی لیکوال، دیپلومات او سیاست پوه وو، چې د فبروري میاشتې په (۱۲)مه، پر (۱۹۲۸)زېږدیز کال د کونړ ولایت، د «اسمار» په ولسوالۍ د «شینکوړک» په کلي کې په یوې روحاني کورنۍ کې دې نړۍ ته سترګې غړولې دي. نوموړی د لوی عالم، شاعر او ادیب سید شمس الدین مجروح زوی وو، چې لومړنۍ زده کړې یې په کنړ کې د «شینکوړک» د کلي په جومات کې پیل او سر ته رسولې دي. له څو مودې وروسته د خپل پلار سره کابل ته ولاړو او د (۱۳) کلنۍ په عمر یې د استقلال په لېسه کې په څلورم ټولگي کې خپلې زده کړې ته دوام ورکړ. پر(۱۹۵۰) زېږي کال یې د استقلال په لیسه کې خپلې زده کړې تر سره کړې او د لوړو زده کړو لپاره فرانسې ته ولاړ. ده خپلې لوړې زده کړې د (۱۹۵۲)ز کال تر (۱۹۵۸) ز کال پورې د پاريس په «سوربن» او بيا د «مونټ پليه» په پوهنتون کې د ساپوهنې (روحياتو) او فلسفې په څانگه کې د لیسانس او ماستری تر درجې پورې پای ته ورسولې او دوكتورا يې وروسته په المان كې د هيگل په فلسفه كې ترلاسه كړه. په همدې دوره کې وتوانېدو، چې د «الماني ا و انگړېزي» ژبو ادبيات په «غربي المان او انگلستان» کې سرته ورسوي. هغه نه يوازې د پښتو او فارسې ژبو شاعر وو، بلكې په فرانسوي، جرمني او انگليسي ژبو يې هم خبري كولى شوی. کله چې سید بهاؤالدین مجروح پر (۱۹۵۸)ز کال کې خپل هېواد ته راستون شو نو په همدغه کال د کابل پوهنتون د ادبياتو د پوهنځي ښوونکی او د فلسفې ښوونه او تدریس یې پیل کړ. وروسته بيا د پوهنتون د رييس په توګه وګمارل شو. پوهاند مجروح خپل ټول ژوند د پوهې په چوپړ او خدمت کې تېر کړ. دی د خپل عصر هغه نوښتګر او لوی عالم شخصیت وو، چې په شرقي عرفان او حکمت او غربي فلسفې او معاصرو علومو په زده کړو کې د ځانګړي استعداد او وړتیا خاوند وو. هغه په هېواد کې د ننه او بهر په نورو رسمي دندو  کې هم پاتې شوی دی. دی په جرمني کې د افغانستان فرهنګي اتشه شو او همالته يې د هگل په فلسفه كې د دوكتورا درجه واخيسته او له هغه وروسته په كابل پوهنتون كې يې د فلسفې درسونو ته دوام وركاوه. همداسې یې په کاپيسا ولايت کې د والي په توګه دندې تر سره کړې دي. دی د ژوند په وروستيو کلونو کې پاکستان ته ولاړو او په پېښور ښار کې مهاجر شو او پر (۱۳۵۹) لمریز کال کې «د افغان رسنیو مرکز»، چې یو فرهنګي دفتر وو په پېښور کې یې د دغې دفتر بنسټ کېښود او هلته یې خپلو علمي، ادبي، فرهنګي او ملي کارونو او  فعالیتونو ته دوام ورکړ. استاد پوهاند ډکټور سيد بهاؤالدين مجروح ته د فرانسې، سويس، انگلستان، امريکا او د نړۍ ډېرو لويو پوهنتونونو او اکادميکو مرکزونو د استادۍ وړانديزونه وکړل، خو مجروح صاحب يو هم ونه مانه او خپل ژوند ته یې په پېښور کې دوام ورکړ.

استاد پوهاند ډاکتر سيد بهاؤالدين مجروح د خپل ژوند په اوږدو کې ګټور، مهم او ارزښتناک نښیرونه(اثار) کښلي او هم یې ژباړلې دي او په لسګونو علمي، سیاسي، فلسفي او ادبي مقالې او رسالې یې د افغانستان په مطبوعاتو کې چاپ شوې دي. د ده مهم او ګټور نښیرونه(اثار) دا دي: «ځانځاني ښامار- په شعر- پښتو ، اول او دویم دفتر»، «اژدهای خودي شپږ ټوکه نثر دري»، «د جبر او اختیار دیالکتیک»، «نا اشنا سندرې»، «اجتماعي احساس الفرد ادلر په نظر کې- روانشناسۍ کې د ماسترۍ تیزېس»، «د ځان تربیه زموږ په روانشناسۍ کې»، «دشمن را بشناسید»، «صوفي او نوې دنیا»، «زردشت ووییل داسې»، «پیام صوفي بت شکن به بت پرستانې قرن ۲۰»، «بودا چنین ګفت»، «سید جمال الدین و برخورد شرق و غرب» او «منازل السایرین یا صد میدان حکیم سنایي».

کله چې  استاد پوهاند مجروح په پېښور کې کډوال وو او خپل فرهنگي کارونه يې مخ ته بېول نو په دې وخت کې د سخت دريځو مجاهدينو او د پاکستان د څارگرې ادارې «آی اس آی» تر لید او نظر لاندې وو. د ده فرهنگي کارونه چې د کډوالو مهاجرو په منځ کې د يوې ملي روحيې پیاوړتیا وه، د پاکستان د استخباراتي کړيو په وړاندې يو لوی گواښ وو، چې هغوی هېڅکله نه غوښتل په پېښور کې مېشت افغانان د ملي روحيې او هېوادپالنې له ارزښتونو برخمن شي. په دې ترڅ کې هغوی د نورو جهادي تروريستي کړيو سره يو ځای د سيد بهاؤالدين مجروح په وړاندې پلان جوړ کړ او د فبرورۍ میاشتې په(۱۱)مه، پر(۱۹۸۸)ز کال د جمعې په شپه کله چې دی په پېښور کې له خپل دفتر نه راووات د وسله والو لخوا وويشتل شو او هماغلته ځای پر ځای په شهادت ورسېد.

دلته تاسو ته د استاد پوهاند ډوکټور سید بهاؤالدین مجروح  ژورې خبرې او وجیزې وړاندې کوم:

- که انسان خپل روح ونه پېژني، نو هغه به د بل هر څه له پېژندلو بې ‌برخې وي.

 انسان که د خپل درون، حقیقت او وجودي ارزښت ته متوجه نشي، نو د بهرني نړۍ د درک او پېژندلو توان به هم ونه لري.

- ازادي یواځې هغه څوک درک کولای شي، چې بندي شوی وي.

 واقعي ازادي هغه څوک حس کولای شي، چې د استبداد، ظلم او جبر تجربه یې کړې وي.

- تر ټولو لوی زندان، د انسان خپل ځان ته جوړ شوی زندان دی.

 انسان ډېر ځله د خپلو محدودو افکارو، وېرې، او تقلیدي باورونو بندیوان وي.

- د روښانه فکر خاوندان تل د هغو خلکو له خوا وژل شوي، چې د هغوی د فکر له روښنایۍ څخه وېرېدلي دي.

 د تاریخ په اوږدو کې آزاد فکر کوونکي او روڼاندي د مستبدینو، ظالمانو او د جهل د پیروانو له خوا وژل شوي دي.

- که ته غواړې یو ملت تباه کړې، نو فکر مه پرېږده چې خپل حقیقت وپېژني.

 کله چې یو ملت له خپل تاریخي، فرهنګي او فکري هویت څخه بې‌خبره پاتې شي، نو استثمار او غلامۍ ته چمتو کېږي.

- حقیقي بغاوت هغه دی، چې له انسان دننه پیل شي.

 واقعي بدلون او پاڅون د انسان له درون څخه پیلېږي، او که څوک غواړي د ظلم پر وړاندې ودریږي، باید له خپل فکره یې پیل کړي.

- د جهل توره د استبداد پیاوړی ځواک دی.

 استبداد تل د ناپوهۍ له لارې دوام مومي، او جابر واکمنان هڅه کوي، چې خلک ناپوه وساتي، څو د هغوی پر ضد ونه دریږي.

- حقیقي فلسفه، د انسان د خلاصون او ازادۍ فلسفه ده.

 فلسفه باید د انسان د فکري او عملي ازادۍ لپاره وکارول شي، نه د هغه د بندي کولو لپاره.

- زه له هغو خلکو ډارېږم، چې د حقیقت دعوه کوي، خو د فکر دروازې تړلې ساتي.

 هغه خلک چې ځانونه د مطلق حقیقت مالکین ګڼي، خو بحث، منطق او آزاد تفکر نه مني، تر ټولو خطرناک دي.

- انسان هغه وخت آزادېږي، چې له خپل ځان سره صادق شي.

 که یو فرد د خپلو فکرونو، احساساتو او نیتونو په وړاندې رښتینی وي، نو حقیقي ازادي به احساس کړي.

***

په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادرمسعود

 هغه د اسلام د زرین پېر یو ستر  طبیب، ریاضي پوه، ستورپوه، فزیک او کیمیا  پوه، جغرافیا پوه، موسیقي پوه، شاعر، منطق پوه، متفکر، حکیم او  لیکوال وو.  ابو علي سینا د  اسلامي پېر تر ټولو اغېزناک فیلسوف بلل کیږي. نوموړی د نړۍ یو له نوموتو فیلسوفانو او ساینس پوهانو څخه دی چې د فلسفې او طب په برخو کې د خپلو نښیرونو(اثارو ) له امله په ځانګړې توګه د پام وړ دی. هغه د څلورم هجري قمري کال په نیمایي کې پر (۳۷۰) هجري قمري یا (۹۸۰) میلادي کال کې په «آفشنه» کې زېږېدلی، پلار یې عبدالله د بلخ وو. ابن سینا په خپل لاس لیکلي ژوند لیک کې کښلي: « پلار مې عبدالله د بلخ و او په دیواني دنده پسې بخارا ته راغی او دلته یې زما له مور ستارې سره واده وکړ.»  ابن سینا هغه مسلمان فیلسوف دی، چې د ارسطو له فلسفې څخه اغیزمن شوی وو. نوموړي په بېلابېلو برخو کې کابو (۴۵۰)کتابونه ليکلي، چې ډېری يې د طب او فلسفې په اړه دي. ابوعلي سينا په ټولو علومو او په ځانګړې توګه طب کې د پام وړ مهارت درلود، له همدې امله هغه د طبي علومو پلار بلل کېده. د هغه تر ټولو له نامتو او  مهمو نښیرونو (اثارو)څخه په طب کې د «قانون کتاب» او د شفا(درملنې) کتاب دی، چې د منځنیو پېړیو په پوهنتونونو کې یو معیاري طبي متن شو او د (1650)ز کال تر وروستیو پورې کارول کیدل. د ابن سینا په نښیرونو(اثارو) کې د فلسفې او طب سربیره، د ستورپوهنې، کیمیا، جغرافیه او جیولوژي، ارواپوهنې، اسلامي الهیات، منطق، ریاضي، فزیک او شاعرۍ په تړاو هم ډېرې مهمې لیکنې او ګټور موضوعات او مفاهیم هم شتون لري. په اسلامي فلسفه يې ژور اغېز پرېښی دی.

«ابو علي سینا» پر (۴۲۸)هجري قمري یا (۱۰۳۷)میلادي کال کې مړ شو او د «همدان» په ښار (اوسني ایران) کې خاورو ته وسپارل شو.

دا هم د ابو علي سینا بلخي ګټورې، اغېزناکې او مهمې ویناوې او خبرې:

- څوک چې د بدل اخیستو په اندو فکر کې وي، تل یې زخم تازه وي.

- هغه دښمن چې په رښتیا سره کینه کوي، تر هغه دوست ښه دی چې په ریا سره مینه کوي.

- که د یوې تېروتنې  لپاره زر دلیله ووایې، په واقعیت کې دې زر تېروتنې کړې دي.

- بخښنه د ځواک په اکر او حالت کې د زړه ورتیا نښه ده.

- هر څه چې لږ وي، درمل او دوا وي، چې برابر وي، خواړه وي او چې ډېر شي، زهر شي، حتی مینه!                    

- د ښه ملګري نښه دا ده چې پر نیمګړتیاوو پرده وغوړوي تاته نصیحت وکړي او راز دې وساتي.

- د تجربې او آزماېښت ارزښت له پوهې لوړ دی.

- که پوهېدلی وای چې د مرګ په سزا یو محکوم کس، د مجازاتو پر وخت کې څومره ژوند ته د بیا راستنیدو هیله لري، نو بیا به تاسو د هغو ورځو په قدر او ارزښت پوهېدلی وای چې په غم او خواشینۍ یې تېروئ.                         

- چې سپورت کوي درمل ته اړتیا نه لري.

- د انسان روغتیا، ته بل هېڅه دومره تاوان نه پېښوي، لکه په ګېډه کې سرپرسر شوي خواړه.

- په پوهه او فلسفه کې تعصب لکه د بل هر تعصب غوندې د خاموالي نښه ده چې تل د رښتيا په زیان تمامېږي.                      

-  د خپل نفس ښوونکی او استاد او د خپل وجدان زده کوونکی او شاګرد اوسه.

- یو شی چې په زیاته کچه وموندل شي، بیه یې کمېږي. خو علم چې زیات شي، بیه یې هم زیاتېږي.                  

- په علم او پوهه کې کینه د بلې هرې کینې په ډول د خامۍ نښه ده، چې تل د حقیقت په زیان تمامېږي.           

- ډېرې هیلې او آرزوګانې د انسان ذهن نا آراموي.

- وروسته له ډېرې مودې وپوهېدم، چې په هر څه پوهېدل لازم نه دي!

- بې آزماېښت او بې تجربې ډاکټر د مرګ مرستیال دی!

- آزماېښت او تجربه تر علم لوړه ده.

- تر ټولو نېکمرغه هغه څوک دی چې په عمل کې سخاوت ولري او په خبرو کې رښتینی وي.

- هغه څه چې پوهه څرګندوي هغه حقیقت دی.

- له ټولنې سره یو رنګ کېدل څومره سخت وي، کله چې ټولنه په خپله زر رنګه وي!

- له داسې ټبر سره مو کار دی،  چې اندو فکر کوي خدای تعالی له دوی پرته بل هېچا ته لارښوونه نده کړئ.                             

***

په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود

میر مسجدی خان کوهستانی یکی از قهرمانان ملی افغانستان هنگام جنگ اول افغان - انگلیس (۱۸۳۹ - ۱۸۴۲ میلادی) است که با یاران همرزمش کمر قوای انگلیس را در مناطق کوهستان شکست. وی در سال ۱۸۴۱ میلادی یکی از مبارزان ملی و یک رهبر برجستهٔ آزادی خواهانِ افغان و مخالف مداخلهٔ‌ انگلیس ها و نصب شاه شجاع به عنوان امیر افغانستان بود. وی تا زمان مرگش (۲۷ نومبر ۱۸۴۱) همچون یک کوه استوار مقابل قوای اشغالگر ایستاد و شمال کابل را از شر تجاوزگران مصئون نگهداشت. هموطنان را قتل نکرد و با اجنبی ها علیه منافع ملی، پروتوکول و یا قراردای نبست.

روحش شاد و بهشت برین مکانش باد

د افغان - انگریز د لومړی جگړی (۱۸۳۹ - ۱۸۴۱) یو ریښتینی ملی اتل، میر مسجدی خان کوهستانی دی چی له خپلو زړورو ملگرو سره یی په کوهستان کښی د پرنگی لشکر ملا ماته کړه. هغه په ۱۸۴۱ میلادی کال کی د افغانستان د نورو ملی مبارزینو او آزادی غوښتونکو په څیر د پرنگی له خوا د افغانستان د امیر په توگه د شاه شجاع د نصبولوسره د مخالفینو یو وتلی ملی مشر وه. میرمسجدی خان د یو لوړ غره په شان د انگریزی ښکیلاکگر ځواک په مخ کی ودریده او د کابل شمال یی دانگریزانو له تاړاکه وساته. څرنگه چی مکناټن و نه توانیده د جگړی په ډگر کی میر مسجدی خان او افغان ځواکونو ته ماته ورکړی نو د انگریزانو مشهور جاسوس موهن لال، میر مسجدی خان په زهرو مسموم کړ او د ۱۸۴۱ کال د نومبر په ۲۷ نیټه یی له نړی سترگی پټی کړی.

وروسته انگریزی ځواک یو تاریخی ماته وخوړه چی په پایله کښی یواځی انگریزی ډاکټر برایډن ته اجازه ورکړل ښوه چی ځان نیم ځانه جلال آباد کی انگریزی قواوو ته ورسوی او ددی شرمونکی ماتی خبر وروړی. دا تاریخی ویاړ د ملی مبارزینو لکه میر مسجدی خان،‌ امین الله خان لوگری، وزیر محمد اکبرخان، محمد شاه خان لغمانی، سردار سلطان احمد خان، عبدالله خان اڅکزی، محمد شاه خان غلجایی، سردار شمس الدین خان، نائب نواب محمد زمان خان،‌ محمد شاه خان بابکرخیل او نورو مشرانو د مبارزی او وینو په بیه لاس ته راغلی وه.

دغو ملی مشرانو او مبارزینو نه د کابل د خلکو وینی توی کړی او نه یی د خپل هیواد په ضد پردیو سره پروټوکولونه یا ټړونونه وکړل، او نه یی د خلکو ځمکی غصب او نه یی ملی شتمنی او کاڼونه چور او لوټ کړل.

ارواح دی ښاده او فردوس جنت دی ځای وی.

معلومات بیشتر

میر غلام محمد غبار در کتاب "افغانستان در مسیر تاریخ" در باره وی چنین می نگارد:

"سید میر مسجدی خان مشهور در قلعه خویش در جلگاه بحیث مرکز مجاهدین باقی ماند. در این قلعه جنگی ۵۰ نفر مرد مبارز اقامت داشت. انگلیس‌ها که تشنه خون میر مسجدی خان بودند و چندین هزار کلدار قیمت سر او را گذاشته بودند، بطور ناگهانی و مخفی در۳ اکتوبر سپاهی قوی به این قلعه کشیدند و محاصره کردند. میر مسجدی خان با افراد خود در عقب تیرکش‌ ها و برج‌ های قلعه قرار گرفتند و جنگ آغاز شد. هیچ گُله‌ ئی از این مجاهدین خطا نمی‌کرد. اما توپخانه دشمن قابل دفاع نبود و توانست که دیواری از قلعه را بشکافد. پس سپاه انگلیس بالای این شکاف بزرگ ریختند. میر مسجدی خان و رفقایش با سیلاوه‌ های ثقیل دهنه شکاف را سد کردند. دیگر آتش توپ و تفنگ از کار فرو ماند وجنگ تن به تن آغاز شد. دسته‌های دشمن یکی پی دیگری در دهنه شکاف می‌رسیدند و می‌جنگیدند. میرمسجدی خان زخم سختی از سر نیزه دشمن برداشته و در دهنه شکاف مثل شیر زخمی و خون‌ چکان شمشیر می‌زد. سپاه انگلیس که چنین مقاومتی از یک عده چند نفری دید جرئت پیشروی را از دست داد، زیرا ضیق شکاف مجال هجوم دسته‌جمعی نمی داد. اینست که دسته‌ های مهاجم به عقب کشیدند و میر مسجدی با رفقای خود از قلعه خارج شدند و به استقامت نجراب حرکت کردند. همین دلیری میر مسجدی خان بود که موضوع ترانه‌های حماسی کوهستان گردید. این ترانه‌ها بعد از بیشتر از صد سال هنوز در زبان مردمان این سرزمین ساری و جاری است. میر مسجدی خان بعد از چند روز که زخمش بسته گردید با یک عده مبارزین از نجراب به گلبهار برگشت و بیرقِ جهاد بر افراشت."

انعکاس شجاعت و دلیری میرمسجدی خان و دیگر مبارزین ملی را در داستان ها و اشعار فلکلوریک و حماسی مردم میتوان به وضوح مشاهده کرد.

محمد غلام غلامی که شاهد رزم حماسی میرمسجدی خان بود، در اثر منظومش به نام "جنگنامه" شهامت و استواری میر مسجدی خان و یارانش را به تفصیل ذکر نموده است. وقتی لشکر چند هزارنفری انگلیس قلعهٔ میرمسجدی خان را به محاصره درآورد، او به پسران و رزم‌ آورانش ندا سر داد:

بگفت آنزمان مسجدی که این سران

دلیران و شیران و جنگ‌آوران

ببایید همه پایداری کنیم

نباید که بی‌اعتباری کنیم

گریزید ریزید خوی از چین

زشرم آبروی خود اندر زمین

چنین گفت آن مسجدی با سران

که ای کامگاران نام‌ آوران

نباشد کسی در جهان جاودان

چنین است امر خدای جهان

هر آنکو زمادر بزائیده است

به آخر سرش خاک سائیده است

بود آنکه نامی به چنگ آوریم

شگفتی به خلق فرنگ آوریم

بباشید همه در جنگ پایدار

که این نام ماند زما یادگار

وزان بعد میر مسجدی کامگار

ابا نیز محمد شه نامدار

در آنجا که بود شان همیشه قرار

سکونت به نزدیکی چاریکار

بگفتند که جایگه بهر جنگ

نباشد سزاوار خیل فرنگ

نباشیم ز این پس در این جایگاه

که گردد همی کار بر ما تباه

بباشد یکی قلعه از بهر جنگ

بکوشیم چندی به خیل فرنگ

یک قلعه از مسجدی نامدار

همی بود در جلگه خضری کران

پسندیدند آخر همه سرکشان

و از آن بعد آن مردم نامجو

سوی جلگه خضری بکردند رو

همی رفت آن مسجدی نامدار

بهمراه پسر با برادر چهارشنبه

سرودهٔ حماسی و فلکلوریک "بیا بچیم انگور بخو" تا امروز در بین مردم مشهور است:

محمد جان خان، مرد میدان است

ایــوب خـــان، شیر غُـــران است

میـربچــه خان، رس رسان است

آزادی، فــخــــــر افـغـــــان است

راپت کل، لات کـــــــــلان است

بـیــا بچـیــم، انـگـــــــور بخــــــو

مکناتن انگلیس که از تلاش میرمسجدی خان برای اتحاد وسیع مبارزان سخت هراسان بود، رابرت سیل یکی از جنرالان ارشدش را به قیادت تیمورشاه (پسر شاه شجاع) برای سرکوب قیام ملی کوهستان فرستاد.

میرغلام محمد غبار در مورد مبارزات میرمسجدی خان چنین می‌نویسد:

"مردم کوهستان به رهبری مجاهد مشهور میرمسجدی خان و مردم نجراو بقیادت سلطان محمد خان برخاستند و به این صورت تمام قلعه‌های این ولایت شکل استحکامات جنگی اختیار نمود."

قیام دلیرانه مردم کوهستان و نجراب که در راس آن میرمسجدی خان غازی، محمد شاه خان غازی و میر درویش خان (برادر میر مسجدی خان) قرار داشتند در ماه نومبر ۱۸۴۰ میلادی به اوج خود رسیده و اثرات آن تا کابل رسید.

انگلیس‌ها که در میدان نبرد نتوانستند میر مسجدی خان را از پا درآورند، طبق معمول به توطئه‌ و خدعه متوصل شده و بواسطهٔ موهن لال (جاسوس مشهور انگلیس که بالاخره توسط افغان ها به قتل رسید) با پرداخت ده‌ هزار روپیه به یکی از خدمتگاران میرمسجدی خان به نام محمدالله، میرمسجدی خان را زهر داده و وی را مسموم نمودند که در اثر‌آن میر مسجدی خان به تاریخ ۲۷ نومبر۱۸۴۱ جان به جان آفرین تسلیم کرد.

پیکرِ مطهرِ میر مسجدی خان در جوار مزار پدرش، خواجه اسحق صاحب، در قریهٔ ده قاضی، در پروان به خاک سپرده شد.

جنگ اول افغان – انگلیس (۱۸۳۹ - ۱۸۴۲میلادی) شکست مفتضحی را در تاریخ تارج و غارت های انگلیس رقم زد. در این کارزار با انگلیس ها وعدهٔ داده شد که می توانند قرارگاه خویش را با وسایل و لوازم خویش ترک نموده و به قوای آنها حمله ای صورت نخواهد گرفت ولی انگلیس ها خلاف مفاد فیصله نامه وقت گذری و وقت تلفی می نمودند تا قوای تازه نفس انگلیس که به صوب آنها ارسال شده بود به آنها برسد و مبارزین افغان را از دو طرف مورد حمله قرار داده تار و مار نمایند.

زمانیکه مبارزین ملی به این دسیسه پی بردند به لشکر انگلیس ها یورش برده از لشکر هفده‌ هزار نفری‌ انگلیس تنها برای داکتر برایدن اجازه داده شد تا نیمه جان خود را تا جلال آباد رسانده و خبر شکست لشکریان متجاوز را به قوای انگلیس برساند .

این افتخار تاریخی در اثر خود گذری، جانفشانی و رهبری مدبرانه مبارزین ملی چون میرمسجدی‌ خان و سایر سران جنبش آزادی خواهی مانند امين‌ الله خان لوگری، وزیر محمد اکبر خان، محمدشاه خان لغمانی، سردار سلطان احمدخان، عبدالله‌ خان اچکزی، محمد شاه خان غلجایی، سردار شمس‌ الدين خان، نايب نواب محمد زمان خان، محمدشاه خان بابکرخیل و دیگران به قیمت خون هزاران فرزند صدیق و وطندوست بدست آمده است.

این سران ملی نه جوی های خون را در کابل جاری ساختند و نه با هیچ اجنبی پروتوکولی علیه مردم خویش امضا نمودند و نه قراردادی خلاف منافع ملی بستند.

نه زمین های مردم را غصب و نه معادن وطن را تاراج نمودند بلکه این جانفشانی شان در راه خدا و آزادی وطن بود و در مقابل از هموطنان خود مزد و اجری تقاضا ننمودند.

برماست که از این ابر مردان تاریخ بیاموزیم و کارنامه های آنان را سرمشق قرار دهیم.

روح میر مسجدی خان و تمام ابرمردان تاریخ افغانستان که دستان شان به خون هموطنان رنگین نبوده و با دشمن میهن هیچ سازش و قراردادی ننموده بودند، شاد و بهشت مکان باد.

کوپی از فایل وزین محترم دکتور اوریا.

ناصر اوریا * ۲۴ جنوری ۲۰۱۸ - تکزاس

نوموړی د۱۳۳۴لیږد لمریز کال دمرغومی په ۱۱ (۱۹۵۵ م کال دجنوري لومړۍ» 
نیټه دکونړونوو لایت دنرنګ دولسوالۍ دلمټک په کلي کې زیږیدلی دی. دپلار نوم 
يی محمد سیفور ؤ. دپلار له اړخه دمزدورخان او دمور له اړخه دکیجانخان چې 
دواړه ورونه او دمحمدافضل خان زامن او دمحمد اکرم خا ن دزوي محمد عمر خان     
لمسي وو لمسی دی .
وروسته له دې چې دنرنګ دلیسې له دولسم ټولګي څخه په بري ووت دپولیسو 
اکادمی ، او دسیاسي او ټولنیزو علوموپه انستیتیوت کې يي لوړې او مسلکي زده 
کړې کړي او دملګرو ملتونو دسازمان دUNDCP دڅانګې په بیلو بیلو کورسونو ، 
نړیوالو سیمنارونو او ورکشاپونو کې يی ګډون کړی دی. دهلمند ولایت دکجکي 
دبریښنا دبند دساتونکي ټولي دبلوک مشراو دهمدغه ټولي دکفیل هلمند ولایت دامنیه 
قومندانۍ دمخدره توکو دمدیریت دغړي دهمدغه مدیریت دمرستیال اومدیر  
دنیمروز ولایت دڅارندوې قوماندان دننګرهارولایت دڅارندوې دسیاسی چاروآمر 
دکورنیو چارو وزارت دجنايی جرمونود کشف رئیس داړتونونو (زندانونو)او 
څارځایونو(نظارت خونو) دساتنی رئیس دنیشه ايي توکو او قاچاقي مالونو دکشف 
کنترول اومخنیوي ادارې د رئیس په توګه يي بیلې بیلې ټولنیزي دندې پر مخ بیولي 
او اوس په ناروې کې سياسي کډوال دی. هلته هم دهیواد اوهیوادوالو دپاره شعر 
وايي شعر لیکي او یواځې دوطن په نوم دهیلو او آرمانونو ډک ژوندتیروي
دنوموړی چاپي اثار عبار ت دي له

۱ هیلي هاندونه او آرمانونه
۲ هیلي آرمانونه اومنزلونه
۳ پرهرونه تصویـــــرونه
۴ دزمانې غږ دخلکو غږ
۵ یــــــــــــــــــــــــــــُون
۶ بدلون    
۷ زنـــــــــــدانــي نــاره
۸ ســــــــــــره کـــوڅــه
۹ شـــــــړیـــدلــې لــمـن او مــرئــیـان
۱۰ زبیرګې   
او همداډول ځانګړي شعرونه مسلکي او ټولنیزي مقالې یی دهیواد په بیلو بیلو 
رسنیو او انټرنیټ په مټ چاپ او خپاره شوي او دادی (زبـــیـرګـــــــې) چې 
دنوموړي دژوند یادوُنه ناخوالې او په هیواد داوږدو تپل شوو جګړو د غمیزي 
انځورونه تاریخي ویاړنې ، ټولینیزي نیمګړتیاوې په راتلونکي دنوموړي ټینګ باور 
دهیواد او هیوادوالو سره ژوره مینه ،ملي یووالی، سیاسي بیداري،دبشپړې 
خپلواکۍاو ترقۍ په لورهڅوونکي هیلي انځوروي له مارګالی اوجیلمه تر آمو اوله 
بولان اوتاترې نه تر پامیر او بدخشانه پورې دګران هیواد افغانستان د خپلواکۍ او
ځمکنۍ بشپړتیا په هیله وړاندې کوي