د پاملرنې وړ
سیګار په خپل راپور کې ټینګار کړی، چې په پاکستان کې روان سیاسي بې ثباتي، امنیتي ستونزې او اقتصادي فشارونه کولای شي د حکومت پر دوام ژور اغېز ولري.
یاده ارزونه په سیمه ییزه کچه د امنیت او سیاست لپاره د جدي اندېښنې زنګ بلل کېږي.
د افغانستان اسلامي امارت یو ځل بیا د ترکیې جمهوریت او قطر دولت څخه - چې دوه وروڼه هیوادونه دي - مننه کوي چې په استانبول کې یې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د خبرو اترو کوربه توب او منځګړیتوب وکړ.
د افغانستان اسلامي امارت استازو د مشرتابه په ځانګړې لارښوونه په دوه پرله پسې ورځو (د نومبر ۶ او ۷) په ښه نیت او مناسب واک سره په استانبول کې ګډون وکړ، هیله یې څرګنده کړه چې دا ځل به پاکستاني لوري د خپلو مشرانو سره له مشورې وروسته، په جدي او رغنده توګه، په مسؤلانه چلند سره، موضوع ته مراجعه وکړي، او د یوې بنسټیزې حل لارې ته د رسیدو لپاره واقعیت لرونکي او پلي کیدونکي غوښتنې وړاندې کړي.
د خبرو اترو په جریان کې، پاکستاني لوري هڅه وکړه چې د خپل امنیت په اړه ټول مسؤلیتونه افغان حکومت ته وسپاري، پداسې حال کې چې په ورته وخت کې یې د افغانستان د امنیت یا د خپل امنیت مسؤلیت په غاړه اخیستلو لپاره هیڅ لیوالتیا نه ده ښودلې.
د پاکستاني پلاوي غیر مسؤلانه او نه همکاري چلند د اسلامي امارت د ښه نیت او د منځګړو د هڅو سره سره هیڅ پایله نه درلوده.
د افغانستان اسلامي امارت خپل اصولي دریځ بیا تکراروي:
هیچا ته به اجازه ورنکړي چې د افغانستان خاوره د بل هیواد پر ضد وکاروي، او نه به هم کوم هیواد ته اجازه ورکړي چې د خپلې خاورې څخه د هغو اقداماتو په وړاندې کار واخلي یا ملاتړ وکړي چې د افغانستان ملي حاکمیت، خپلواکۍ یا امنیت ته زیان رسوي.
د پاکستان مسلمان خلک د افغانانو وروڼه دي؛ اسلامي امارت د هغوی خیر غواړي او د سولې هیله لري، او د خپلو مسؤلیتونو او وړتیاوو په حدودو کې به ورسره همکاري وکړي.
د افغانستان د خلکو او خاورې دفاع د اسلامي امارت اسلامي او ملي دنده ده، او د الله تعالی په مرسته او د خپلو خلکو په ملاتړ به د هر ډول تیري په وړاندې په کلکه دفاع وکړي، انشاالله
Clarification on the outcomes of the Istanbul meeting
The Islamic Emirate of Afghanistan once again thanks the Republic of Turkey and the State of Qatar — the two brotherly countries — for hosting and mediating the talks between Afghanistan and Pakistan in Istanbul.
Representatives of the Islamic Emirate of Afghanistan, by special direction of the leadership, participated in Istanbul in good faith and with appropriate authority on two consecutive days (November 6 and 7), hoping that this time the Pakistani side, after consultation with its leaders, would approach the issue seriously and constructively, with a responsible attitude, and present realistic and implementable demands to reach a fundamental solution.
During the talks, the Pakistani side attempted to refer all responsibilities regarding its security to the Afghan government, while at the same time it did not demonstrate any willingness to assume responsibility for either Afghanistan’s security or its own.
The irresponsible and non-cooperative attitude of the Pakistani delegation resulted in no outcome, despite the Islamic Emirate’s good intentions and the efforts of the mediators.
The Islamic Emirate of Afghanistan reiterates its principled position:
it will not allow anyone to use Afghan territory against another country, nor will it permit any country to use its territory to take actions against or support actions that undermine Afghanistan’s national sovereignty, independence, or security.
The Muslim people of Pakistan are brothers of Afghans; the Islamic Emirate wishes them well and hopes for peace, and will cooperate with them within the limits of its responsibilities and capabilities.
The defense of the people and land of Afghanistan is the Islamic and national duty of the Islamic Emirate, and it will firmly defend against any aggression with the help of Allah and the support of its people, Insha’Allah.
.
وزار خارجۀ قطر متن بیانیه خبری پیشین خود از نتایج مذاکرات میان افغانستان وپاکستان را تغییر داد. در متن نو کلمۀ borders دیده نمی شود. برای خواندن متن بیانیه وزارت خارجۀ قطر روی لینک زیر کلیک کنید
پر انځور کلیک کړئ
Doha - October 19, 2025
A round of negotiations between the Islamic Republic of Pakistan and Afghanistan was held in Doha , mediated by the State of Qatar and the Republic of Türkiye.
During the negotiations, the two sides agreed to an immediate ceasefire and the establishment of mechanisms to consolidate lasting peace and stability between the two countries.
The two parties also agreed to hold follow-up meetings in the coming days to ensure the sustainability of the ceasefire and verify its implementation in a reliable and sustainable manner, thus contributing to achieving security and stability in both countries.
The Ministry of Foreign Affairs expressed the State of Qatar's hope that this important step will contribute to ending tensions between the two brotherly countries and form a solid foundation for sustainable peace in the region.
د افغانستان د اسلامي امارت د دفاع وزارت وايي پر پاکستاني ځواکونو یې "د غچ پراخ بریدونه کړي او دا چې د افغانستان پر خاوره د پاکستاني ځواکونو د وروستیو تېریو ځواب دی."
د اسلامی امارت د دفاع وزارت ویلي چې د شنبې ماښام ناوخته یې پر ډیورنډ کرښه د پاکستاني ځواکونو پر پوستو او چوڼیو همغږي بریدونه کړي او ادعا کوي چې زیان یې ور اړولی.
دغه وزارت ویلي، دا بریدونه د افغانستان په ختیځ ولایت کونړ، سوېل ختیځ خوست، پکتیا، پکتیکا او په سوېلي هلمند ولایتونو کې شوي.
د کونړ ناړۍ ولسوالۍ په دوکلام کې عیني شاهدانو بي بي سي ته ویلي، له ماښام لګېدو سره د طالبانو ځواکونو پر پاکستاني اړخ د سپکو او درنو وسلو برید وکړ چې وروسته د دواړو لورو ترمنځ سخته جګړه ونښته.
نور خبرونه
نور محمد غفوری
نن چې په انټرنټ کې ګرځیدم، ناڅاپي مې ولیدل چې د ډیورنډ د کرښې د دې خوا او ها خوا بحثونه او مذاکرې د دوو نفرو ترمنځ په شدت روانې وې. پخوا مې هم داسې تلویزیوني بحثونه لیدلي وو چې په سټوډیو کې مېلمنو به یو بل ته ښکنځلې کولې یا حتی د میز تر شا یې فزیکي شخړې لرلې.
زما فکر ته راغلل چې د تلویزیوني سیاسي بحثونو په ماهیت، اهمیت او اخلاقی معیارونو د خپله نظره لنډ یو څه ولیکم چې ګوندې د لوستونکو له پاره ګټور او لارښود وګرزي. دادي په لومړۍ برخه کې د (تلویزیوني سیاسي بحثونو په ماهیت) په لنډ دول رڼا اچوم.
تلویزیوني سیاسي بحثونه د معاصرو رسنیو یوه مهمه بڼه ده چې د سیاسي شخړو، نظریاتي اختلافاتو، د عامه پوهاوي د لوړولو او په ټولنه کې د سیاسي ارادې د جوړولو لپاره کارول کیږي. د دې ډول بحثونو موخه یوازې د سیاسي تبلیغ یا د شهرت زیاتول نه، بلکې د لیدونکو لپاره د معلوماتو وړاندې کول، د شواهدو تحلیل او د سیاسي موضوعاتو روښانه کول دي.
تلویزیوني سیاسي بحثونه یو له هغو رسنیزو فعالیتونو څخه دي چې د سیاسي، اقتصادي او ټولنیزو موضوعاتو د روښانه کولو لپاره جوړ شوي دي. په دې ډول بحثونو کې ګډونوال، چې معمولاً سیاسي شخصیتونه، تحلیلګر یا کارپوهان وي، د یوه میز یا سټوډیو په چوکاټ کې یو له بل سره په موضوعي توګه خبرې کوي. هدف یې دا وي چې د مختلفو نظریاتو او استدلالونو په وړاندې کولو سره لیدونکي وکولی شي د موضوع په اړه پوره پوهاوی ترلاسه کړي او د شواهدو پر بنسټ خپله قضاوت وکړي.
دا بحثونه د ښکېلو لوریو ترمنځ د شفافیت او حساب ورکونې فرصت هم برابروي، ځکه هر ګډونوال اړ دی چې خپلې خبرې مستندې او د شواهدو په ملاتړ وکړي. همدارنګه، د کوربه (میزبان) رول د بحث د روان ساتلو، د وخت مدیریت او د ګډونوالو د خبرو د توازن په ساتلو کې مهم دی، تر څو اورېدونکي په سمه توګه د مختلفو نظریاتو ارزونه وکړي او د بحث موخه- چې د حقیقت څرګندول او عامه پوهاوی دی - ترلاسه شي.
په دې بحثونو کې درې اړخونه مهم دي:
• ګډونوال
په تلویزیوني سیاسي بحثونو کې ګډونوال د بحث په کیفیت او اغېزمنتیا کې اساسي رول لري. دا ګډونوال معمولاً سیاسي شخصیتونه، تحلیلګر یا هغه کارپوهان وي چې د موضوع په اړه علمي پوهه او عملي تجربه لري. د دوی ګډون دا تضمینوي چې خبرې نه یوازې احساساتي یا تبلیغاتي نه وي، بلکې د اسنادو، شواهدو او کره معلوماتو پر بنسټ وي. تجربه لرونکي ګډونوال کولی شي چې موضوع په ژور ډول تحلیل کړي، د مختلفو لیدلورو استدلالونه وړاندې کړي، او د اورېدونکو پوښتنو ته دقیق ځوابونه ورکړي چې په پایله کې د بحث موخه- د حقیقت څرګندول او د عامه پوهاوي لوړول- ښه تر سره کېږي.
• موضوع
ټاکلې موضوع د تلویزیوني بحث محور دی او د لیدونکو د پام او علاقې د جذبولو لپاره ځانګړی اهمیت لري. دا موضوع معمولاً یوه سیاسي، اقتصادي یا ټولنیزه مسئله وي چې په مستقیم ډول د خلکو له ژوند، اقتصاد یا سیاست سره تړاو لري. غوره موضوع نه یوازې د بحث ګډونوالو ته زمینه برابروي چې خپل استدلالونه وړاندې کړي، بلکې لیدونکو ته هم فرصت ورکوي چې د مختلفو نظریاتو پرتله او ارزونه وکړي. موضوع باید په روښانه، تمرکز شوي او منطقي ډول مطرح شي، ترڅو د بحث له منحرف کېدو مخنیوی وشي او لیدونکي د اصلي مسئلې په اړه بشپړه پوهه ترلاسه کړي.
• رسنیز چوکاټ
رسنیز چوکاټ د تلویزیوني سیاسي بحثونو د تنظیم او اغېزمنتیا لپاره حیاتي رول لوبوي. دا چوکاټ معمولاً د وخت محدودیت، د لیدونکو حضور (مستقیم یا غیرمستقیم)، او د منځګړي (یا میزبان) رول په غیږ کې نیسي. کوربه (میزبان) بحث روان ساتي، د وخت مدیریت کوي، د ګډونوالو په خبرو کې توازن ساتي، او ډاډ ورکوي چې ټول ګډونوال به مساوي فرصت ولري. د رسنیز چوکاټ رعایت د بحث کیفیت لوړوي، ګډوډي کموي، او لیدونکو ته د موضوع د دقیق او منظم تحلیل فرصت برابروي.
پایله
په ټوله کې، د تلویزیوني سیاسي بحثونو اغېزمنتیا د دریو اساسي عواملو- مهمو ګډونوالو، مهمې موضوع، او رسنیز چوکاټ- پر همغږۍ پورې تړلې ده. ګډونوال د معلوماتو کیفیت تضمینوي، موضوع د لیدونکو د پام او پوهاوي مرکز ګرځی او رسنیز چوکاټ د بحث تنظیم او عدالت ساتي. کله چې دا درې عناصر په مسلکي او اخلاقي ډول یو ځای شي، تلویزیوني بحثونه نه یوازې د اورېدونکو پوهاوی لوړوي، بلکې د سیاسي شفافیت، منطقي استدلال او د عامه باور د جوړولو لپاره یوه مؤثره وسیله ګرځي.
نور محمد غفوري
15.03.2026
ليکنه : حميدالله بسيا
په منځني ختیځ کې د ايران – اسراييلو او امریکا ترمنځ جګړه ورځ تر بلې زور اخلي او وضعیت لا تر ورځ تر بلې پسې خرابېږي او پېچلي حالت ته ننوزي. ددې جګړو په ترڅ کې تر اوسمهاله دا جوته شوې چې پر ايران د امریکا او اسراییلو هغه پلان ناکام شو چې ژر تر ژره به ايران بې له ستر مقاومت څخه په ګونډو کړي. د ډونالډ ټرمپ او د اسراييلو د ولسمشر نتن ياهو حساب ناسم وخوت او د ايران د نظامي او سياسي مشرۍ د سر د اشخاصو په له منځه وړلو، د ايران پر ملکي هدفونو، ملکي وګړو او پوځي ځايونو باندې له سختو او شديدو بريدنونو سربېره لا هم تهران مقاومت کوي او ان دا چې په پوره مقاومت جنګېږي او پر اسراييلو سربېره یې ټول هغه د شاوخوا عربي هېوادنو باندې چې پکې د امريکا نظامي اډې دي تر بريد لاندې نيولي دي. او دا د ایران د خلکو یووالی او دا د ايران د انقلابي ځواک د سرتېرو استقامت، ځانساتنه او پرېکنده دریځ څرګندوي.
اوس باید څه وشي؟! ، هېڅوک نه پوهېږي. سردرګومه او د ناهیلي فضا رامنځته شوې ، ددې جګړې په اړه د غرب هغه تر ټولو سخت خوش باوره اشخاص هم ګنګس دي چې بالاخره پايله به څه شي؟ د امريکا او اسراييلو لپاره په منځني ختیځ کې د جګړې اور بلول اسانه وو، خو ساتل یې خورا ستونزمن ثابت شوي، ځکه اوس د همدې اور لمبې خپله اور بلونکوو ته ورنږدې کېدونکې دي.
د امریکا او اسراییلو له ستراتیژیکو ناکامیو څخه یوه دا هم ده چې د سیمې هېوادونه نه غواړي د ایران پر ضد جګړه کې ګډون وکړي. د فارس خلیج له اسلامي هېوادونو څخه د ایران ضد ائتلاف جوړول تقريبا نا ممکن شوي، او پرته له دې د تهران د مقاومت ماتول اسانه نه ښکاري.
په ورته وخت کې د منځني ختيځ د چارو د کارپوهانو په وينا یوه نوې ګواښ هم راڅرګند شوی چې ښايي د منځني ختیځ د جګړې اور نور هم پسې وژونکی او لا پسې خپور شي هغه دا چې دا جګړه له سیاسي او اقتصادي ډګر څخه مذهبي ډګر ته بدلېږي. د منځني ختیځ د استخباراتي سرچینو د معلوماتو له مخې، اسراییل چمتو دي چې د نړۍ د مسلمانانو تر ټولو مقدس ځايونه په دې لمبو کې قرباني کړي يانې اسراييل داسې پلان هم لري چې په بیتالمقدس کې پر القصی جومات د توغندي یا ډرون برید ترسره کړي او بيا یې پر ايران ور وتپي.
او په دې سره تلابیب غواړي دوه هدفونه ترلاسه کړي: لومړی دا چې د اسلامي نړۍ له تر ټولو مقدسو او لرغونو جوماتونو څخه یو له منځه یوسي، او دویم دا چې د نړۍ مسلمانان د ایران د مسلمانانو پر ضد را وپاروي. په اسلامي نړۍ کې همدا بې اتفاقي ده چې په اوس وخت کې اسراییل او امریکا ورته ډېره اړتیا لري.
الاقصی جومات سربېره پردې چې یو ښکلی، تاریخي او لرغونی مذهبي ځای دی. د بیتالمقدس په زاړه ښار کې د معبد پر غونډۍ موقعیت لري له مکې شريفې او مدينې منورې وروسته دريو تر ټولو سپېڅلو اسلامي ځایونو له جملې څخه دی، که خدای مه کړه دې جومات ته زيان رسېږي نو د غوسې داسې څپه به راپورته شي چې لهاندونيزيا څخه تر نايجريا پورې به پراخه سیمه ونیسي. پوښتنه دا ده چې دا غوسه به د چا پر ضد وي؟
پر دې مقدش ځای هره بده پېښه داسې درد راپارولای شي چې نه یوازې څو کلونه، بلکې لسیزې به یې اغېز پاتې وي . پر الاقصی جومات هر ډول وحشیانه برید به د اسلامي نړۍ سخت احساسات را وپاروي. همدا هغه څه دي چې د جګړې د دوام لپاره یې ددې ظالمانه سناریو جوړوونکي (امريکا او اسراييل) غواړي. یعنې مسلمانان د سني او شيعه تر نامه لاندې ددې جومات پر سر په داسې اوږده شخړه کې ښکېل کړي چې وینه به یې د هغوی لمسیان او کړوسیان هم تویوي.
خو اسراييل دا قصدا هېروي چې که خدای مه کړه داسې وشي نو ددې مذهبي اور لمبې به خامخا د اسلامي نړۍ له پولې هم اوړي. که په منځني ختیځ کې قصداً پیل شوې مذهبي جګړه د درېیمې نړیوالې جګړې بڼه خپله کړي، نو اسراییل به په سختۍ وکولای شي چې له دې حالته ځان په امان وساتي. تاریخي تجربې ښيي چې په منځني ختیځ کې هر اور بالاخره ټول اسلامي نړۍ او نور هېوادونه په ځان کې رانغاړي.
ولټر، یو فرانسوي لیکوال، مورخ او فیلسوف، د ټولنیزو اصلاح کونکو او آزاد فکر کونکو ترټولو نامتو استازی دی چې لیکنې یې په (۱۸)مه پیړۍ په فرانسه کې د اندونو او افکارو خوځښت او حرکت را پېژني او تعریفوي.
ولټر د نومبر میاشتې په (۲۱)مه، پر(۱۶۹۴)زېږدیز کال کې د فرانسې په پاریس کې زیږیدلی دی. دی اوه کلن وو، چې خپله مور یې له لاسه ورکړه. فرانسوا ولټر خپلې زده کړې د «لوي کبیر ښوونځي» کې د عیسويانو د څارنې لاندې ترلاسه کړې. نوموړي په دې ښوونځي کې لاتیني او یوناني ژبې زده کړې. هغهٔ په دې لار کې ډیرې هڅې وکړې او په هسپانوي، ایټالوي او انګلیسي ژبو کې یې هم مهارت درلود.
اتلسمه پیړۍ د روښانتیا د دورې په نوم یادیږي. فرانسوا ولټر په اروپا او فرانسه کې د روښانتیا د پېر او دور یو له خورا نوموتو فیلسوفانو څخه دی. ولټر یو نامتو او پیژندل شوی لیکوال دی چې د پام وړ نښیرونه (اثار)یې پریښي دي. دی په خپل ژوند کې، د ځینو اندونو او فکرونو له امله، بندیخانې او زندان او جلاوطنۍ ته هم اړ شوی دی. ولټر ډېر مهم او ګټور نښیرونه(اثار)کښلې دي. د ده په ادبي نښیرونو(اثارو) کې ډرامې، شعرونه، مقالې، تاریخي او علمي نښیرونه (اثار) شتون لري. ولټر له شل زره څخه زیات لیکونه او ډېر زیات کتابونه او رسالې کښلې دي. د ده ترټولو مهم نښیر (اثر)چې نن ورځ په ټوله نړۍ او فرانسه کې پیژندل شوی دی، د (کانډیډ) ناول دی. دا فلسفي ناول په نړۍ کې د ژوند په اړه د انسانانو مثبت لید او نظر څرګندوي.
فرانسوا ولټر د می میاشتې پر (۳۰)مه، پر (۱۷۷۸)ز کال کې مړ شوی دی.
تاسو مینه والو ته د فرانسوا ولټر ګڼ شمېر مهمې او له ارزښت څخه ډکې خبرې او ویناوې وړاندې کوم.
- هر څه چې شته، شتون یې چیغې وهي، چې څښتن شته.
- مور د ژوند، مینې او محبت ستر سمبول دی.
- مینه هغه وسیله ده چې ټول کوچیني دردونه او کړاوونه په یو غټ درد او کړاو بدلوي.
- مینه له دوا او درمل څخه خوږه ده لکه څنګه چې کیسه او رومان له تاریخ څخه اغېزناکه دی.
- مینه پیاوړی اور دی، په یوه شیبه کې زړه او ماغزه تر برید لاندې نیسي.
- د مینې پیوند په بېلتانه څه چې په مرګ هم نه شلېږي.
- کله چې دوه میین سره یو ځای شي او بیا سره جلا کېږي دغه دواړه شېبې له ډېرو ګرانبیه او قیمتي شېبو څخه شمېرل کېږي.
- مینه ډیری وخت د خندا وړ ده، خو بې کچې دوستي د شاه له حکم او امر څخه هم ډیره ځواکمنه او اړینه ده.
- ښځې د کب په څېر دي؛ د دوی ترلاسه کول اسانه دي او ساتل یې سخت دي.
- خدای ښځې یوازې د نارینه وو د تابع کولو لپاره موندلې دي.
- هر څومره چې خلک ودونه کوي په هماغه اندازه جرمونه کمېږي.
- په ژوند کې تر ټولو خوږ شی د خپل میړه لپاره د ښځې د پاک زړه مینه ده.
- د ښځو دنده د نارینه وو اخلاقي روزنه ده.
- تر ټولو خوږ شی په ژوند کې د یوې پاکې زړې ښځې مینه له خاوند سره ده.
- زما د ټول ژوندانه بریاوې، هڅې، پوهه او ویاړونه له ښځې سره په یوه شېبه مینه نه ارزي.
- تاسو، امکان لري وکولی شئ، ګل له پښو لاندې کړئ خو امکان نه لري چې د هغه عطر له هوا څخه ورک کړئ.
- نیکمرغي او خوشبختي د هر کور دړه، ور او دروازه وهي، خو خلک هغه وخت نیکبخته او خوشبخته کېږي چې دړه، ور او دروازه ورته پرانیزي.
- د دې لپاره چې ښه لیکل وکړو باید په یو خپلواک هېواد کې ژوند وکړو.
- هر څوک دوه ځلې مري: لومړی هغه مهال چې له زړه نه یې مینه لاړه شي، دویم هغه مهال چې ژوند ته سپکې او سپورې وایي، خو د ژوند مرګ د مینې د مرګ په وړاندې نا څیزه دی.
- که پر بېوزلو غوسه شې، نو دلیل یې دادی، چې ځواکمن نه یې.
- اوښکې د غمونو چُپه او خاماشه ژبه ده.
- زما په لاس کې چې تل د ادب قلم وي، نو د پاچاهۍ د تاج پروا نه لرم.
- ادب بل څه نه دی، خو له مهربانۍ سره خبرې او چلند.
- هغو کسانو چې علم او فرهنګ ته ستر چوپړ کړی دی هغه لیکوال او څیړونکي دي چې په انزوا کې یې ژوند کړی او هیڅکله یې په علمي بحثونو کې برخه نه ده اخیستې او په اکاډمیو کې یې سل په سلو کې نا ثابت حقایق نه دي بیان کړي.
- مطبوعات داسې ماشین دی چې په خپله نه ماتېږي خو محصول یې د نوي کېدو او پرمختیا په لړ کې د ورستیو شیانو، د ناپوهۍ او ظلمونو خاورې ایرې کول دي.
- ټول هنرونه یو د بل وروڼه دي؛ هر هنر په نورو هنرونو رڼا اچوي.
- کار له موږ څخه درې سترې بدۍ لرې کوي: ناروغي، بدمرغي او کمښت.
- دوستي د اروا واده دی په هغه کې د بېلېدو او طلاق اجازه نه شته.
- د دو مینو یو ځای کېدل او بېرته بېلېدل د ژوندانه دوې ارزښتمنې شېبې دي.
- له زړورتیا او جرئت پرته خوشحالي نشته او له مبارزې پرته فضیلت نشته.
- انسان باید د ژوندانه په لاره کې د توُرې په برکت په مخ لاړ شي تر څو خپله وسله تر لاسه کړي.
- تاسو کولی شئ لوی شئ او حتا زوړ شئ، خو ستاسو مور ته تاسو لاهم کوچنی ماشوم یاست.
- دوه شیان ماته د ژوند مانا لري یو آزادي او بله هغه ښځه چې مینه ورسره لرم.
- آزادي د ټولو انسانانو داسې شریک حق دی، څنګه چې ژوند کول د ټولو انسانانو حق دی.
- ټول خلک د ازادۍ سره مینه لري، خو دوی د هغې په ویجاړولو کې یو عجیب مهارت کاروي.
- کله چې تاسې وکولی شئ معنوي بریا ته ورسیږئ، نو به وګورئ چې مادي بریا هیڅ ارزښت نه لري.
- کتابونه په نړۍ یا لږ تر لږه په هغو قامونو، چې لیک و لوست یې زده وي واکمني کوي، نور قامونه یې ارزښت نه لري.
- د کتاب پاڼې داسې وزرونه دي، چې اروا مو د رڼا په لوري الوزوي.
- څومره چې ډېر کتابونه لولئ، هغومره به له رښتیني او حقیقي ژوند څخه خوند اخلئ.
- ګټور کتابونه هغه دي چې لوستونکی وهڅوي او بشپړ یې کړي.
- کتاب پر نړۍ د تمدن واکمني کوي.
- د ورځپاڼې قلم د تبر په څېر دی چې ماتول یې ناشونی دی، دغه تبر د دې موخې او هدف لپاره جوړ شوی دی، چې زړې نړۍ ته تاوان ورسوي ترڅو نوې نړۍ رامنځته کړي.
- کار انسان له دغو درېیو سترو بلاوو څخه ژغوري: سستي، بې لاري، اړتیا.
- وزګارتیا او مرګ یو دي.
- د نورو خلکو د رازونو ویل خیانت دی، د خپل راز ویل ناپوهي او حماقت دی.
- یو پاک زړه د نړۍ تر ټولو ښکلیو جوماتونو او معبدونو ښکلی دی.
- زه خپل خدای ته درناوی کوم، خو له بشریت سره هم مینه او محبت لرم.
- د ښځو دنده ده، چې د نارینه وو اخلاق وروزي.
- چې خبره د پیسو شي، بیا ټول یو دین و قانون مني.
- تاریخ، د بشر د جنایتونو او بدبختیو انځور دی.
- لکه څنګه چې انسانان تاریخ جوړوي، تاریخ هم انسان جوړوي.
- موږ ټول یو شان له میندو زېږېدلي یو، یوازې ښه والی او پرهېزګاري مو تر منځ برید ټاکي.
- هر انسان هغه هستي ده، چې په خپل پېر او عصر کې ژوند کوي، خو یو شمیر لږ کسان یوازې د هغه وخت له دودیزو اندونو او افکارو څخه بهر ژوند کولئ شي.
- د بدیو وروستی پړاو، د تېري په لار کې د قانون کارول دي.
- له حق او حقیقت سره مینه وکړه خو تیروتنې او خطا ته بښنه وکړه.
- انسان هماغه شیبه چې د خپلواکېدو پرېکړه کوي، خپلواک دی.
- اختلاف د انسان تر ټولو لوی شر دی او زغم یې یوازینۍ لار ده.
- هنرونه ټول سره وروڼه دي، هر یو پر بل وړانګې اچوي.
- تر هغې چې د ادب قلم زما په لاس کې دی، دا غم نه راځي چې د پاچاهۍ تاج مې پر سر نه شته.
- هغوی چې غواړي د کال څلور موسمه د پسرلي وي نه ځان پېژني، نه پنځ (طبیعت) او نه هم ژوند.
- په یوه ټولنه کې چې کار د وړتیا او استعداد پر بنسټ نه وي وېشل شوی په حقیقت کې یې ټول خلک بېکاره دي.
- موږ ټول د زېږېدو له ورځې برابر پیدا شوي یو، خو د امتیاز توپیر مو په رښتینولۍ او سپېڅلتیا کې دی.
- د پنځ (طبیعت) ځواک تل د روزنې او پالنې نه زیات دی.
***
په درنښت او ادبي مینه : انجنیر عبدالقادر مسعود
موږ افغانان په کلکه د پاکستاني هوايي ځواکونو وروستي بریدونه، چې د کابل په ګډون د افغانستان پر یو شمېر ولایتونو ترسره شوي او له امله یې ګڼ شمېر بې ګناه ملکي وګړي شهیدان او ټپیان شوي، په سختو ټکو غندو. دا ډول بریدونه نه یوازې یو غیرانساني عمل دی، بلکې د نړیوالو قوانینو او د هېوادونو د ملي حاکمیت پر ضد ښکاره تېری ګڼل کېږي.
افغانستان یو خپلواک هېواد دی او د خپل ملي حریم ساتنه د هر افغان حق دی. د بل هېواد له لوري پر افغانستان هر ډول پوځي برید د نړیوالو اصولو او د ښه ګاونډیتوب د ارزښتونو ښکاره نقض دی.
افغانستان تل هڅه کړې چې له پاکستان او نورو ګاونډیو هېوادونو سره د متقابل درناوي او ښه ګاونډیتوب پر بنسټ اړیکې وساتي. خو له بده مرغه د پاکستان ځینې واکمنې کړۍ د افغانستان په ثبات، سوله او پرمختګ کې خپل زیان ویني او له همدې امله په دوامداره توګه هڅه کوي چې په افغانستان کې ګډوډي او بې ثباتي رامنځته کړي.
دا وروستي بریدونه د همدې ستراتیژۍ دوام دی چې هدف یې د افغانستان د ثبات کمزوری کول او د هېواد پر چارو د نفوذ بیا ټینګول دي. خو افغان ملت تل د خپلواکۍ، ملي حاکمیت او خاورې د ساتنې لپاره ولاړ پاتې شوی او هیڅکله به د داسې تیریو پر وړاندې چوپ پاتې نه شي.
موږ له نړیوالې ټولنې، نړیوالو سازمانونو او د بشري حقونو بنسټونو څخه غوښتنه کوو چې د پاکستان د دغو غیرمسوولانه او تیریګرو کړنو په اړه جدي اقدام وکړي او اجازه ورنه کړي چې افغانستان له سولې، ثبات او سوله ییز ژوند څخه بې برخې شي.
افغان ملت د سولې ملاتړی دی، خو د خپلې خاورې، ملي حاکمیت او د خلکو د ژوند د ساتنې په برخه کې به هیڅ ډول تیری ونه مني.
ژوندی دې وي یو سوله ییز، خپلواک او با ثباته افغانستان
نور محمد غفوری
سریزه
په دې وروستیو کې داسې راپورونه خپاره شوي چې ګواکې په افغانستان کې اسلامي امارت د محقق له تلویزیون او ځینو نورو شتمنیو سره د مصادرې چلند کړی دی. د دې خبر د رښتینولۍ په اړه تر اوسه پوره باور نه لرم، خو همدې خبرو ماته د هغو زرګونو مظلومو انسانانو د حقونو موضوع را یاده کړه چې په تېرو لسیزو کې ورباندې بېلابېل ظلمونه شوي دي. په حقیقت کې د افغانستان وروستۍ تاریخ له جګړو، سیاسي شخړو او د بشري حقونو له پراخو سرغړونو ډک پاتې شوی دی. له همدې امله، که په هېواد کې رښتینې او تلپاتې سوله ټینګېدل او ټولنیز عدالت عملي کېدل غواړو، نو د انتقالي عدالت د بهیر پیل او پلي کېدل یو جدي او نهانکارېدونکی ضرورت دی.
انتقالي عدالت څه ته وایي؟
انتقالي عدالت هغه میکانیزمونو او بهیرونو ته ویل کېږي چې وروسته له جګړو، سیاسي بدلونونو یا اوږدو شخړو څخه د عدالت د تأمین، د حقیقت د څرګندولو او د قربانیانو د حقونو د اعادې لپاره کارول کېږي. په دې بهیر کې معمولاً د حقیقت موندنې کمېسیونونه، د مسؤلینو حساب ورکول، د قربانیانو جبران او د ملي پخلاینې هڅې شاملې وي. د نړۍ په ګڼو هېوادونو کې د شخړو له پای ته رسیدو وروسته د همدې بهیر له لارې هڅه شوې چې ټولنه له تېرو زخمونو څخه د رغېدو لور ته ولاړه شي.
د افغانستان د جګړو اوږد تاریخ
افغانستان له تېرو څو لسیزو راهیسې د جګړو او سیاسي بېثباتۍ شاهد دی. د بېلابېلو سیاسي نظامونو، کورنیو جګړو، بهرنیو لاسوهنو او وسلهوالو شخړو له امله زرګونه انسانان وژل شوي، میلیونونه خلک بېځایه شوي او د خلکو بشري حقونه په پراخه کچه تر پښو لاندې شوي دي. په دې اوږده موده کې د جګړې بېلابېلو لورو داسې کړنې ترسره کړې چې د عدالت غوښتنه یې تر نن ورځې پورې د خلکو په ذهنونو کې ژوندۍ ساتلې ده.
د قربانیانو د حقونو پېژندنه
په افغانستان کې ډېری کورنۍ د جګړو قرباني شوې دي. ځینې خلکو خپل عزیزان له لاسه ورکړي، ځینې بېځایه شوي او ځینې نور له اقتصادي او رواني ستونزو سره مخ دي. د انتقالي عدالت یو مهم هدف دا دی چې د دغو خلکو درد واورېدل شي او د هغوی حقونه په رسمي ډول وپېژندل شي. کله چې قربانیان احساس کړي چې د هغوی دردونه او قرباني هېره شوې نه ده، نو دا کار د ټولنې د رواني رغېدو لپاره مهم ګام بلل کېږي.
د تلپاتې سولې لپاره د عدالت اهمیت
سوله یوازې د جګړې د نه شتون معنا نه لري، بلکې د عدالت، باور او ټولنیز ثبات شتون هم غواړي. هغه ټولنې چې په کې د تېرو ظلمونو حساب نه وي شوی، هلته د شخړو د بیا راژوندي کېدو احتمال پاتې کېږي. انتقالي عدالت کولای شي د حقیقت د روښانولو، د مسؤلینو د حساب ورکولو او د خلکو ترمنځ د باور د بیا رامنځته کولو له لارې د تلپاتې سولې لپاره بنسټ برابر کړي.
ملي پخلاینه او د باور بیا رغونه
په هېواد کې د جګړو پر مهال د بېلابېلو ډلو ترمنځ بېباوري زیاته شوې ده. انتقالي عدالت کولای شي د حقیقت موندنې، د قربانیانو د یاد ساتلو او د ټولنیزو خبرو اترو له لارې د خلکو ترمنځ د باور فضا رامنځته کړي. دا بهیر کولی شي د ټولنې مختلف قشرونه د یو ګډ راتلونکي لپاره سره نږدې کړي.
پایله
افغانستان د اوږدو جګړو له امله ژور ټولنیز او رواني ټپونه زغملې دي. د دې ټپونو د رغېدو لپاره یوازې سیاسي بدلونونه بسنه نه کوي، بلکې عدالت، حقیقت او پخلاینه هم اړین دي. انتقالي عدالت کولای شي د تېرو ظلمونو د منلو، د قربانیانو د حقونو د درناوي او د یو عادلانه او سولهییز راتلونکي د جوړولو لپاره مهمه لاره پرانیزي. که افغانی ټولنه غواړي چې له جګړو وروسته یوه باثباته او عادلانه راتلونکې ته ورسېږي، نو د انتقالي عدالت بحث باید جدي ونیول شي او د عملي کېدو لپاره یې مناسب میکانیزمونه رامنځته شي.
11.03.2026
انجنیر داؤد اڅک ۲۰ – ۲ - ۲۰۲۶
بېله شکه چي ژبه نه یوازي د افهام او تفهیم، بلکه د پوهني، افکارو، علم او تجربو د انتقال وسیله هم ده. ځکه نو ژبه په ژبپوهنه کي د ژوند لومړئ ضرورت بلل سویدی. دا هم روښانه ده چي تقریبأ هره ژبه بیلي لهجې لري او هره لهجه د ځانګړي او معیني جغرافیې محصول دی. طبعي ده چي بیلي لهجې په ژوندۍ ژبه کي رازیږي او پر مختګ کوي. دا به هم منو چي د لهجې په پیدایښت کي پر نورو تاریخي او جغرافیایي لاملونو سربېره شخصیتونه هم رول لري. یعني کله کله د یو شخص ایدیولکت Idiolect (ځانګړی ژبنئ سبک) وکړای سي چي د یوې لهجې او ژبي برخه وګرځي. دغه حالت په ژبپوهنه کي سبک پېژندني تصنع Artificiality بللی دی چي منفي اړخ لري او نه باید په ژبه کي داسي غیر طبعي صنعت رامنځته سي.
پدې معنا:
کله چي یو کاریزماتیک شخص په خپلو لیکنو او بیانونو کي یوه کلمه، اصطلاح یا یو تکیه کلام په پرله پسې توګه په یو ځانګړي سټایل سره کاروي او خپل عادت ئې ګرځولی وي، بیا نو د هغه شخص پلویان، د هغه سټایل خوښونکي یا غوړه مالان د هغه شخص د خوشحاله کولو یا هم د هغه کاریزماتیک شخص سره د سیالي کولو په خاطر په شعوري توګه د هغه شخص د سټایل او کلمو تقلید کوي. معلومداره چي دغه تقلید پراختیا مومي او بلاخره دغه زیاتونه د یوې لهجې برخه سي. لکه ځني کسان چي په خبرو کي د وزن او قافیې برابرولو یا د خبرو او جملو د ښه تسلسل په خاطر داسي زیاتوني کوي یا سويدي چي په ژبه کي ئې ضرورت نه لیدل کیږي، اما اوس رواج دي. دغه غیر ضروري زیاتوني شاید په هره ژبه کي وي، خو په پښتو او فارسي ژبو کي چي زموږ ملي ژبي دي داسي زیاتوني سته چي باید د عادت څخه ولوېږي او پرهېز ځني وکړو. ځکه چي اوس دیجیتالي عصر دی او ډېر اسناد د ګوګل یا کوم بل اپلیکېشن پذریعه ژباړل کیږي. موږ او تاسو وینو چي په غټو کنفرانسو او رسمي لیدونو کتنو کي حتا د ملل متحد په عمومي غونډو کي هم ژباړن دیجیتالي وي. ځکه نو غیر ضروري زیاتوني چي د ژبنیزو معیارو څخه دباندي وي، هم په ترجمه کي ستونزي رامنځته کوي او هم په ګرامري لحاظ اضافه او بې ضرورته وي.
لکه دغه مهملي کلمې چي د اصلي ویي (کلمې) وروسته کاریږي: کار مار، غنم منم، پسه مسه، کوټه موټه، چکر مکر، ړنګه بنګه، عکسو مکسو، ګنډل منډل او نور. زما (لیکوال) په اند د نوموړو کلمو دوهم یا مهمل شکل چي د اصلي کلمې سره اړیکه او معنا نلري او بې ضرورته زیاتونه ده باید د استعمال څه ئې ډډه وسي. البته ځني ورته کلمې سته چي معنا لري لکه احمد څو واره تېر او راتېر سو، همداسي نور.
بله زیاتونه دا ده کله چي یو کتاب چاپ سي نو ځني ښاغلي لیکوالان په خپلو متنونو کي کاږي چي: زما کتاب یا پلانئ کتاب د چاپ په ګاڼه سمبال سو/ د چاپ په ګاڼه وپسولل سو. دغه زیاتوني هم ژباړن ته ستونزي زېږوي او هم جمله بې ضرورته اوږدیږي. باید مختصر ولیکو چي زما کتاب چاپ سو.
دریمه زیاتونه چي په پښتو ژبه کي رواج سوېده او پر تقریري ژبه سربېره اوس په لیکلو کي هم لیدل کیږي د (یو) کلمه ده، چي زما په اند یوه غیر ضروري زیاتونه ده او پر دیجیتالي ژباړن سربېره ئې ګرامر هم نه خوښوي.
د بیلګي په ډول ما (لیکوال) یو ښایسته کتاب ولیدۍ چي عنوان ئې وو (یو څو لپي فکرونه). همداسي په بل ځای کي لیکل سوي ول (د یو دوو کتابو په باره کي یو څو خبري)،(د افغانستان د کتابتونونو په اړه یو څو خبري) او داسي نور.
ځني د نظر خاوندان وایي چي (یو) معین کونکې کلمه ده، یعني اندازه او ظرفیت تعین او ځانګړی کوي. ځکه (یو) ضروري دی او باید ولیکل سي. اما زه (لیکوال) په ډېر احترام د داسي نظر سره همږغی نه یم. نو پدې خاطر چي موضوع ښه روښانه سي، راځۍ چي پرهمدغه موضوع باندي یو لنډ او دوستانه بانډار وکړو چي (یو) په معین کولو، مشخص کولو یا ځانګړي کولو کي مرسته کوي که یا؟
لومړۍ جمله: یو څو لپي فکرونه. په (څو) باندي ټوله پوهېږو چي جمع ده او نامعینه یا نامعلومه جمع ده. یعني د دوو، درو، څلورو... په شان معینه جمع نده. په همدې خاطر موږ نه سو کولای چي دغه نامعلومه مقدار د (یو) پذریعه معین یا مشخص کړو. ځکه چي اندازه او مقدار په شمېره باندي تعین او ټاکل کیږي، بېله شمېرې څخه موږ نه سو کولای اندازه مشخص یا معین کړو. او که غواړو چي مقدار ئې معین کړو باید ظرفیت او اندازه ئې شمېر کړای سو. لکه یوه لپه، دوې لپي یا درې لپي فکرونه. او که غواړو چي یوه غیر معینه اندازه معرفي کړو نو باید ولیکو چي: څو لپي فکرونه. دغه جمله هم په ګرامري لحاظ ښکلې او لنډه ده او هم ئې ګوګل صاحب په معنا کي نه ورکیږي. یعني د (یو) کلمه دلته غیر ضروري زیاتونه ده او کوښښ باید وکړو چي استعمال نسي.
دوهمه جمله: د یو دوو کتابو په باره کي یو څو خبري. د جملې په لومړۍ برخه کي ( د یو دوو کتابو په باره کي) وینو چي دوه کتابه په ښکلا سره معین سویدي، یعني تعداد ئې معلوم او معین دی چي دوه کتابه دي. بیا نو نه کوم ضرورت احساسیږي او نه کوم ګرامري اصل امر کوي چي (یو) پر اضافه کړو. او که (یو) اصل بولو بیا نو ادامه ئې هم باید ولرو.یعني د دوو دوو کتابو په باره کي، د درو دوو کتابو په باره کي، د څلورو دوو کتابو په باره کي هم باید ولرو چي نه ئې لرو. ځکه نو زما (لیکوال) عرض دا دی چي د (یو) ضرورت نسته او اضافه دی.
په دوهمه برخه (یو څو خبري) کي لوړ واضح سول چي (څو) نا معینه جمع ده. او موږ نسو کولای چي په (یو) ئې معینه کړو. که چیري د پورته توضیح پر بنسټ ئې بېله (یو) څخه ولیکو جمله به مو ښکلې او ساده لیکلې وي.
پایله دا چي:
که پورته زیاتوني د شفاهي ژبي څخه د عادت په خاطر نسو لیري کوالی نو په لیکلو کي باید ډډه ځني وکړو او پوره کوښښ وکړو چي پښتو ژبه ښکلې، ساده، اسانه او روانه ولیکو. یعني که لوړي جملې په لاندي ډول ولیکو هم به ښاغلی ګوګل خوشحاله وي او هم به د ګرامر احترام سوی وي:
۱ - د (یو څو لپي فکرونه) پر ځای که (څو لپي فکرونه) ولیکو ستونزه نه زېږوي.
۲- (د یو دوو کتابو په باره کي یو څو خبري) پر ځای که (د دوو کتابو په باره کي څو خبري) ولیکو جمله به قانونمنده وي.
۳ - (د افغانستان د کتابتونونو په اړه یو څو خبري) پر ځای که (د افغانستان د کتابتونونو په اړه څو خبري) ولیکو تاوان نه کوو.
درنښت
دودیال
د افغانستان د علومو اکاډمي په اوسني تشکیل او جوړښت سره، په یوځلي نه ده جوړه شوې، بلکې دا له ۱۳۱۱ل. تر ۱۳۴۹ل. پورې او بیا تر۱۳۵۷ پورې؛ پړاو په پړاو او له بیلابیلو خورو- ورو اکاډمیکو مرکزونو او بنسټونوڅخه منسجمه شوه. لومړی د(افغان اکاډمی) په نوم او بیا ډېر وروسته (د افغانستان دعلومو اکاډمي/اکادمی علوم افغانستان) شوه، چې تاریخ یې داسې بیانوم:
د اکاډمي بنسټ په حقیقت کې هماغه د ۱۳۱۱ل.(۱۹۳۲م.) دکندهار پښتو ادبي انجمن و چې رئیس یې محمدعثمانخان بارکزی او (پښتو) مجله یې نشراتی ارګان و. وروسته پر۱۳۱۶ل.(۱۹۳۷م.)کې کابل کې پښتوټولنه د علمی او اکاډمیک بنست په توګه جوړه شوه چې افتخاري رئیس یې د هغه وخت د معارف وزیر، محمدنعیم خان و. پښتو ټولنې ته (پښتو اکاډمي) هم ویل کېده، لکه اوس چې پېښور کې د پښټو اکاډمي ده. په ۱۳۳۴ل. (۱۹۵۵م.) کې ورته اساسنامه جوړه او یو شمېر بهرنیو اکاډمیو او دهیواد دننه علمی مراکزو سره یې توامیتونه وموندل. همدا وخت یې علمی کارکوونکو ته اکاډمیکې رتبې(څېړونکی، څېړنيار،څېړنوال،څېړندوی،څېړنپال) و ټاکل شوې. کابل مجله ، هېواد او زیری اخبار یې نشرات وو، خو هېواد اخبار له ۱۳۲۸ل.(۱۹۴۹م.) وروسته ورڅخه جلا شو. هېواد اخبار هغه وخت د ارواښاد عبدالرووف بینوا په مدیریت چلېده. د پښتو ټولنې مشاعرې، سیمینارونه او علمي کنفرانسونه دایر، علمي مقالې یې نشر اود افغانستان کالنۍ او دایرة المعارف یې چاپ کړل. هغه وخت د دولتي او شخصی (خصوصی)نویو تاسیس کېدونکو موسسو او بنسټونو نومونه د پښتو اکاډمی له خوا اېښودل کېدل چې زیاتره تراوسه اعتبار لري.
هر هېواد خپله انسایکلوپیدیا(دایرة المعارف) لري. افغانستان هم په ۱۳۲۰ل.(۱۹۴۱م.) کې د پښتو ټولنې په تشکیل کې د دایرة المعارف د ټولنې مدیریت جوړ کړ. لومړنی مدیر یې میا محمد حسین و. پر۱۳۲۵ل. لوی مدیریت شو او محمد هاشم پردیس (میوندوال) یې مدیرشو.
پر۱۳۲۷ل. کال د دایرة المعارف د نشر لړۍ شروع او تر ۱۳۲۸ل. پورې پینځو برخو(اجزاوو) کې د زرو مخونو په لرلو سره بشپړشو. د دري برخې مدیر یې میر علی اصغرشعاع و، خو پښتو اډیشن یې لا نه و نشر شوی. وروستی(شپږم) جز یې پر۱۳۴۸(۱۹۶۹م.) خپور شو. پښتو ادیشن باندې پر۱۳۲۹ل. کار پیل شو، مدیر یې غلام جیلانی جلالی و. وروستی(اووم ټوک) یې پر۱۳۵۵ل. کال خپور شو. په دې توګه د آریانا دایرة المعارف لومړی دور(شپږ ټوکه دري او اووه ټوکه پښتو) نشرشو. د اریانا دایرةالمعارف دوهم دور مستقل نه و، بلکې د افغانستان دعلومو د اکاډمی تشکیل کې پر۱۳۸۵ل. پیل شو، چې دا وخت یې مرکز ریاست ته اوچت شوی و، لومړی رئیس یې ارواښاد میوندي، بیا استاد رفیع او وروسته یې آغلی څېړنپوه ثریا پوپل رئیسه وه. راقم السطور د دایرة المعارف د انستیتیوت آمر وم. په دې دور کې مو پښتو او دري یو ځای شروع کړ. هر دري ارتیکل به پښتو ته او هر پښتو لیکل شوی آرتیکل مو دري ته ژباړل. په لیکوال شرط نه و چې دري یا پښتو یې ولیکي. لکه هغسې چې پنځوسمو کلونو کې د هېواد جغرافیایی قاموس پیل شوی و، دا وخت یې هم دوام وموند او اتنوګرافی ورسره.
د راقم السطور وړاندیز تل هغه وخت دا و چې د دایرة المعارف ریاست دې د( دایرة المعارف او قاموسونو) د ریاست په نوم شي او د دې ریاست اډانه کې دې یو د افغان دایرة المعارف انستیتیوت اوبل د افغان قاموس انستیتیتوت جوړ شي، خو د ادبیاتو مرکز؛ په تېره سرمحقق نصرالله ناصر صاحب زما وړاندیز رد او ویې ویل چې قاموسونه د ادبیاتو څانګې پورې اړه لري. د اکاډمی مرستیال ارواښاد سوبمن صاحب چې مخکې یې زما وړاندیز نه و رد کړی، د سرمحقق ناصر ټینګار یې ومانه او زما وړاندیز یې بابېزه پرېښود. ما ټینګار ونه کړ، کار ته مو دوام ورکړ، وروسته دواړو برخو کې ګټور کارونه وشول او ښه پرمختګ راغی.
لکه چې وویل شول اریانا دایرة المعارف په پیل کې مستقل و، خپله کړنلاره یې لرله. دې سره یوځای یو څو نور اکاډمیک بنسټونه هم په پیل کې یا د معارف وزارت یا د مطبوعاتو مستقل ریاست/اطلاعاتو او کلتور وزارت اړوند فعال وو، چې دا هریو باید لکه پښتو ټولنه او د دایرة المعارف مدیریت د اوسنۍ دعلومو اکاډمی بنسټونه وبولو، لکه : د تاریخ ټولنه (۱۳۲۱ل.) دمطبوعاتو ریاست اړوند، مدیریې احمدعلی کهزاد او خپرونه یې(آریانا مجله)وه، ورسره یو ځای یې د(افغانستان) مجله د یونسکو په ژبو خپروله. بل مهم بنسټ د لرغونپوهنې(باستانشناسی) آمریت و. دا په ۱۳۴۵ل. د انستتیتوت په نوم د اطلاعاتو او کلتور وزارت اډانه کې جوړشو. لومړنی آمر یې دکتور شاهی بای مستمندی و. دوه مجلې یې خپرولې: هرات باستان او کوشاني مجله .
بل اکاډمیک مرکز د کوشاني څېړنو مرکز و، چې د یونسکو د څوارلسمې عمومي غونډې او۳۲۳شمېره فېصلې سره سم جوړ شو، بیا د دغه نړیوال سازمان د پینځلسمې غونډې له پرېکړې سره سم یې ۱۹۶۸م. کال کې په ټوله منځنۍ آسیا کې د کوشانیانو په اړه څېړنې پیل کړې. په ۱۹۷۰م. کال په کابل کې د کوشانیانو یو نړیوال لوی کنفرانس دایر او د کوشاني څېړنو کار د علامه عبدالحی حبیبی تر ریاست لاندې په کار پیل وکړ. د کوشانیانو نړیوال کنفرانس کې دمنځنۍ آسیا پینځو هېوادو او ورسره د شوروی اتحاد، آلمان، فرانسې، انګلستان او امریکا د لرغونپوهنې د ادارو هیئتونو برخه لرله. له دغه نړیوال کنفرانس وروسته له ۱۳۵۴ل.(۱۹۷۵م.) وروسته د اطلاعاتو او کلتور د وزارت په تشکیل کې د کوشانی څېړنو نړیوال مرکز جوړ او بودجه یې د یونسکو له خوا وه. خپرنیز ارګان یې د«تحقیقات کوشانی» مجله وه چې لومړنۍ ګڼه یې پر۱۳۵۷ل. کال کې خپره شوه.
پر۱۳۵۴ل. دپښتو څېړنو نړیوال مرکز د یونسکوله خوا منظور او مقر یې کابل کې په ۱۹۷۵ل.کې جوړ شو. د پرانیستی کنفرانس کې یې د افغاني څېړونکو ترڅنګ د بهرنیو هېوادو څیړونکو لکه پروفیسور مورگنسترن او یو شمېر نورو ګډون کړی و. همدی کنفرانس کې (پښتو) مجله دیونسکو په ژبو منظور او خپره شوه.
پورته یاد شویو ټولو مراکزو او بنسټونو خپلې ځانګړې تګلارې لرلې. دا ټول خواره واره اکاډمیک مراکز وو، حال دا چې نورو هېوادو دعلومو اکاډمۍ لرلې. دا وخت د افغانستان د علومو د اکاډمي مفکوره رامنځته شوه، چې د ۱۳۴۶ل. کال د تلې پر۲۶مه د(افغان اکاډمی) په نوم یوه طرح د محمدظاهرشاه د زېږېدنې په مناسبت ترلاس لاندې ونیول شوه. لومړني اسناد، مرام او تشکیل یې جوړ او یو شهزاده یې افتخاری رئیس او د اطلاعاتو او کلتور وزیر یې آمرو ټاکل شو. دا لومړنی طرح د اطلاعاتو او کلتور د وزیر اکادیمسن محمود حبیبی په وړاندیز او د پاچا په موافقه په هغه لویه غونډه کې چې کابل هوټل کې جوړه شوی وه، لوړو مقاماتوته وړاندې شوه. په دې غونډه کې د صدارت مرستیالانو عبدالله یفتلی او دکتور عبدالقیوم، د اطلاعاتو او کلتور دوزارت رهبري لکه محمدخالد روشان معین او د هغه وخت پوهانو او لیکوالو لکه: دکتور سید بهاءالدینمجروح، خال محمد خسته، غلام محمد نوید، سید محمد قاسم رښتیا، محمد اسماعیل مبلغ، صالحمحمد پرونتا، عبدالوهاب طرزی، محمد صدیق روهی، میر محمد صدیق فرهنگ، محمد حسن کاکړ، محمد رسول امین، حبیب الله تږی، پوهاند عبدالحی حبیبی، دکتور عبداللطیف جلالی، حبیب الرحمان جدیر ، سید فقیر علوي د اصلاح ورځپاڼې مدیر، میر سعید بریمن د هیواد ورځپاڼې رئیس، کریم روهینا د انیس مسؤول مدیر، عبدالحمید مبارز د باختر آژانس رئیس، محمد کریم نزیهی، محمد ابراهیم صفا، محمد ابراهیم ثابت او محمد هاشم رحیمی ګډون درلود. دغه طرح تائید او د ۱۳۴۹ل. کال د وري په دویمه د سلطنت د لسم نمبر فرمان له مخې افغان اکاډمي رسماً تشکیل او شاه محمود خان یې افتخاري رئیس شو. پورته یاد شوی اکاډمیک خواره- واره مراکز پکې منسجم او دغه درې واحدونه یې لرل: د تاریخ د ټولنې ریاست، د آریانا دایرة المعارف ریاست او د پښتو ژبې د پرمختیا آمریت، یو اداري آمریت او د کتابتون مدیریت.
یوه خبره روښانه نه ده چې سره له دې چې ارواښاد روهي او استاد حبیب الله تږي د علومو داکاډمی طرح سره موافق او ورته خوشحاله وو، خو په دغه تشکیل کې یې د پښتو ټولنې د مدغم کولو مخالفت وکړ، ښايي موخه یې دا وه چې پښتو ټولنه همداسې خپلواکه پاتې شي(؟).
له هغه وخته را وروسته د افغان اکاډمي افتخاري او مسلکی علمی غړي(د الفبې په ترتیب) دا وو:
عبدالهادی داوي، علی احمد نعیمی، غلام جان خان، غلام جیلانی جلالی، غلام حسن مجددی، غلام فاروق اعتمادی، گل پاچا الفت، لعل محمد کاکړ، مایل هروي، محمد آصف سهیل، محمد ارسلان سلیمی، محمد ابراهیم ثابت، محمد ابراهیم خلیل، محمد اسماعیل مبلغ، محمد ابراهیم صفا، محمد حسن کاکړ، محمد رسول امین، محمد رفیق حبیبی، احمد علی کهزاد، امین الله زمریالی، حبیب الله تږی، خال محمد خسته، دکتور محمد اکرم، ذبیح الله رسا، سید احمد شاه هاشمی، سید بهاءالدین مجروح، سید شمس الدین مجروح، سید قاسم رښتیا، صالح محمد پرونتا، ضیا قاریزاده، عبدالاحمد جاوید، عبدالحی حبیبی، عبدالخالق واسعی، عبدالرووف بینوا، عبدالرزاق پوپل، عبدالشکور رشاد، عبدالواحد واجد، محمد شاه ارشاد، محمد صدیق روهی، محمد صدیق طرزی، محمد صدیق فرهنگ، محمد فرید، محمد قدیر تره کی، محمد کریم نزیهي، محمد گل نوري، محمد هاشم رحیمي، مولانا عبدالعزیز قربت، نور احمد شاکر او یارمحمد نظامی.
افغان اکاډمی هغه وخت د بیلابیلو څیړنیزو او فرهنګی واحدونو په یو ځای کولو سره تاسیس شوه. دا وخت نړۍ د ساینس برخه کې نوي بریالیتوبونه ترلاسه او دا پیړۍ د ساینس او تکنالوژي عصر بلل شوی و، نوځکه افغان اکاډمی ځان ته څو مهمې موخې وټاکلې:
۱.د ټولنیزو علومو په برخه کې باید د هېواد د ژبو د ریښو او پیل، د علمی متونو د څېړنې او د ادب د کره کولو په اړه کار وشي،
۲.دعلمی، ادبي او ټولنیزو نښېرونو خپرول،
۳.د نویو فکری او ادبی افکارو او د ټولنیزو مسایلو د ارزونې ژباړې ترسره کول او د لرغونپوهنې په ډګر کې څېړنه،
۴.د آریانانا دایرة المعارف د کړنلارې پرمخ بیول چې لږ مخکې پیل شوی و، دهغو په دوام د اختصاصی دایرةالمعارفونو خپرول،
۵.د ساینسي څانګو(طبیعي علومو) پرمختیا.
دا وخت افغان اکاډمي یو شمېر مهمې مقالې او مستقل تاریخی کتابونه نشر کړل. د بیلګې په توګه د فولکلور برخه کې«د خلکو سندری» پر۱۳۴۹ل. کال ، « د پښتو پخوانۍ تذکرې» پر۱۳۵۰ل. کال. او «ابدالۍ توره» پر۱۳۵۲ل. کال. د دغو کتابو خپروونکی «د افغانستان اکادیمی» او اړوند څانګه یې د تاریخ ټولنه معرفي شوې وه. له دغو کتابونو سره یوځای مجلې هم نشر شوې وې.
څو کاله وروسته د ټولنې په پرمختګ او د عصروزمان غوښتنو سره سم« افغان اکادیمی» پراخه شوه او پربنسټ یې دافغانستان دعلومو اکاډمی/ اکادمی علوم افغانستان رامنځته شوه. د دغه نوي علمی او فرهنګی لوی مرکز فرمان د ۱۳۵۷ل. د زمري پر پينځلسمه(۱۹۷۸) د دوو برخو(طبیعی علومو اوټولنیزو علومو) په لرلو سره صادر شو. د وزیرانو دشورا دارالانشا د ښوونې او روزنې وزارت ته په دې اړه لاندنی لیک واستاو، دلیک متن کټ مټ داسې و:
(د وزیرانو د مجلس تر ۹۸۷ فیصلی لاندې په دیارلسمه غونډه، نیټه ۱۳۵۷/۵/۱۵ش. کې د ښوونې او روزنې د وزارت د عرضپاڼی په اساس پریکړه وشوه چې: په افغانستان کې دعلومو د تکامل په مقصد د علومو د اکاډمی تشکیل چې د یوې لوړې علمي سویې کمیسیون په واسطه ترتیب او تنظیم شوی دی، د وزیرانو د عالي مجلس له خوا د عظمی صدارت په چوکاټ کې تأیید او منظور شو).
د دغه لیک له صادرولو وروسته د علومو اکاډمی د ښوونې او روزنې(معارف) وزارت څخه خپلواکه او د یو جلا علمی ادارې په توګه د کب د میاشتې پردوهمه نېټه یې کار پیل کړ. لومړنی رئیس یې ارواښاد دکتورګل محمد نورزی و چې له رتبې لوړ بست کې مقرر شو. په دې اقدام سره د پخوانۍ پښتوټولنې قانون چې د دې علمی ادارې بنسټ و، د اجراءاتو سند شو. وروسته بیا هر ریاست او مرکز ته کاري کړنلاره او بیا د افغانستان د علومو د اکاډمی قانون جوړ شو.
لومړني رئیسان یې دا وو:
پوهندوی دکتور گل محمد نورزی، اکادمیسین غلام مجدد سلیمان لایق، پوهنمل گلداد، کاندید اکادمیسین سرمحقق دکتورعلوم عبدالکبیر رنجبر،اکادمیسین عبدالاحد عشرتی، سرمحقق محمد محسن فورملی، ملا محمد حسین مستسعد، مولوی خلیل الله فیروزی، سر محقق عبدالباری راشد، سرمحقق ثریا پوپل، ... او اوس یې رئیس شیخ فریدالدین دی.
د علومو اکاډمی وروستیو کې دریو برخو(بشری علوم، طبیعی علوم، اسلامی علوم)کې مرستیالان لرل؛ نومونه یې دا دي: کاندیدای اکادمیسین محمد ظاهر افق، سرمحقق دوکتور دولت محمد لودین، کاندید اکادمیسین سرمحقق دکتور علوم عبدالکبیر رنجبر.
هغو ذواتو چې معاونیتونه یې پرمخ بیولي، دا وو: ، اکادمیسین پوهاند عبدالشکور رشاد،مولوی فریدالدین محمود، سرمحقق دکتورمحمد علم اسحاق زی،سرمحقق نصرالله سوبمن، سرمحقق محمد اسلم افضلی، پوهاند دکتور بلبل شاه جلال، کاندید اکادمیسین پوهنوال عبدالصمد سلیم، سرمحقق دکتور شاه محمد میوندی، مولوی شجاع الدین خدام، سرمحقق دکتور عبدالخلیل ظریفی، سرمحقق دکتور نجم الدین ترین،غلام ربانی ادیب، مولوی ذکی الله اشرفی، معاون سرمحقق میرمحمد شریف پاکرای، محقق عبدالباری راشد او مولوی سیف الرحمن سایف ستانکزی.
د اکاډمی علمی منشیان بیلابیلو وحتونو کې دغه درانه ذوات وو:دکتورعبدالسمیع غفاری، محمد ظاهر افق، محمد حسین هلالی، پوهاند دکتورمحمد نادرهادی، سرمحقق نصرالله ناصر، سرمحقق دکتور الف محمد شرر، سرمحقق سید امین مجاهد، دوکتور احمدشاه عمر وردک او احمدی.
وروسته تر ۱۳۶۵ل. کال څخه د ژبو او ټولنیزو علومو ترڅنګ؛ د ساینسی برخو لکه: د کیهانی څېړنو مرکز، انستیتوت سیسمولوژی و تهیه و نصب دستگاه زلزله سنج، د اوبو د څېړنوانستیتوت ، د لمر د انرژی کارولودیپارتمنت ، د باد د انرژی دکارولو څانګه، د جنیتکس، بیوتکنولوژی، جن¬ انجینیرنگ او خاورې پوهنې څانګې جوړې او د زراعت، فزیک، ریاضی، کیمیا، بیولوژی، تخنیک، زمکپوهنې علومو، طب او فارمسی ته پاملرنه وشوه.د کرنې وزارت د کرنیزو څېړنو د ریاست رهبری هم د علومو اکاډمی په غاړه و.
د افغانستان دعلومو اکاډمی د بډای کتابتون لرونکی ده چې قیمتي خطي نسخې یې خوندي کړي دي. د خپرونو نومونه یې؛ اریانا، خراسان، پښتو، طبیعت، تیبان، زیری او تفکر دي. له دې برعلاوه هرکال د نویو څیړنو برخو کې نوي کتابونه نشروي. اوس دافغانستان د علومو اکاډمی د دایرة المعارف، دکوشانی څیړنو، د سیمه ییزو څیړنو اود اسلامی څیړنو مراکز ، لابراتوارونه، تشخیصیه کلنیک، د ونو او بوټو د مطالعې برخه، د اتنوګرافی موزیم او اداري څانګې لري.
د قانون له مخې، د اکاډمی رئیس انتخابی دی، د کار دوره یې څلورکاله ده. دغه علمی بنسټ د بیلابیلو هیوادو علمی مراکزو سره د اړیکو، د سیمینارونو او کنفرانسونوددایرولو، د علمی څېړنو د ترسره کولو، دهېواد دطبیعی زیرمو مطالعات او ارزونه، دملی اقتصاد د ودې په خاطر د نویو ساینسی او تکنولوژیکي پرمختګونو د مناسب کارولو د لارو موندل، د علمی، فرهنګی، اقتصادی او ټولنیزو پلانونو د طرح، ارزولو او تطبیق کې مرسته، د غیر اسلامی او بیګانه اثراتو مقابل کې درېدل او دهغو د نفوذ مخنیوی، ملی فرهنګ ته ارتقا ورکول او په ټوله کې په هېواد کې د علومو د کمی او کیفی ودې تامینول دي.
د علومو اکاډمی د اتنوګرافی د موزیم او د خپل کتابتون ترڅنګ؛ یو بل کتابتون چې ښاغلی حبیب الله رفیع ډالۍ کړی او د پوهاند امان الله حیدرزاد د پژګر او انځورګر د آثارو زېرمه لري د اتنوګرافی موزیم کې اېښودل شوي دي( استادحیدرزاد د۲۰۲۶د جنوري میاشت کې له هېواد بهر وفات شو جنتونه یې نصیب شه). دعلومو اکادمی درېیم پوړ کې د میناتوري د آثارو یو نندارتون هم لري. داکاډمی مرکزی ودانۍ د نوي ښار د شاببوجان د کوڅې پای کې ده، چې د کابل د کورنیو جګړو له پای ته رسېدو وروسته دولسمشر حامدکرزي د فرهنګی مشارو دروند او منلي استاد ښاغلی سرمحقق زلمی هیوادمل په پرله پسې هڅو او سید ه څارنه جوړه شوه. ورسره پخوانۍ ودانۍ ترمیم او د اتنوګرافي موزیم شو. مرکزی تعمیر د وړکتون او ترانسپورت او پخلنځي الخاقیې هم لري. بله ودانۍ یې زمبق څلور لاره کې او یوه بله دوه پوړیزه پخوانۍ ودانۍ یې د شیرپورڅلورلاره کې ده.
د علومو اکاډمی په وروستیو کې د نورو علمی پروژو ترڅنګ؛ دوه لویې پروژې عملي کړی: یوه یې د آریانادایرة المعارف دویم دور، په شپږوټوکونو کې په دري او پښتو ژبو او بل یې دهېواد د اتنولوژی پروژه وه. د دایرة المعارف لپاره د آرتیکلونو د لیکلو او د تثبیت او ارزونې لپاره د اکاډمی دعلمی غړو ترڅنګ د پولیتخنیک، طبي پوهنتون، کابل پوهنتون او ننګرهار پوهنتون استادانو کار وکړ. د دایرةالمعارف د دوهم دور لومړی ټوک په ۱۳۸۵ل. کال چاپ ته چمتو او د نبراسکا (پخوانۍ اریانا) مطبعې سره یې د چاپ قرار داد وشو. راقم الحروف دا وخت د دغه انستیتیوت مشر او آغلی سرمحقق ثریا پوپل د مرکز رئیسه وه. ټول اوو تنو دغه انستیتیوت کې کار کاو.
په ۱۳۸۱ل. کال د لرغونپوهنې انستیتیوت له اکاډمی څخه جلا او د اطلاعاتو او کلتور وزارت سره وتړل شو، خو علمی رهبری یې د اکاډمی په غاړه وه، په ۱۳۹۰ل. کې بېرته اکاډمی سره وتړل شو. د کابل د جنګونو له پیل مخکې ۷۰۰تنه دانشمندان او متخصصان په بیلابیلو دیپارتمنتونو کی په علمی کارونو بوخت وو، تر۱۳۸۱ل. د اکاډمی علمی کارونه خنډونو سره مخ شول، ترڅو چې بېرته تشکیلات او بودجه بشپړه شوه. په ۱۳۸۴ل. کې یې یو شمیر بستونه تنقیص شول. په دې کال د ښځینه کارکوونکو سلنه ۱۷ ٪ ته رسېدله.
تېر وخت کې چې کومو پوهانو د آثارو د شمېر له پلوره زیات کار کړی و، دا دي:
پوهاند دکتور احمد شاه جلال،پوهندوی دکتور اسدالله حبیب، پوهاند دکتور بلبل شاه جلال، دکتور حیدر مسعود، دکتور سامیه عبادی روشنگر، عبدالرحمن پهوال، عبدالرحیم خوشدل، عبدالرشید رؤف، عبدالسمیع غفاری، پوهنوال عبدالصمد سلیم، عبدالغفور باهر، سرمحقق دکتور عبدالکبیر رنجبر، عبدالمجید نباتی، دوکتورعلی احمد، غوټۍ خاورې، ش. یارقین، مهرزاد بلوچ، دوکتور ستانکزی، پوهاند شاه علی اکبر شهرستانی، غلام ابوبکر، پوهنوال دکتور غلام محمد بهرام، پوهاند فقیر محمد زمری، گل احمد خالدی، محمد ابراهیم عطایی، محمد اعظم سیستانی، محمد اکرم عثمان، دوست شینواری،محمد انور نومیالی، معتمد شینواری،محمد امین امام، محمد حسین هلالی، پوهاند محمد رحیم الهام، سرمحقق محمد صدیق روهی، محمد ظاهر افق، دکتور محمد یعقوب واحدی، غ.ا. ترین، شریف الله خان شریفی، دکتور محمود حبیبی، دوکتور مهر محمد اعجازی، پوهاند میر حسین شاه، سیدمحی الدین هاشمی، ع.یاد(طالبی)، فرهمند، عبدالواجد واجد، بشیرافغان، سید امین مجاهد، شرر، محمدشریف ځدراڼ، دوکتور سکندر حسینی، استاد لطیفه قریشی، داکتراحمدشاه وردک، مولوی بصیرت او ګڼ شمېر نور( دا چې د ګڼ شمېرحقدارو استادانو نومونه اوس را یاد نشول، بخښنه غواړم. دغې لیکنه کې یواځې په لنډ ډول د افغانستان د علومو د اکاډمی تاریخچه یاده شوه، د پوهانو اودانشمندانو نومونه ضمنی یادشول). د لیکنی موخه د دغه علمی -تحقیقی بنسټ کرونولوژیکه معرفی او د دیپارتمنتونو او ریاستونو پېژندنه وه. دلته به د ټولو درنو علمی ذواتو او څېړونکو د نومونو او څانګو یادول ډېر وخت او ځای ونیسي، نو دا کار به بل وخت ته پرېږدم.
په ټوله کې وروسته تر ۱۳۹۰ل. د اکاډمی د اوج کلونه مخ په ځوړ شول. رهبری متفرقه، دسپلین ضعیف، له بهر څخه لاسوهنې پیل، علمی ارزښتونه پایمال او د(جوان سازی) د سیاست له مخې تجربه لرونکی کادرونه بی واکه شول. دا وخت زیاتره پخواني استادان وفات او بیا وروسته تر۱۴۰۰ ل. زیاتره مهاجر شول.
لیکنه او تحقیق: ماسټر حسیب الله «وحدت»
د ژبپوهانو په اند کله چې انسان د ځمکې په هسکه او ټیټه قدم کیښوودلو، يو لړ داسې بې معنا آووزونه يې رامنځته کړل، چې ددوی ترمنځ د پوهاوي وړ نه و، خو د وخت په تیریدو سره دوی د یو څیز یا شي لپاره په یو واحد آواز سره دځینو په اړه یوه خوله شول او د همدې واحد آواز په ادا کولو سره د دوی ترمنځ مفاهمه رامنځته شوه، بلاخره د همدې مفاهمې پرمټ یې يو او بل ته خپل درک او اړوند پیغام انتقال کړ.
کله به چې کوم آواز د محبوبیت، لنډون او مداومت له اړخه په پراخه کچه يوه واحد جنس یا شي ته وکارول شو، په نتیجه کې به یې عامه فهم رامنځته شو، همدا آواز به ددې بشري ټولګې د ژبې اساسي توکی وګرځیده.
غواړم په لنډ ډول ووایم چې لومړی بشري فهم د آواز له اړخه رامنځته شو، بيا ددې آواز انتقال نورو نسلونو ته د خپلې ژبې د ارزښت ساتنې په موخه، له يوه ځای څخه بل ځای ته د پيغام انتقالولو سره تورو ته اړتيا پيښه شوه.
ددې اړتیا سره سم د ژبپوهانو د اواز سمبولونه(توري) انتخاب کړل، ترڅو د ژبې د ارزښت ساتنه، آسانه ښوونه، ساده زده کړه او انتقال په ښه توګه ترسره شي.
راځو دیته چې (توری) څه ته ويل کېږي؟
توری د یوې ژبې هغه اساسي توکی یا سمبول دی چې له مخې یې هغه آواز رامنځته کیږي کوم چې د یوې ژبې له اساساتو سره اړیکه لري او له نورو معنا لرونکو آوازونو سره د یو ځای والي په صورت کې په یو شي، حالت یا نوم باندې دلالت کوي.
د توري له پیژند وروسته ويلای شو چې د تورو مجموعې ته د یوې ژبې الفبا ويل کیږي کوم چې د هماغه ژبې د مفاهيمو او اساساتو بنسټ پرې اتکا مومي.
دا چې پښتو ژبه هم د نورو ژبو په شان د یو شمېر خاص او مختلطو الفبا تورو لرونکې ده، د پښتو خاص توري هغه دي چې يوازې په پښتو ژبه کې کارول کیږي، او مختلط توري بیا هغه توري دي چې د پښتو ژبې سربېره، په نورو ژبو کې هم پراخ استعمال لري او د هغه ژبې د پیغام په ليږد او رالیږد کې د استعمال وړ وي.
پښتو ژبه له دوه ترکیبي برخو عربی او دری څخه رامنځته شوې ده، دا هغه ژبې دي، چې توري يې په پښو ژبه کې په پراخه کچه کارول کیږي.
اړینه ده چې د پښتو ژبې خاص یا ځانګړي توري وپيژنو؛ چې له پښتو علاوه په بله ژبه کې نه کارول کېږي، هغه توري ټول اته(۸) دي، په لاندې ډول دي.
ټ. څ. ځ. ډ. ړ. ښ. ڼ. ږ.
د همکار ژبو له ډلې عربي ژبه هغه ده چې تر دری ژبې ډیر توري یې په پښتو کې کارول کیږي، عربي ژبه ټول دیرش ۳۰ توري لري، چې اته ویشت (۲۸) توري پکې له کوم تړاو او ترکیب پرته په پښتو کې؛ لکه څرنګه چې په شکل کې استقلال لري په آواز کې هم له استقلال څخه برخمن دي، د عربي ژبې ټول دیرش (۳۰) توري په لاندې ډول دي:
ا. ب. ت. ث. ج. ح. خ. د. ذ. ر. ز. س. ش. ص. ض. ط. ظ. ع. غ. ف. ق. ک. ل. لا. م. ن. و. ه. ء. ی.
له پورته دیرش(۳۰) تورو څخه دوه داسې توري دي، چې استقلال نه لري، يو توری د همزه( ء ) دی، چې د (ا. و. ی) تورو سره د تړاو له مخې یا د توري د پاسه یا ښکته استعمالیږي.
دوهم توری د ( لا ) عربي توری دی چې د شکل له مخې ترکیبي توری بلل کیږي خو آواز ترې په واحده توګه ادا کیږي.
د همزه( ء ) او ( لا ) دوه هغه توري دي چې د اته ویشت استقلال لرونکو تورو سره يوځای شي ټولټال دیرش ۳۰ توري کیږي.
اوس راځو دری ژبې ته؛ دا د پښتو هغه ترکیبي ژبه ده چې له عربی او خپله پښتو ژبې وروسته په دریمه کچه زیات (څلور ) توري یې په پښتو ژبه کې کارول کیږي، هغه توري په لاندې ډول دي:
چ. پ. ژ. ګ.
لکه څرنګه چې د پښتو ژبې ترکیبي یا یوځای کېدونکې برخې مو سره له خپلو حروفو وپیژندلې اوس دا هم زده کوو، چې په کلمه یا جمله کې توري د نښلون یا تړاو له اړخه په دوه ډوله دي، ۱- خپلواک توري ۲- ناخپلواک توري.
۱- خپلواک توري:
خپلواک توري هغه دي چې له ځان وروسته له بل توري سره نه نښلي (یعنې یوازې له مخکېني توري سره نښلېږي)، چې ټول دوولس (۱۲) توري کیږي، او دا ټول دوولس توري دا دي:
ا ډ د ذ ر ز ړ ږ ژ و ڼ ء.
۲- ناخپلوک توري:
ناخپلواک توري هغه دي چې له ځان وروسته له بل توري سره ونښلول شي، کوم چې په لاندې ډول دي:
ب پ ت ټ ث ج چ ح خ څ ځ س ش ښ ص ض ط ظ ع غ ف ق ګ ك ل م ن هـ ي.
که په ټوله کې ووایو نو په پښتو ژبه کې ټولټال (۴۲) دوه څلویښت توري کارول کیږي، دا توري په لاندې ډول دي:
ا ب پ ت ټ ث ج چ ح خ څ ځ د ډ ذ ر ړ ز ژ ږ س ش ښ ص ض ط ظ ع غ ف ق ک ګ ل لا م ن ڼ و ه ء ی.
تر دې ځایه مو د تورو په اړوند مفصل معلومات خپل کړل اوس دا هم لولو چې هر توری پرته له ناخپلواک تورو څخه د يوې کلمې په ترکیب کې دری حالتونه لري، لنډ وضاحت یې په لاندې ډول دی:
۱- لومړی حالت(د کلمې په پیل کې د توري استعمال): په دې حالت کې خپلواک توري له بعدي یا ورپسې تورو سره په يوه کلمه کې نه نښلول کیږي خو برعکس ناخپلواک توري له ورپسې تورو سره نښلول کیږي.
۲: دوهم حالت(د کلمې په منځ کې د توري استعمال): په دې حالت کې خپلواک توري د استعمال ځای نه لري، خو ناخپلواک توري له مخکني او ورپسې تورو دواړو سره د نښلون وړتیا لري.
۳: دریم حالت (د کلمې په اخر کې د توري استعمال): په دې حالت کې خپلواک توري له مخکني تورو سره د وصل وړتیا لري خو له وروستيو تورو سره بیا دا قابلیت له لاسه ورکوي، په دې حالت کې ناخپلواک توري هم د خپلواک په شان په پوره شکل سره ليکل کیږي.
پورته دری هغه حالتونه وو چې په کلمه کې د خپلواکو او ناخپلواکو تورو د ليکلو او تړلو وضعیت یې څرګند کړ.
د اړیکې شمېره: ۰۷۷۷۰۱۰۸۰۰
ایمیل ادرس:
شب یَلدا یا شب چلّه یکی از کهنترین جشن های فرهنگی ماست!
یلدا اول زمستان و شب آخر پاییز است که درازترین شبهای سال است و در آن شب یا نزدیک بدان آفتاب به برج جدی تحویل می کند یلدا برابر است با شب اول جدی و شب هفتم دی ماه جلالی و شب بیست و یکم دسامبر. واژۀ«یلدا» به معنای«زایش زادروز» و تولد است یلدا و جشنی که در این شب برگزار می شود یک سنت باستانی است، نیاکان ما با این باور که فردای شب یلدا با دمیدن خورشید روزها بلندتر می شوند و تابش نور افزونی می یابد آخر پاییز و اول زمستان را شب زایش مهر یا زایش خورشید می خواندند.
ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه از این جشن با نام «میلاد اکبر» نام برده و منظور از آن را «میلاد خورشید» دانستهاست واژۀ «شب چله» یا «شب چلۀ کلان» که در فرهنگ عامۀ مردم مترادف با شب یلدا بکار میرود از آن روست که چهل روز اول زمستان را «چلۀ بزرگ» و بیست روز بعد از آن را «خرد» نامیدهاند و در قدیم گاهشمار باستانی در بین کشاورزان تقسیمبندی چهل داشتهاست. چلّه دو موقعیت گاهشمار در طول یک سال خورشیدی با کارکردهای فرهنگ عامه، یکی در آغاز تابستان (سرطان) و دیگری در آغاز زمستان (جدی) هریک متشکل از دو بخش بزرگ (چهل روز) و خرد (بیست روز) است. واژهٔ چلّه برگرفته از چهل و مخفف «چهله» و صرفاً نشاندهندهٔ گذشت یک دورهٔ زمانی معین (و نه الزاماً چهل روزه) است.
مردم روزگاران دور و گذشته که کشاورزی بنیان زندگی آنان را تشکیل می داد و در طول سال با سپری شدن فصلها و تضادهای طبیعی خوی داشتند بر اثر تجربه و گذشت زمان توانستند کارها و فعالیتهای خود را با گردش خورشید و تغییر فصول و بلندی و کوتاهی روز و شب و جهت و حرکت و قرار ستارگان تنظیم کنند آنان ملاحظه می کردند که در بعضی ایام و فصول روزها بسیار بلند می شود و در نتیجه در آن روزها از روشنی و نور خورشید بیشتر می توانستند استفاده کنند این اعتقاد پدید آمد که نور و روشنایی و تابش خورشید نماد نیک و موافق بوده و با تاریکی و ظلمت شب در نبرد و کشمکشاند آنان دریافتند که کوتاهترین روزها آخرین روز پاییز و شب اول زمستان است و بلافاصله پس از آن روزها به تدریج بلندتر و شبها کوتاه تر می شوند از همین رو آنرا شب زایش خورشید نامیدند.
در جشن شب یلدا، سفرۀ پهن میشود که به آن سفرهٔ یلدا یا چله میگویند و با گونههایی از خشکبار، انار دانه شده و تربوز تزئین میشود انار و تربوز از مهمترین پیشنیازهای شب یلدا هستند. همچنین خشکبار مانند هلو و زردآلو و مغزیات شب یلدا نیز هواداران بسیاری دارد.
رنگ سرخ برای نیاکان ما نماد نور خورشید و گرامی بود. رنگ سرخ انار و تربوز و گزینش سیب سرخ و سنجد در سفرهٔ شب یلدا اشاره به همین دارد. در این جشن طی شدن بلندترین شب سال و به دنبال آن بلندتر شدن طول روزها در نیمکرهٔ شمالی صورت می گیرد که مصادف با انقلاب زمستانی است. جشن شب یلدا توسط بسیاری ملیتهای ساکن در نیم کرۀ شمالی زمین گرامی داشته میشود. این جشن در سال ۱۴۰۱ به عنوان زایش مهر ثبت میراث جهانی شدهاست.
عزیزی غزنوی
تورنتو/کانادا
له ښاغلي (اسدالله بلهار جلالزي) سره، چې د علم او ادب پېژندل شوی لیکوال، کیسه لیکونکی او تکړه ژورنالیست دی، د داداییسم هنري او ادبي ښوونځی په تړاو ځانګړې مرکه
مرکوال: انجنیر عبدالقادر مسعود
ښاغلی اسدالله بلهار جلالزی د پښتو ادب او فرهنګ وتلی او نومیالی استازی، شاعر، کیسه لیکونکی، څېړونکی او تکړه رسنوال(ژورنالیست) دی.ده دخپلو علمي، ادبي او فرهنګي نښیرونو له لارې د پښتو ادب لمن زرغونه او پتمنه او د پښتو ژبې کیسو ډېوې بلې ساتلې دي.
ښاغلی علم ګل سحر هغه تکړه او مخکښ لیکوال، ادیب، کیسه لیکونکی او شاعر دی چې د خپلو نښرونو(اثارو) له لارې یې خپلې ملې ژبې او افغاني ادب او فرهنګ ته د ستاینې او ویاړ ډک چوپړ او خدمتونه تر سره کړې دي. دی په خپله یوه لیکنه کې د ښاغلي اسدالله بلهارجلالزي په تړاو داسې وايي:
((...اسدالله بلهار جلالزی مې له نږدي څلويښتو کلونو را هيسي ملګری دی او ملګرتیا مو هم د کتاب ملګرتیا وه، غزني هغه وخت يو نسبتآ مجهز کتابتون درلود موږ دواړو به له دې کتابتون څخه کتابونه اخیستل بیا به مو یو بل ته د مطالعه شوي کتاب په اړه معلومات ورکول، پر کتابونو به مو د خپلې نیمګړې پوهې له مخې نقدونه کول. کله داسې هم شوي چې یو کتاب مو پیدا کړی او په ګډه مو لوستی دی، د جلالزي صاحب مشر ورور ارواښاد محبوب جلالزی زموږ دواړو استاد و او موږ به یې د کتاب لوستلو ته هڅولو نو ښاغلي بلهارجلالزی له ماشومتوبه له کتاب سره رالوی شو، په تنکۍ ځواني کې يې شعرونه لیکل او لا هغه وخت يې شعرونه په تول پوره ګڼل کیدل بیا یې داستاني ادبیاتو ته هم مخه کړه د لنډو کيسو لیکل پیل کړل او خوندورې لنډې کیسې یې وليکلې، د دې تر څنګ يې د ادب تیوري په برخه کې هم کار وکړ او ځينې ارزښتمنې مقالې يې وليکلې. د بلهار جلالزي یو بل مهم کار د فولکلور په برخه کې دی چې نوې او ښې څيړنې يې تر سره کړې.
جلالزی صاحب د ليکوالي تر څنګ يو ژمن او لايقه ژورنالست هم دی چې په بیلابیلو ورځپاڼو او راډیو ګانو کې يې کار کړی دی. خپلې دندې یې پخپل وخت او په ښه ډول تر سره کړې دي ، افغان فرهنګ او ادب ته د دوی د لا زیاتو بریاوو په هیله.))
ښاغلی جلالزی صاحب یو دروند، زړه سواندی، خواخوږی او د درنښت وړ شخصیت دی. دی له خپلو یارانو، دوستانو، ملګرو، هېواد او هېواد والو سره ژوره مینه لري.
همداسې ښاغلی دستګیر نایل چې د علم، ادب او فرهنګ په ډګر کې پېژندل شوی مخکښ، نوښتګر ادیب، داستان لیکونکی او تکړه شاعر دی او د خپلو نښیرونو(اثارو) په وسیله یې د دري- پارسي ډګر تود ساتلی دی، په خپل ېوه لیکنه کې د ښاغلي اسدالله بلهار جلالزي په تړاو داسې کښلي دي.
((نیم نگاهی به کار نامه های فرهنگی و ادبی اسدالله جلالزی ))
« من با نام و آثار جناب اسدالله جلالزی از طریق نشرات کشور آشنایی دارم و آثار منظوم و منثور او را در مجلات و روز نامه ها خوانده ام.از آثار جناب جلالزی پیداست که ایشان نویسنده ای توانا، شاعر نازک خیال ، ژور نالیست متعهد و مترجم موفقی اند.جناب جلالزی در قدم نخست، آموزگاری موفق در امر تربیت و آموزش نسل جوان و فرزندان وطن بوده و ثانیا کار های فرهنگی و ادبی اش ستودنی است.از قلم جناب جلالزی تا کنون آثار بیشماری در عرصه های گوناگون هنری و ادبی بر جا مانده که به فرهنگ و زبان و ادبیات پشتو غنا بخشیده است.افزود بر کار های فرهنگی - ادبی، جناب جلالزی کار های دیوانی و دفتری را با مسوولیت پذیری انجام داده است. از انجمله ریاست آموزش و پرورش، معاون روز نامه ها مانند روزنامه ی سنایی و بعد ها هم در زمان حکومت حامد کرزی مدیر مسوول هفته نامه ای بنام ( پیوند) هم وظیفه اجرا کرده است.
جناب جلالزی نتها در زبان پشتو که در زبان فارسی دری هم آثار از خود بجا گذاشته و در واقع یک شاعر ذوالسانین بوده است.که سروده هایش در زبان فارسی هم عاری از عیب های بدیعی و لفظی و عروضی است.جناب جلالزی به ادبیات داستانی هم توجه و علاقه ی فراوان داشته و در این ژانر ادبی هم آثاری از خود بجا گذاشته است.لازم به تذکر است که جلالزی یکی از شاعران و نویسنده گان دست اول امروز در زبان پشتو است که گام های بزرگی در غنا مند ساختن زبان پشتو برداشته است.و جایش در ردیف استادان قدر مسلم معاصر زبان پشتو قرار دارد.
دستگیر نایل
25 نوامبر 2025 – لندن»
ما دا ځل له ښاغلي اسدالله بلهار جلالزي سره د نړېوال ادبي ښونځی «دادایسم» په تړاو یو ځانګړې مرکه جوړه کړې ده، چې تاسو د ادب او فرهنګ درنو او پتمنو مینه والو ته یې وړاندې کوم.
ګران جلازی صاحب زما نیکې هیلې او پیرزوېنې ومنئ. اجازه راکړئ خپلې پوښتنې پل کړم.
ګران او محترم انجنیر عبدالقادر مسعود صاحب زه هم تاسو او مینه والو ته سلامونه وړاندې کوم او ستاسو په چوپړ کې یم.
***
مسعود: تاسو د داداییسم هنري او فرهنګي مکتب څنګه راپېژنئ او ارزوئ، کوم چې د شلمې پیړۍ په پیل کې په اروپا کې رامینځته شوی دی. مهرباني وکړئ د دې ښونځی د تاریخ، آر او بنسټ په اړه لنډ مالومات راکړئ، چیرته، کله او د چا لخوا جوړ شوی دی او لومړني بنسټ ایښودونکي یې څوک دي؟
اسد الله بلهار:
د داداییسم (Dadaism) مکتب یو له هغو هنري او فرهنګي غورځنګونو څخه دی چې د شلمې پېړۍ په پیل کې یې د هنر نړۍ ولړزوله. دا مکتب د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال د هنرمندانو د ژورې ناهیلۍ، غوسې او دودیزو ارزښتونو پر وړاندې د بغاوت له امله رامنځته شو.
د داداییسم، د هنري او فرهنګي غورځنګونو په وړاندې ودریده اوموخه یې د جګړې، ملیتپالنې او بورژوایي ارزښتونو پر ضد غبرګون وو. داداییسم د منطق، ښکلا، او دودیزو هنري اصولو پر ضد ولاړ وو، د دوی د پیغام رسولو لاره تصادف، طنز، او بېمعنا والي وو.
پر (۱۹۱۶)زېږدیز کال کې یې په سویس کې بنسټ کیښودل شو، بنسټګر یې هوګو بال (Hugo Ball) او د هغه ملګرې ایمي هینینګز Hennings) (Emmy وه لومړنی مرکز Cabaret Voltaireو. د دادا بل رسمي بنسټګر تریستان څارا (Tristan Tzara) – و. هغه هم شاعر و.
مسعود: د هر ادبي مکتب ډېرې نښې د پخوانۍ دورې په ادبي اثارو کې موندل کېدای شي او د هر ادبي او هنري مکتب رامنځته کېدنه د خپلې دورې د ځانګړو ټولنیزو، کلتوري، سیاسي او تاریخي شرایطو او د فلسفي افکارو تر اغیز لاندې وي. ستاسو په اند هغه عوامل او انګیزې څه دي چې د داداییسم مکتب د رامنځته کیدو لامل شوي دي؟
اسد الله بلهار:
دا یو ډېره ښه او ژور پوښتنه ده، ځکه چې داداییسم (Dadaism) یوازې یو ادبي یا هنري مکتب نه و، بلکې د خپل وخت د فکري، سیاسي او فرهنګي بېباورۍ یو توند غبرګون و. دا مکتب د (۲۰)مې پېړۍ په لومړیو کې، په ځانګړي ډول د لومړۍ نړیوالې جګړې (1914–1918) پر مهال او له هغې وروسته رامنځته شو. لاندې هغه مهم عوامل او انګېزې دي چې د داداییسم د راټوکېدو سبب شوې.
لومړۍ نړیواله جګړه د دغه مکتب تر ټولو ستر محرک ګڼل کیږي ځکه دې جګړې انسانانو ته وښوده چې عصري تمدن، عقلانیت، ساینس او سیاسي نظامونه، نه یوازې د سولې تضمین نشي کولای، بلکې د انسانیت د تباهي وسایل هم برابروي.
دادایي هنرمندان د جګړې د وحشت پر وړاندې یاغي شول او دا باور یې درلود چې که دا "منطقي" تمدن موږ وژني، نو موږ به د منطق خلاف یو بېنظم، بې پوهي اوغیر عقلاني هنر یې رامنځته کړ. دوی به ویل: که عقل د بشر د ژغورلو وسیله وای نو داسې وسایلو جوړول چې د بشر د نابودي له پاره کارول کیږي. څه معنی؟ ځکه یې د منطق،عقل او هنر په مقابل کې بغاوت وکړ چې کله نا کله یې د مسخرو په ښوونځي یاد شو. د بورژوايي فرهنګ څخه کرکه څرګنده کړه. دوی غوښتل چې هنر د ټولنیز سیستم او دروغجنو ارزښتونو پر ضد وسیله وګرځي، نه د اشرافو د تفریح لپاره. بل دا چې داداییسم تر ډېره د نهیلیت (Nihilism) یا د ارزښتونو د انکار فلسفې تر اغېز لاندې و.
دوی د ارزښتونو، اخلاقو، منطق او هنر معنا تر پوښتنې لاندې راوستله. او ویل به یې که ژوند بېمعنا دی، هنر هم باید بېمعنا وي.
کډوالي هغه هم د جګړې له امله، د لومړۍ جګړې په ترڅ دادايي هنرمندان ژنیو ته تللي و. دوی له یو ډول کلتوري ګډودۍ سره مخ وو. چې د ډیرو ژبو او کلتورونو ګډوډي هم د داداییزم د څو اړخیز تفکر یوه سرچینه شوه.
په ټوله کې دغه مکتب داسې ښوده کله چې تمدن له انساني ارزښتونو منحرف شي، نو هنر هم کولی شي خپل دودیز قالبونه مات کړي او د یوې فکری انقلابي وسیلې بڼه غوره کړي.
مسعود: : تاسو د داداییسم د مکتب آرونه، بنسټیزې او مهمې قاعدې، اړینې ځانګړنې او غوره ځانګړتیاوې او د داداییسم سبک، تګلوري او ارزښتونه څنګه ارزوئ؟
اسد الله بلهار: البته، مسعود صاحب راځئ د داداییسم (Dadaism) مکتب ته یو ژور نظر واچوو — دا یو له هغو هنري خوځښتونو څخه دی چې د هنر، منطق او ټولنیزو ارزښتونو پر وړاندې یې بنسټیزه پوښتنه راپورته کړه.
داداییستانو د هر ډول دودیزو هنرونو، منطق، اخلاقو او ټولنیزو ارزښتونو مخالفت کاوه. د هنر د تولید له پاره یې بې قاعدې میتودونه کارول. دوی په دې باور ول، چې هنر باید د ښکلا یا مهارت پر بنسټ نه، بلکې د هنرمند د ذهن د آزادۍ پر بنسټ وي. د ژوند، له ارزښتونو او هنر څخه یې انکار کاوه.
ځانګړنې او غوره ځانګړتیاوې یې دا وې چې په شعرونو کې یې بې معنی ژبه کاروله، د شعر جوړښت، قافیې، ته یې پام نه کاوه، بې منطقه شعرونه یې خوښول، د کولاژ او فوتومونتاژ په برخه کې یې د ورځپاڼو، مجلو او نورو شیانو ټوټې سره یو ځای کولې، په سیاسي، ټولنیزو او فرهنګي جوړښتونو یې نیوکې او ملنډې وهلې. بې قاعدې موسیقي چې په کې به چیغې، بې ربطه غږونه او حرکتونو موجود و. تولیدوله.
مسعود: تاسو د لومړۍ نړیوالې جګړې ژور اغېز د داداییسم د ښونځی په رامنځته کېدو او د دې ښونځی د جوړونکو په عقاید، اندونه او باورونه څنګه ارزوئ؟
اسد الله بلهار:
له تاریخي نظره، د داداییزم ظهور د دې ښکارندوی و، چې د دغه مکتب هنرمندانو هڅه کوله د هغو ارزښتونو پر ضد بغاوت وکړي چې د جګړې لامل شوي ول. داداییستانو د هغه ټول فرهنګي نظام بنسټونه وځپلې چې له دوی سره یې خیانت کړی و.
مسعود: ویل شوې دي: د نامتو او مخکښو اندیالو او متفکرانو لکه فریدریش نیچه او زیګموند فرویډ، فلسفي اندونه او لیدتوګي د داداییسم د هنر په جوړولو کې مهم رول لوبولی دی. تاسو په دې تړاو څه لید لرئ؟
اسد الله بلهار: د نیچه او فرویډ اندونه د شلمې پېړۍ د هنر او ادبیاتو پر جریانونو خورا ژور اغېز کړی، او داداییسم هم ترې مستثنا نه دی. راځئ دا موضوع له دواړو اړخونو – نیچه او فرویډ – لنډه وڅېړو:
۱. فریدریش نیچه او داداییسم
نیچه د عقلمحوري ارزښتونو، دیني اخلاقو، او مطلقو حقیقتونو نیوکه وکړه. هغه د "خدای مړ دی" مفکوره وړاندې کړه او پر دې باور وو چې انساني ژوند باید د نورو ارزښتونو پر بنسټ ولرو.
د نیچه اغېز پر داداییزم:
ارزښتماتونه (deconstruction of values): داداییان د هنر دودیز تعریفونه، ښکلا، او منطق ردوي – دا د نیچه د ارزښتماتوونې تمایل ته ورته ده.
انارشيستي تمایل: نیچه ته لکه داداییانو، د ټولنیزو چوکاټونو ردول یو ډول آزادۍ ته لاره وه.
ژبه او منطق: نیچه باور درلود چې ژبه حقیقت نه ښيي، بلکې دا یو مجازي جوړښت دی. داداییان هم له ژبې سره لوبې کولې، شعرونه یې بې مانا جوړول، او د منطق ضد بیان ته ارزښت ورکاوه.
۲. زیګموند فرویډ او داداییسم
فرویډ د لاشعور، خوبونو، او جنسي غریزو مفکورې معرفي کړې. دا اندونه د هنر په یوې نوې ژبنۍ او تصویري بڼې کې انعکاس وموند.
د فرویډ اغېز پر داداییزم:
لاشعور او آزاد تداعي: داداییان هڅه کوله چې د ذهن ژور پرتونه راوباسي، هغه څه چې د منطق او شعور له کنټروله بهر وي.
خوبونه، فانتزۍ او اختلال: د فرویډ خوبتحلیل داداییانو ته دا جواز ورکړ چې هنر له خوبونو، ناڅاپي تصوراتو او بېلابېلو اختلالي بڼو څخه الهام واخلي.
جنسیت او ټابو: داداییان د جنسي تمایلاتو، تابو موضوعاتو، او ممنوعه محتواو ته لار خلاصه کړه، چې دا هم د فرویډي تحلیل تمایلونه انعکاسوي.
او موږه دې پایلې ته رسوي چې داداییسم، که څه هم ظاهراً یو بېمنطقه، انکار کوونکی هنري خوځښت دی، خو دا بې بنسټه نه دی. د نیچه فلسفي شکاکیت او د فرویډ رواني ژور لید، دواړه د داداییزم د ظهور په ذهني شالید کې قرار لري.
نو په ټوله کې، ویلای شو چې نیچه د ارزښتونو فلسفي ماتونه او فرویډ د لاشعور رواني ژوروالی – دواړه د داداییزم د فکري خوځښت بنسټیز الهامونه دي.
مسعود: ویل شوې دي: «تریستان تزارا» شاعر، ډرامه لیکونکی، د فلم ډایکټر، موسیقي پوه، سیاست پوه د شلمې پېړۍ فرانسوي ژبۍ رومانیایي هنرمند، «ریشارډ هولزنبک»، الماني شاعر، «ژان آرپ» مجسمه جوړونکی انځورګر او آلماني- فرانسوي شاعر، او «هوګو بال» جرمني شاعر او لیکوال د داداییسم ښوونځي اصلي غړي ول. كه د نوموړو په ادبي او هنري شخصیتونو، اغیزمنو نښیرونو (اثارو) ارزښت په تړاو یې یو څه رڼا واچوئ.
اسد الله بلهار : هو، دا څلور شخصیتونه—تریستان تزارا، ریشارډ هولزنبک، ژان آرپ، او هوګو بال—د شلمې پېړۍ په پیل کې د داداییسم (Dadaism) هنري خوځښت بنسټګر او اغېزمن استازي بلل کېږي. دا مکتب د لومړۍ نړیوالې جګړې په غبرګون کې وزېږېد، چې هدف یې د عقلمحور تمدن، جګړهخوښو سیاستونو، او دودیزو هنري اصولو پر ضد بغاوت و. راځئ د هر یوه شخصیت او د هغوی ادبي-هنري ونډو ته جلا جلا لنډه کتنه وکړو:
۱. تریستان تزارا (Tristan Tzara)
اصلي نوم: سامی روزنشتوک
اصلیت: رومانیایي، خو وروسته د فرانسې تبعه شو.
وړتیاوې: شاعر، ډرامه لیکونکی، ایستلتي فلم جوړوونکی، د موسیقۍ نقد لیکونکی، او فلسفي ذهن لرونکی.
دنده: د دادا مکتب یو له مؤسسینو څخه، او د دې خوځښت "مانفیست لیکونکی".
مشهور اثر:
"دادا مانفیست 1918" – دا متن د هنري ازادۍ چیغه ده او د عقل، منطق او دودیزو ارزښتونو پر ضد بغاوت څرګندوي.
اغېز: تزارا د دادا خوځښت ته نړیوال انعکاس ورکړ، او وروسته یې د سوررئالیزم او چپي سیاستونو سره هم یووالی درلود.
۲. هوګو بال (Hugo Ball)
اصلیت: جرمنی
وړتیاوې: شاعر، لیکوال، فیلسوف، او تمثیلپوه.
وړاندیز: د Cabaret Voltaire (په زوریخ کې) مؤسس، چې د دادا د زیږېدو ځای بلل کېږي (1916).
مشهور اثر:
"دادا مانیفستو 1916"
"Flight Out of Time" یوه مهم یاددښتلیک ده چې د دادا لومړني تاریخي حالات پهکې راټول شوي.
اغېز: هوګو بال د ماشومي ژبې غوندې بېمانا ژبې کارولو له لارې د شعري جوړښتونو پر ضد انقلاب وکړ.
۳. ریشارډ هولزنبک (Richard Huelsenbeck)
اصلیت: جرمنی
وړتیاوې: شاعر، ډاکټر، نظریهپوه
اغېز: هغه دادا له زوریخ نه جرمني ته یووړ او د برلین دادا خوځښت بنسټ یې کېښود، چې ډېر سیاسي او انقلابي و.
مشهور اثر:
"د دادا تاریخ" – یو ارزښتناک اثر چې د مکتب تحلیل، داخلي اختلافونه، او پراخ اغېز تشریح کوي.
اغېز: هولزنبک دادا د سیاسي ناارامۍ او ټولنیز بغاوت یوه وسېله وګڼله.
۴. ژان آرپ (Jean Arp یا Hans Arp)
اصلیت: د فرانسې-المان ګډ ورثه لرونکی.
وړتیاوې: شاعر، نقاش، مجسمه جوړونکی.
برخوال: د دادا بنسټګر او بیا وروسته د سوررئالیزم برخه.
مشهور سبک: تصادفي هنر (chance-based art)، په کوم کې چې بڼه او ترکیب د هنرمند د ارادې پرته ټاکل کېږي.
اغېز: آرپ دادا ته تجسمي هنر (visual arts) راوړ، او د هنر "منطقي جوړښت" یې لهمنځه یووړ.
ټولیز اغېز:
داداییستانو د هنر، ادب، موسیقۍ او فلسفې په بېلابېلو برخو کې د نظم ضد، معنا ضد، او سیاست ضد فکر ته وده ورکړه. د دوی کارونه وروسته د سوررئالیزم، نیوډادا، پاپارت، او مفهومي هنرونو بنسټونه کېښودل.
مسعود: د داداییسم د ښونځی خپریدل د نړۍ په نورو برخو لکه: برلین، نیویارک او پاریس کې څنګه ارزوئ؟ او دا راته وویاست چې په دغو برخو کې د دوی بنسټ اېښودونکي څوک ول.
اسدالله بلهار: البته، مسعود صاحب، دا یوه ډېره زړه راښکونکې پوښتنه ده! د داداییسم مکتب، چې د لومړۍ نړیوالې جګړې له ناورین وروسته د هنر، منطق او ټولنیزو ارزښتونو پر ضد د اعتراض په توګه راپیدا شو، ډېر ژر له زوریخ څخه نورو ښارونو ته خپور شو. راځئ چې د برلین، نیویارک او پاریس تجربو ته یو نظر واچوو:
برلین
دادا په برلین کې سیاسي بڼه غوره کړه. دا ښار د دادا د انقلابي او انتقادي روحیې لپاره یو مناسب چاپېریال و.
مهم بنسټاېښودونکي:« رائول هاوسمان، جان هارتفیلد، او هانا هوخ.» دوی د فوتومونتاژ (عکسونو ترکیب) له لارې د نظاميزم، مليگرایي او ټولنیزو نابرابریو پر ضد غږ پورته کړ.
نیویارک
نیویارک د دادا یوازینی غیراروپایي مرکز و، چې هممهاله له زوریخ سره وده وکړه.
مهم شخصیتونه:« مارسل دوشان، من ری، او فرانسیس پیکابیا.» دوی د هنر دودیز تعریف ته ننګونه وکړه، لکه د دوشان مشهور اثر "فواره" چې یو عادي تشناب و، خو د هنر په توګه وړاندې شو.
پاریس
پاریس د دادا د وروستۍ مرحلې کور و، چیرې چې دا مکتب ورو ورو د سوررئالیزم (فراواقعیتپالنې) په لور واوښت.
مهم کسان: تریستان تزارا (چې له زوریخ څخه پاریس ته لاړ)، فرانسس پیکابیا، او آندره برتون (چې وروسته د سوررئالیزم بنسټاېښودونکی شو).
دا ښکارندویي کوي چې دادا یو "میکروب خالص" و، لکه څنګه چې تزارا یادونه کړې، چې له یوه ښار څخه بل ته خپور شو او د هنر نړۍ یې تلپاتې بدله کړه.
مسعود: په ادبیاتو او شعر کې د داداییسم بنسټیزې ځانګړتیاوې، عقاید او اندونه څنګه ارزوئ؟
اسد الله بلهار:
داداییسم (Dadaism) یو هنري او ادبي غورځنګ و، چې د (۲۰)مې پېړۍ په لومړیو کې د لومړۍ نړيوالې جګړې له امله د هنرمندانو د ناهيلۍ، اعتراض او بغاوت له روحيې څخه وزېږېد. دا مکتب د دودیزو ارزښتونو او منل شوو معیارونو پر ضد یو ډول هنري انقلاب و. راځئ چې د داداییزم مهمې ځانګړتیاوې، عقاید او ادبي انعکاس ته یو نظر واچوو.
بنسټیزې ځانګړتیاوې:
بې منطقيتوب او تصادف: داداییزم د عقل، منطق او ترتیب مخالفت کوي؛ هنري اثرونه یې بېنظم او تصادفي دي.
طنز، مسخره او تمسخر: په هنر او ادبیاتو کې د ریشخند له لارې د ټولنیزو ارزښتونو، سیاست او کلتور نیوکه کوي.
نویوالي ته لیوالتیا: د دودیزو شاعرانو، لیکوالو او نقاشانو له سبکونو څخه سرغړونه کوي.
مخالفانه بڼه: د نظم، ښکلا او معنا پرضد درېږي.
فلسفي او ادبي عقاید:
ادب باید نظم ونه لري: داداییان باور لري چې د شعر او لیکوالي ښکلا باید په ازادانه او بېنظمه بڼه وي.
یاغي هنر: هنر باید د ټولنې له دروغجنو ارزښتونو څخه بغاوت وکړي.
د هنر بې هدفهوالی: هنر ته هدف ورکول یوه دروغجنه هڅه ګڼي؛ د دوی په اند، هنر باید یوازې د احساساتو انعکاس وي، نه د عقل.
په ادبیاتو کې داداییزم:
داداییستي شعرونه ډېر وخت بې مانا، لنډي، تصادفي جملې لري.
ژبه یې لوستونکي ته ننګونه ورکوي او اکثراً له دوديز وزن او قافې څخه خلاص وي.
هيوګو بال، ټریستان څارا، مارسل یانکو او نور دادايي شاعرانو هڅه کوله چې د ژبې محدودیتونه مات کړي.
داداییسم که څه هم اوږده موده نه ده پاتې شوی، خو د هنر او ادبیاتو پر تاریخ یې ژور اغېز کړی، او داسې مکتبونه لکه سورریالیزم ورڅخه الهام اخلي.
مسعود: په ادبیاتو او شعر کې د داداییسم د مخکښو څېرو لیکوال څوک ول؟ که یې د نامتو نښیرونو (اثارو) نومونه راته په گوته کړئ.
اسد الله بلهار:
البته، دا یوه زړهراښکونکې پوښتنه ده! د داداییسم (Dadaism) مکتب د شلمې
پېړۍ په لومړیو کې د هنري او ادبي انقلاب په بڼه راڅرګند شو، چې د منطق، دودیزو ارزښتونو او جګړې پر ضد یو ډول هنري اعتراض و. دلته د دې مکتب ځینې مخکښ لیکوالان او د هغوی مشهور آثار درته وړاندې کوم:
مخکښ لیکوالان او شاعران د داداییسم مکتب
تریستان تزارا (Tristan Tzara)
د داداییسم له بنسټایښودونکو څخه و
مشهور اثر: "Seven Dada Manifestos"
هوګو بال (Hugo Ball)
د کافه ولتر (Cabaret Voltaire) بنسټګر، چې دادا له همدې ځایه پیل شو
(مشهور اثر: "Karawane" (یو بېمانا شعر چې د ژبې پر ضد اعتراض ښيي.
هانس آرپ (Hans Arp)
شاعر، نقاش او مجسمهساز
(مشهور اثرونه: "Die Wolkenpumpe" (د ورېځو پمپ
ریچارد هولسنبیک (Richard Huelsenbeck)
د دادا د مانیفست لیکوال
مشهور اثر: "En Avant Dada"
مارسل ژانکو (Marcel Janco)
د دادا د تیاتر او تجسمي هنرونو مخکښ
د شعر او هنر ګډو تجربو ته یې وده ورکړه
د داداییسم ځینې مهم آثار:
|
اثر |
لیکوال |
ځانګړتیا |
|
|
|
|
|
Seven Dada Manifestos |
Tristan Tzara |
د دادا فلسفه او اعتراضات بیانوي |
|
Karawane |
Hugo Ball |
بېمانا ژبه، د منطق ضد شعر |
|
En Avant Dada |
Richard Huelsenbeck |
د دادا د تیاتر او هنرونو تحلیل |
|
Die Wolkenpumpe |
Hans Arp |
د تجرید او تصادف پر بنسټ شعرونه |
دا لیکوالان د داداییسم د بنسټګرو له ډلې دي، چې د هنر، شعر او فلسفې دودیزو چوکاټونو ته یې ننګونه وکړه.
مسعود: د داداییستانو، د انځورګرۍ او نقاشۍ هنر، ځانګړتیاوې، د دغې هنر تګلوری او د سبک مهمې ځانګړنې څه ډول ارزوي؟
اسد الله بلهار: مسعود صاحب! د داداییستانو (Dadaism) هنري مکتب یو له هغو غورځنګونو څخه دی چې د لومړۍ نړیوالې جګړې له ناورین وروسته د هنرمندانو د ژورې ناهیلۍ او اعتراض په پایله کې راڅرګند شو. دا مکتب د دودیزو هنري اصولو پر ضد ولاړ و او د هنر د مفهوم بیا تعریف ته یې لاره هواره کړه.
د داداییزم ځانګړتیاوې:
جوښت ماتونې: داداییستانو د هنر دودیز اصول رد کړل او د بېنظمۍ، تصادف، او طنز له لارې یې خپل پیغام وړاندې کاوه.
اعتراض او انتقاد: دا سبک د جګړې، سیاست، او بورژوا ټولنې پر ضد یو هنري غبرګون و.
مفهومي هنر: د ښکلا پر ځای، د فکر او مفکورې وړاندې کول مهم وو.
کارول شوي توکي: د ورځني ژوند توکي لکه تشنابونه، ورځپاڼې، او کباړ د هنري کارونو برخه جوړېدل.
د انځورګرۍ او نقاشۍ تګلوری:
کولاژ او فوتومونتاژ: د بېلابېلو انځورونو، لیکنو او توکو یوځای کول د دادا نقاشۍ مهمه برخه وه.
تصادفي ترکیبونه: هنرمندان به د تصادفي تخنیکونو لکه د سترګو پټولو سره نقاشي کوله.
طنز او پاروډي: د جدي موضوعاتو ته په طنزي بڼه اشاره کول.
مهمې ځانګړنې او استازي:
مارسل دوشان: د "چینه" مجسمه یې د هنر د تعریف پر ضد یوه انقلابي بیلګه ده.
هانا هوش: د فوتومونتاژ له لارې یې د جنسیتي او ټولنیزو موضوعاتو انتقاد کاوه.
رائول هاوسمان: د میخانیکي سر مجسمه یې د انسان او ماشین ترمنځ اړیکې ته اشاره کوي.
داداییزم د هنر د ازادۍ چیغه وه—یو ډول فریاد چې ویل یې: "هنر باید د ټولنې له چوکاټه ووځي!"
مسعود: د انځورگرۍ او پژۍ (مجسمو) په هنر کې د داداییسم د ښونځی تر ټولو مهم او پېژانده استازي څوک ول؟ هیله ده كه تاسو د دې هنرمندانو، د تګلورو او سبک، د هنري او نامتو نښیرونو (اثارو) په اړه لږ څه رڼاوی ورکړئ.
اسدالله بلهار: د داداییسم په مکتب کې یو شمېر هنرمندان د انځورګرۍ او مجسمهسازۍ په برخه کې ډېر پېژندل شوي دي. دا هنرمندان نه یوازې د خپل سبک له مخې ځانګړي وو، بلکې د هنر د مفهوم د بدلولو لپاره یې انقلابي رول ولوباوه.
د انځورګرۍ او مجسمهسازۍ مهم داداییستان هنرمندان:
سبک: مفهومي هنر، طنز، او اعتراض.
نامتو اثر: "چینه" (Fountain) – یو تشناب چې د مجسمې په توګه وړاندې شو.
ځانګړنه: دوشان د "ریډیمېډ" (Ready-made) مفهوم معرفي کړ، چې پکې عادي شیان د هنر په توګه وړاندې کېږي. دا کار د هنر دودیز تعریف ته یو مستقیم چلنج و.
سبک: کولاژ، انستالیشن، او تجریدي جوړښتونه.
نامتو اثر: د شریفو مېرمنو لپاره ساختمان
(Construction for Noble Ladies)
ځانګړنه: شویترس د بیا کارېدونکو توکو لکه کاغذ، لرګي، فلز او پارچه له لارې مجسمې او انځورونه جوړول. هغه د دادا، سوررئالیزم او کانسترکتیویزم ترمنځ یو پُل جوړ کړ.
سبک: فوتومونتاژ، مجسمهسازي، او ادبي طنز.
نامتو اثرونه: "سر میخانیکي" (Mechanical Head) او
"منتقد هنر" (The Art Critic).
ځانګړنه: هاوسمان د انسان او ماشین ترمنځ اړیکې ته اشاره کوله. د هغه مجسمې د فکر، هویت، او ټولنیز فشارونو انعکاس وې.
سبک: فوتومونتاژ، فمینیزم، او ټولنیز انتقاد.
نامتو اثر: "د اشپز له چاقو سره پرې شوی" (Cut with the Kitchen Knife).
ځانګړنه: هوش د ښځو د حقوقو، جنسیتي نابرابرۍ، او ټولنیزو کلیشو پر ضد خپل هنر کاراوه. هغه د دادا یوازینۍ ښځینه بنسټاېښودونکې وه.
دا هنرمندان د داداییسم د روحیې ژور انعکاس دی—یعنې د هنر له دودیزو چوکاټونو وتل، د ټولنې پر ضد غږ پورته کول، او د فکر د ازادۍ جشن نیول.
مسعود: «مارسل دوشان» یو فرانسوی انځورګر او مجسمه جوړونکی وو، چې کارونه یې د داداییسم او سورریالیزم له سبک او سټایلونو سره ډیر تړاو لري. نوموړی په اروپا او امریکا کې د داداییسم د غورځنګ یو له خورا نامتو هنرمندانو څخه وو. كه د نوموړي د ادبي او هنري شخصیت، تګلوري او سبک او ګټورو نښیرونو(اثارو) ارزښت په تړاو یې په لنډه توګه مالومات راکړئ.
اسد الله بلهار: مارسل دوشان (Marcel Duchamp) د شلمې پېړۍ له هغو هنرمندانو څخه و چې د هنر دودیز تعریف یې له بنسټه ولړزاوه. راځه چې د هغه ادبي او هنري شخصیت ته یو لنډ خو ژور نظر واچوو:
ادبي او هنري شخصیت:
فلسفي او انتقادي ذهن: دوشان باور درلود چې هنر باید یوازې د سترګو د خوند لپاره نه وي، بلکې د فکر او مفکورې محرک هم وي.
طنز او پاروډي: هغه د طنز له لارې د هنر، ټولنې او سیاست پر دودیزو ارزښتونو نیوکه کوله.
شخصي ازادۍ ته ژمنتیا: د نوموړي کارونه د فردي ازادۍ، تخیل او هنري سرغړونې نښه وې.
تګلوری او سبک:
ریډیمېډ (Ready-made): هغه عادي شیان (لکه تشناب یا بوتلساتونکی) د هنر په توګه وړاندې کول، ترڅو د هنر تعریف ته چلنج ورکړي.
کوبیسم، داداییسم، سوررئالیزم: دوشان د دې سبکونو ترمنځ حرکت کاوه، خو تل یې د مفکورې ارزښت ته لومړیتوب ورکاوه.
مفهومي هنر: هغه د هنر د فزیکي بڼې پر ځای، د هغې مفکوره او پیغام ته ارزښت ورکاوه.
مهم او ګټور نښیرونه (اثار):
|
اثر |
کال |
ځانګړنه |
|
چشمه (Fountain) |
1917 |
یو تشناب چې د هنر په توګه وړاندې شو؛ د ریډیمېډ مفهوم بنسټ. |
|
برهنه له زینو ښکته راځي، شمېره ۲ |
1912 |
د کوبیستي حرکت یوه مهمه بیلګه. |
|
عروس له خواستګارانو برهنه کېږي، حتی |
1915–1923 |
یوه پیچلې مفهومي مجسمه چې د انسان، جنسیت او ماشین ترمنځ اړیکې څېړي. |
|
L.H.O.O.Q. |
1919 |
د مونالیزا انځور ته سبیل رسمول؛ د هنر د سپېڅلتیا پر ضد طنز. |
مارسل دوشان د هنر د "فکر کولو" اړخ ته لاره هواره کړه. هغه ویل: "دا تل نور دي چې مري"—یو طنزي پیغام چې د هغه د ژوند فلسفې ژور انعکاس دی.
مسعود: «ژان هانس آرپ» انځورګر، مجسمه جوړونکی، ډیزاینر، لیکوال او په ادبیاتو او شعر کې د داداییسم مخکښ آلماني- فرانسوي شاعر وو. كه تاسو د دې هنرمند د هنري سبک او د هنري نامتو نښیرونو (اثارو)د ارزښت په اړه یې یو څه رڼا واچوئ.
اسد الله بلهار: البته، انجنیر صاحب! ژان هانس آرپ (Jean/Hans Arp) یو له هغو هنرمندانو څخه و چې د شلمې پېړۍ د هنر په بڼه، مفهوم او فلسفه کې یې ژور بدلون راوست. هغه د داداییسم له بنسټاېښودونکو څخه و، خو وروسته یې سوررئالیزم او انتزاعي هنر ته هم پراخ حضور ورکړ.
د ژان آرپ هنري سبک:
ارګانیک انتزاع (Organic Abstraction): آرپ د طبیعت له اشکالو الهام اخیست، خو دا اشکال یې انتزاعي او نرمې بڼې ته اړولې.
تصادفي جوړښتونه: هغه باور درلود چې تصادف هم د خلاقیت یوه سرچینه ده، نو کله به یې د کاغذ ټوټې پرې کړې او پرېښودې چې تصادفي ډول ولویږي، بیا به یې هماغسې کولاژ جوړاوه.
مجسمهجوړونه له طبیعي الهام سره: د هغه مجسمې ډېر وخت د نباتاتو، بدن غړو یا ژوو ته ورته وې، خو هېڅکله یې مستقیم تقلید نه کاوه.
سادګي او نرمې کرښې: د هغه کارونه له هندسي سختۍ لرې، نرم، روان او ساده وو.
د ژان آرپ مهم هنري نښیرونه:
|
اثر |
کال |
ځانګړنه |
|
Collage with Squares Arranged According to the Laws of Chance |
1916–17 |
د تصادفي کولاژونو بنسټ؛ دداداییستي فلسفې عملي بڼه. |
|
Shirt Front and Fork |
1922 |
د اشنا او نااشنا ترمنځ تضاد. |
|
Configuration with Two Dangerous Points |
1930 |
د انتزاعي بڼو یو متوازن ترکیب؛ دطنز او تخیل ګډول. |
|
Sculpture to Be Lost in the Forest |
1932 |
د طبیعت له الهام اخېستل شوی مجسمه؛ د ارګانیک انتزاع ښکلی مثال. |
د آرپ د هنر ارزښت:
د داداییسم بنسټاېښودونکی: هغه د زوریخ د دادا غورځنګ له لومړیو غړو څخه و.
د سوررئالیزم او انتزاع ترمنځ پُل: آرپ د دواړو مکتبونو ترمنځ هنري اړیکه رامنځته کړه.
ادبي ژوروالی: د هغه شعرونه هم د داداییستي فکر انعکاس و، چې له منطق او دودیزو فورمونو څخه تښتي.
الهامبښونکی شخصیت: هنرمندانو لکه خوان میرو او الکزاندر کالدر د هغه له سبک الهام اخیستی.
ژان آرپ د هنر له لارې د طبیعت، تصادف، او تخیل ترمنځ یو داسې ژور مکالمه پیل کړه چې تر ننه هم د معاصر هنر پر روحیه اغېز لري.
مسعود: د موسیقۍ، تیاتر او ډرامو په هنر کې د داداییسم د ښونځی نوموتي او مهم استازي څوک ول؟ هیله ده كه تاسو د دې هنرمندانو د هنري سبک او د هنري نامتو نښیرونو (اثارو)د ارزښت په اړه لنډه رڼا واچوئ.
اسد الله بلهار: د داداییسم مکتب نه یوازې د انځورګرۍ او مجسمهسازۍ په برخه کې انقلابي و، بلکې د موسیقۍ، تیاتر او ډرامو په هنرونو کې یې هم ژور اغېز درلود. دا برخې د دادا د شور، تصادف، طنز او منطقماتونکي روحیې لپاره یو مناسب ډګر وو.
د تیاتر او ډرامو مهم داداییستان:
۱. هوګو بال
نقش: د کاباره ولتر (Cabaret Voltaire) بنسټاېښودونکی.
سبک: بېمنطقه، بېمعنا او ژبني تجربوي شعرونه او اجراوې.
نامتو اثر: "Karawane" – یو بېمعنا شعر چې یوازې د غږونو له لارې احساسات وړاندې کوي.
ارزښت: د دادا تیاتر بنسټ یې کېښود؛ د ژبې، منطق او تیاتري جوړښتونو پر ضد یو هنري بغاوت.
۲. تریستان تزارا (Tristan Tzara)
نقش: شاعر، ډرامهلیکونکی او د دادا مانیفست لیکوال.
سبک: طنز، تصادف، او ژبني ګډوډي.
نامتو اثر: "The Gas Heart" – یو ډرامه چې کرکټرونه د بدن غړي دي (لکه سترګه، غوږ، خوله).
ارزښت: د تیاتر دودیزو فورمونو ته یې طنزي چلنج ورکړ؛ د دادا فلسفه یې په ډرامه کې ژوندي کړه.
۳. ریچارد هولسنبیک (Richard Huelsenbeck)
نقش: شاعر، اجرا کوونکی، او د دادا د برلین څانګې بنسټاېښودونکی.
سبک: شور، ریتم، او ژبني ګډوډي.
نامتو فعالیت: د "شوریز شعر" (Sound Poetry) اجراوې.
ارزښت: د تیاتر او موسیقۍ ترمنځ پوله یې ماته کړه؛ د غږ له لارې یې هنر وړاندې کاوه.
د موسیقۍ په برخه کې داداییستان:
۱.( اریک ساتي (Erik Satie) (که څه هم مستقیم داداییست نه و، خو اغېزمن و.
سبک: ساده، تکراري، او طنزي موسیقي.
نامتو اثر: "Gymnopédies" – ساده خو ژورې پیانو ټوټې.
ارزښت: د موسیقۍ دودیزو جوړښتونو ته یې چلنج ورکړ؛ د دادا موسیقۍ ته الهامبښونکی و.
۲. (مارسل دوشان (هو، هماغه مجسمهجوړونکی!
فعالیت: د موسیقۍ تجربوي نوتونه او اجراوې.
نامتو اثر: "Erratum Musical" – تصادفي نوتونه چې د موسیقۍ منطق ته چلنج و.
ارزښت: د موسیقۍ د تصادفي جوړښتونو بنسټاېښودونکی.
د دادا تیاتر او موسیقۍ ځانګړنې:
تصادف او بېمنطقي: د اجراوو جوړښتونه له مخکې نه پلان کېدل؛ تصادف ته ارزښت ورکول کېده.
طنز او پاروډي: د جدي موضوعاتو ته په بې پروا او خندونکي بڼه اشاره.
شوریز شعرونه: د ژبې له معنا پرته، یوازې د غږونو له لارې احساسات وړاندې کول.
د اجرا او نندارې ګډول: تیاتر، موسیقي، شعر او حرکتونه یوځای کېدل.
داداییستانو د تیاتر او موسیقۍ له لارې د هنر د ازادۍ چیغه پورته کړه—یو شور، یو خندا، یو تصادف... چې تر ننه هم د معاصر هنر پر روحیه اغېز لري.
مسعود: ښه به وي که تاسو د سینما او فلم جوړونې او عکاسی په برخه کې د داداییستانو د هنرمندانو په هنري سبک، د دوی د فلمونو او عکاسیو او نامتو نښیرونو(اثارو) د ارزښت په اړه لنډ مالومات وړاندې کړئ.
اسد الله بلهار: داداییستانو د سینما، فلم جوړونې او عکاسۍ په ډګر کې هم د هنر دودیزو اصولو ته چلنج ورکړ او د نوې تجربې، تصادف، طنز او "ضد هنر" مفکورې ته یې لاره هواره کړه. دا برخې د دادا د شور، بېمنطقۍ او هنري بغاوت لپاره یو مناسب ډګر وو.
د سینما او فلم جوړونې سبک:
ضد داستاني جوړښت: فلمونه یې د دودیزو کیسو، کرکټرونو او پایلو پر ضد وو.
تصادفي ایډیټ او کټونه: د فلم صحنې به بېربط او تصادفي سره نښلول کېدې.
طنز، پاروډي او ناهنجاري: د ټولنې، سیاست او هنر پر ضد طنزي او ناهنجاره صحنې.
د اجرا او هنر ګډول: فلمونه به د تیاتر، شعر، موسیقۍ او هنر ګډ ترکیب وو.
مهم داداییستان فلم جوړونکي او آثار:
|
هنرمند |
اثر |
ځانګړنه |
|
هانس ریشتر (Hans Richter) |
Rhythmus 21 (1921) |
یو انتزاعي فلم چې یوازې له هندسي اشکالو جوړ شوی؛ د ریتم او حرکت تجربه. |
|
مان ری (Man Ray) |
Le Retour à la Raison (1923) |
د فوتوګرام تخنیک کارول؛ د رڼا، سیوري او حرکت تجربوي ترکیب. |
|
مارسل دوشان |
Anémic Cinéma (1926) |
د متحرکو سرکلونو او طنزي جملو ترکیب؛ د ژبې او لید ګډوډي. |
|
رنه کلر (René Clair) |
Entr’acte (1924) |
د دادا تیاتر، موسیقۍ او فلم ګډ شوی اثر؛ د منطق ضد صحنې. |
د عکاسۍ سبک او هنرمندان:
فوتوګرام (Photogram): د کامرې پرته عکس اخیستل، یوازې د رڼا او شیانو له لارې.
تصادفي ترکیبونه: د عکسونو، لیکنو او شیانو ګډول.
طنز او انتقاد: د ټولنیزو ارزښتونو پر ضد عکسونه.
مهم هنرمند: مان ری (Man Ray)
سبک: تجربوي عکاسي، فوتوګرام، سوررئالیزم.
نامتو آثار:
Rayographs د کامرې پرته جوړ شوي عکسونه.
Glass Tears د احساساتو او دروغو ترمنځ تضاد.
ارزښت: د عکاسۍ د هنر له دودیزو اصولو وتل؛ د تخیل او تصادف جشن.
داداییستانو د سینما او عکاسۍ له لارې د لید او فکر ترمنځ پوله ماته کړه. دوی ښودله چې هنر نه یوازې د ښکلا لپاره دی، بلکې د شخړې، پوښتنې او ازادۍ لپاره هم یو وسیله ده.
مسعود: تاسو د داداییسم د مکتب د زوال او د له منځه تللو، اصلي لاملونه، انګیزې، دک او دلیل څنګه ارزوئ؟
اسد الله بلهار: د داداییسم مکتب، چې د لومړۍ نړیوالې جګړې له ناورین وروسته د هنري بغاوت په توګه راڅرګند شو، ډېر ژر خپل اوج ته ورسېد، خو همدومره ژر یې زوال هم پیل شو. راځه چې د دې غورځنګ د زوال لاملونه او انګیزې لنډې او روښانه وڅېړو:
اصلي لاملونه او انګیزې د زوال:
د نفی پر بنسټ ولاړه فلسفه: داداییسم د "هر څه پر ضد" فلسفه درلوده—حتی د خپل ځان پر ضد. دا ډول منفي او تخریبي لیدلوری د دوام لپاره بنسټ نه درلود.
د جګړې پای او د ټولنیز ثبات بیا راګرځېدل: د جګړې له پای ته رسېدو سره، هغه اضطراب، ناهیلې او ګډوډي چې دادا یې زېږولی و، ورو ورو له منځه لاړه.
د هنرمندانو تیت و پرک کېدل: د دادا بنسټاېښودونکي هنرمندان لکه تریستان تزارا، ژان آرپ او مارسل دوشان، یا نورو مکتبونو ته واوښتل (لکه سوررئالیزم) یا یې خپل هنري مسیر بدل کړ.
د مفکورې تکرار او ستړیا: د تصادف، طنز او بېمنطقۍ تکرار د نوښت احساس کم کړ او د نندارچیانو لپاره یې جذابیت له لاسه ورکړ.
د سوررئالیزم راټوکېدل: سوررئالیزم، چې له دادا څخه الهام اخیستی و، د تخیل، روانپوهنې او ژور مفکورې له لارې د هنر نوې لاره پرانستله او ډېر هنرمندان یې ځان ته جذب کړل.
پایله:
داداییسم یو "شور" و، نه یو "سیستم"—یو فریاد و، نه یو دوامداره مکتب. دا غورځنګ د هنر د ازادۍ، پوښتنې او بغاوت یوه لنډ مهاله خو ژوره څپه وه. که څه هم د دادا رسمي عمر لنډ و، خو د مفهومي هنر، پرفورمنس، او معاصر هنر پر روحیه یې تلپاتې اغېز پرېښود.
***
په درنښت ا ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود
ولي الله ملکزی
باران له ځمکې سره د آسمان د پټې او غلچکۍ مینې راز او له تلوسو ډکه نازولې زمزمه ده چې د هسک په لمنو کې را ټوکیږي او بیا د ځمکې په غیږې کې آرام مومي. باران د مینې، فراق او وصال سندره ده چې د ستړي ژوندانه په شور ماشور کې چوپېږي او موږ ته را زده کوي چې ښکلا په زغم او بریا په نرمۍ کې ده.
کله چې باران وریږي نو داسې محسوسيږی لکه د وخت په مزل کې چې د یوې شېبې لپاره هرڅه په ټپه ولاړ وي؛ یوازې د څاڅکو ټېل ماټېل وي او وجدان د یوې ژورې خاموشۍ په لټه کې وي. باران د آسمان او انسان ترمنځ د اړیکو تنستې کاږي او په چوپې خولې د دعا ګانو، نیازونو او دردونو پیغامونه وړي راوړي.
هر څاڅکی یې الهي سوغات او د انساني هیلو ګډ شعور دی. که د باران څاڅکي له ژور فکر سره وڅېړو، نو د ژوند یوه فلسفه په کې نغښتې ده چې هغه د بقاء، ارتقاء، رالوېدلو او بېرته پورته کېدلو حماسه ده. په ولسي ادبیاتو کې باران تل د ژوند، مینې، نوښت او سوتره توب استازیتوب کوي.
د آسمان له اوښکو سره د سیند څپې هم نڅا کوي او د چاپېریال هره ذره د سکون ساه اخلي. زموږ عواطف هم، د همدې څاڅکو په څېر د ژوند په ګرداب کې ډوبېږي او د ارمانونو شمعې بلوي. باران یوازې اوبه نه دي چې د خاورې تنده ماتوي، بلکې هغه د طبیعت په رګونو کې د ژوندانه ساه پو کوي. برېښنا په خپل نوبت، د رنګارنګ ځلا ګانو ننداره وړاندې کوي او په خپلې ځانګړې ژبې ګړیږي.
باران د ستومانیو په تل کې، د شاعر لپاره الهام، د بزګر لپاره خوشحالي او د مینه ناکو زړونو لپاره د یادونو نغمې دي. باران د هیلو او هوسونو ځنځیر دی چې د هر زړه لپاره بېله بېله معنا لري، خو د ټولو لپاره ګډ سرلیک یې همدا دی چې «ژوند وکړئ، له ژوند څخه خوند واخلئ او نور خپل ژوند ته پرېږدئ».
نن زموږ په ښار باندې ورو ورو باران ورېده. هر څاڅکی یې د یوې نا ویلې کیسې آغاز وو؛ د یوې نيمګړې دعا اَسره او د یوې پټې یارانې د مرادونو انجام. څه وخت چې باران تېز او په کاسو کاسو شو، نو زه د کړکۍ خوا ته راغلم او د هر څاڅکی ټک ټک ته غوږ نیولی کښېناستم. ترڅو د دې آسماني موسيقۍ له طبیعي سُر او تال څخه خوند واخلم.
د کړکۍ ښیښه یې بیا بیا راټکوله او د مخامخ ونې څخه خزان وهلې پاڼې وار په وار راغورځېدلې. درې کوڅې هاخوا، د جومات په منارو د څاڅکو اتڼ وو؛ د سړک په بلې غاړې کې د کلیسا صلیب هم لمبېدلی برېښېېده.
زما یقین دی چې د ښار په شمالي څنډې کې به د سیکانو په ګوردوارې او د هندوانو په درمسال هم باران وو. د ښار په شمال لوېدیزې څنډې کې، د باران له برکته د یهودانو تاریخي سنیګاک او د بودایانو ژېړ رنګي ټېمپل هم اوتر اوتر سترګکونه وهل.
بیا مې آسمان ته وکتل چې تورو وریځو پخپل پَلو کې له ښاریانو څخه پنا کړی وو. ډېر لېرې؛ د کهکشانونو د پاسه د عرش د مالک لويي او عظمت ته ځیر شوم چې څومره ستر خالق دی. که څوک یې مني که ترې منکریږي؛ که څوک ورته د تعظیم سرښکته کوي؛ که د بغاوت جنډه پورته کوي؟ خو دې ورسره د لُطف او مَرحَمَت معامله کوي او له خپلې مهربانۍ څخه یې نه محرومي.
نو آیا غوره به نه وي چې موږ د کرکې په ځای د مینې، د مخالفت په ځای د پخلاینې او د غچ په عوض د بښنې لاره خپله کړو؟ ځکه دا ژوند ډېر لنډ، د باران له رڼو څاڅکو څخه لا زیات قېمتي او فقط او فقط، یو ځلي دی!
الله مې دې زاړه ایمان ته خېر کړي.
احمدشاه بابا زموږ د هیواد هغه نامتو، باتوُر، هوډمن، پتمن او مدبر شخصیت وو، چې په توُره او میړانه یې د لوی او سرلوړي افغانستان تاریخ روښانه او ځلانده ساتلی وو.
دی نه یوازې زموږ د هیواد یو زړه ور واکمن، ننگیالی، حق پالونکی او مېړنی پاچا وو، خو د کلک هوډ او ملي ارادې یو ستر او پیاوړی تاریخي شخصیت هم وو.
ده په توُره، تدبیر او میړانه کې نه یوازې کلک عزم او لوړ همت درلود، بلکې د خپل اوچت قلم او څپاند استعداد او وړتیا له لارې یې د ادب او فرهنگ ډگر هم تود ساتلی وو. دی فرهنگپال او فرهنگیال شخصیت وو او د پښتو ادب په غیږ کې یو خوږ ژبی، ولسي، با احساسه او ملي شاعر هم وو.
«خدای بخښلی احمد شاه بابا» د زمان خان زوی د دولت خان لمسی او د سرمست خان کړوسی وو په خټه ابدالي سدوزی وو. دی پر (۱۱۳۵) هجري کال کې چې له (۱۷۲۲) زېږدېز کال سره سمون خوري، په هرات کې زېږېدلی دی، مشر ورور يې ذوالفقار خان نومېده چې یو ځواکمن، غښتلی بادرکه او با احساسه انسان وو او د خپل پلار له مړینې څخه وروسته د هرات د حاکم په توگه یې دنده لرله.
دا یو څرگند حقیقت دی، مور د ژوند ستره هستي او لویه شتمني ده، چې په خپلو وږمو، وړانگو او شغلو یې په ټولنه کې تورې او تپې تیارې روښانه او رڼا کړېدي. مور د خپل کور د کړۍ رڼا یي ده، لکه شمع په اور کې سوزي، تر سحره بلېږي خو د خپل کور خوا و شا ته رڼايي راولي.
د احمدشاه بابا مور زرغونه نومیدله په خټه الکوزی وه. د ده مور هغه درنه، پتمنه، سپېڅلې او زړه سوانده میرمن وه، چې دخپلې پوهې، لوړ سوچ، اند او فکر په وسیله یې له کوچینوالي څخه د احمدشاه بابا روزنې او پالنې ته ځانگړې پاملرنه درلوده او هم یې وروسته کله چې احمدشاه بابا د هیواد د مشر او واکمن په توگه وټاکل شو، په ډېرو سلطنتي چارو کې یې هغه ته غوره مشورې ورکولئ او مرسته به یې ورسره کوله.
کله چې د احمدشاه بابا پلار زمان خان له نړۍ څخه سترگې پټې کړئ، دی یو کلنۍ ته لانه وو رسیدلی.
احمدشاه بابا له خپل مشر ورور ذوالفقار خان سره له هراته کندهار ته راغی هغه وخت دی اته یا نه کلن وو. شاه حسين هوتکي له دې وېرې چي ابداليان به د ذوالفقارخان په مشرۍ د ده د واکمنۍ لپاره گواښ جوړ کړي، دی یې د خپل ورور سره یو ځای په تنکۍ ځوانۍ کې ونيول او په بندي خانه کې یې بندیان کړل. د بندیتوب نېټه یې په کندهار کې له (۱۷۳۱ ) زېږدیز کاله تر (۱۷۳۸) زېږدیز کاله پورې وه. احمدشاه بابا کابو شپږ کاله د شاه حسین هوتک په بندیخانه کې وو او د ځوانۍ د ودې او پر مختگ مهمه دوره یې هلته تېره کړه. د لیکوالو او څېړونکو د څېړنې پر لاسوند دا هغه دوره ده چې احمدشاه بابا د خپل ادبي او فرهنگي استعداد، لوړتیا او پوهې له لارې تصوف او ادب ته پاملرنه کړیده.
نادر افشار پر( ۱۷۳۸) زېږدیز کال کې کندهار ونـﯦـوُ او احمدخان یې له خپل ورور ذوالفقار خان سره یو ځای له زندانه خلاص او مازندران ته تبعید کړل. پر دغه مهال احمد خان شپاړس یا اوه لس کلن ځوان وو. ذوالفقار خان هلته مسموم او ووژل شو او احمد خان په مازنداران کې پاتې شو.
احمد خان (۲۰) کلن ځوان وو، چې د نادر افشار دربار ته ورسېد او نادر افشار هغه په خپل لښکر او پوځ کې د افسر په توگه وټاکه. دی هغه تکړه، فعال او با استعداده نظامي افسر وُ ، چې د خپلې ځانگړې نظامي پوهې او زړه ورتیا په وسیله نادر افشار د ابدالي او اربکي پوځ مشري ور وسپارله، او وروسته يې د خپلو ساتندويانو د مشر په توګه وگماره.
احمد خان د نادر افشار هغه ځوان، میړنی، غښتلی او پیاوړی نظامي افسر وو، چې د هند په فتوحاتو کې له نادر سره ملگری او په دې برخه کې یې اغیزمنه دنده درلوده. دی هغه مدبر او هوډمن شخصیت وو، چې د خپل ځانگړي استعداد او وړتیا له لارې یې د ادارې، جگړې او سیاست په برخه کې گټور ازماېښت ترلاسه کړي وو، او د سیاسي او ټولنیز ژوند د بېلابېلو ستونزو، کړاوونو، پېښو او حوادثو پر مهال یې ترخې او خوږې خاطرې درلودې او له دغو حالاتو او خاطراتو نه يې ډیر څه زده کړي وو. د نادر افشار په دربار کې یې د بېلابېلو خلکو سره لیدنې شوې وئ او د پوځیانو په منځ کې د یو وتلي، پیاوړي او زړه سوانده نظامي افسر په توگه د دوی په زړونو کې خپل ځانگړی ځای، پوړۍ او مقام درلود. ده د خپل پتمنو او درنو ولسونو سره ژوره مینه درلوده او پر خلکو ډیر گران وو او وگړو ورته د زړه له کومې درنښت او درناوی کاوه. کله چې نادر افشار د ایران په خبوشان کې د خپلو ساتونکو له خوا ووژل شو، په دې مهال کې احمدخان ابدالي (۲۵) کلن تنکۍ ځوان وو، د خپلو عسکرو او د افغان ځواکونو د سرانو په مرسته د نورو لښکریانو له زور زیاتي او تېري څخه د نادر افشار کورنۍ او اولادونه یې له بې سترۍ او زیان او ضرر څخه وژغورل او وساتل، او دولتي خزانې او وسلې یې خوندي وساتلې.
د نادر افشار ميرمنې د احمدخان ابدالي د غیرتي او غوره چوپړ او خدمتونو په بدل کې ده ته د «کوه نور الماس او نور جواهرات» ډالۍ کړل.
پدې مهال کې نور محمد خان علیزي د احمدخان سره يو ځای د خپلو عسکرو سره گډ د قندهار په لور وخوځيدل او هلته يې د ابداليو، ازبکو، تاجکو، بلوڅو، غلجيو او هزاره گانو د مشرانو او خانانو په گډون پر(۱۱۶۰ هجري ) کال د رجب مـﯦـاشت، چې د (۱۷۴۷) زېږدیز کال د اکتوبر له مـﯦـاشتې سره سمون خوري د (شير سرخ بابا په زیارت) کې جرگه جوړه کړه، او له مشرانو څخه یې وغوښتل چې د خپلواک افغانستان لپاره مشر وټاکي او د ولس په مشوره، مرسته او خوښه په هیواد کې یو ملي واک ټینگ شي. جرگې نه ورځې دوام وکړ. خو پدې و نه توانيدل چې څوک د ملي مشر په توگه وټاکي ځکه هر خان او هر مشر غوښتل چې هغه د دې هيواد د لارښود ځای ونيسي، يوازې په جرگه کې ځوان احمد خان څه نه ويل او د پادشاهۍ خوبونه يې نه ليدل. پر نهمه ورځ د زياتو بحثونو څخه وروسته جرگې پرېکړه وکړه. «پير صابر شاه کابلي» چې یو روحاني او صوفي مشربه دروېش او بې پرې سړی وو د پرېکړې کوونکي په توگه وټاکي. هغه وو، چې نوموړي په دغه جرگه کې د احمدخان په تړاو د پام وړ خبرې او د ده ښېگڼې یې بیان کړې او د دوی له منځه پاڅېده له نږدې کروندې نه یې د غنمو وږي وشکول او د احمدشاه بابا په دستار کې یې ور وټومبل. لاسونه یې پورته کړل دعا یې وکړه او ویې ویل چې «احمدشاه» زموږ پاچا دی، سره له دې چې ځوان دی خو د تدبیر او مېړانې له مخې بابا دی. په جرگې کې ټولو ناستو کسانو د احمدشاه ټاکنه، په یوه خوله ومنله او احمد خان احمدشاه شو، بابا شو او د افغانستان پاچا شو. جرگه، گډونوالو په خپلو مبارکیو لا پرتمینه کړله.
کله چې احمد شاه بابا د پاجا په توگه انتخاب شو او د هيواد د مشرتابه مسئووليت یې تر لاسه کړ، دی په هیواد کې دننه په ټولو حالاتو او وضعیت ډیر ښه پوهیده او د گاونډي هیوادونو د نظامي او سیاسي اکربکر ورته ډېر ښه څرگند وو. همدا وجه وه چې ده ته د یو خپلواک دولت جوړولو شرایط مساعد وو. ده د خپل دولت د ټینگښت لپاره دوې مهمې مسلې ته ژوره پاملرنه وکړه: له ټولو هیوادوالو څخه یې لومړنۍ پوښتنه دا وه چې قبيلوي اختلافات پرېږدي او د افغانستان د ځمکنۍ بشپړتيا د سياسي او ملي وحدت د ټینگښت لپاره سره يو موټي شي، د قباېلو مشرانو له خوا د احمد شاه بابا دغه غوښتنه ومنل شوه، همدا وجه وه چې د دوی د ملي يووالي، اتحاد او اتفاق په وسیله احمدشاه بابا له سترو بریاوُ او بریالیتوبونو سره مخامخ شو. دویمه مسله د یو غښتلي او ځواکمن ملي پوځ جوړول وو. دې کار ته یې هم ژوره پاملرنه وکړه او یو غښتلی او منظم پوځ یې جوړ کړ. په هیواد کې د ننه یې د یو ټینگ سیاسي وحدت پر بنسټ یو غښتلې اداره جوړه او سولیز ژوند او امنیت یې ټینگ کړ نو بیایې په لښکر کښیو او فتوحاتو لاس پورې کړ. په دې کې شک نه شته چې د دغو پورتنیو خبرو پر بنسټ د یو متحد او خپلواک هیواد جوړول یو کلک، ټینگ او پولادي عزم، روښانه سوچ، اند او فکر او بشپړ تدبیر ته اړتیا وه، چې له نیکه مرغه دا ټولې ښېگڼې د احمدشاه بابا په وجود کې یو ځای شوي وو. احمدشاه بابا هغه دروند، د ټینگ هوډ او ملي ارادې شخصیت وو، چې د ولس په خوی و بوی، دود او دستور ښه پوهیده او دا هم ورته معلومه وه چې د ولس مشران د هیوادوالو په لارښوونه کې مهم اغیز لري. همدا وجه وه چې ده یوه مشورتي شورا جوړه کړه چې د ولس نامتو مشران د دې شورا غړي وو، او په ټولو مهمو سیاسي، نظامي او دولتي چارو کې له دغو مشرانو سره یې سلا او مشوره کوله.
احمدشاه بابا هغه غښتلې او مدبر پاچا وو، چې په توُره او مېړانه یې پولې ساتلې او په ډېر حساس تاریخي اکربکر کې دی وتوانیدو چې یو ځواکمن او متحد حکومت جوړ کړي، سیاسي او جغرافیوي پولې يې ورته وټاکلې او د افغانستان نوم يې پرې کېښود.
«استاد حبیب الله رفیع » زموږ د هیواد نامتو لیکوال او څېړونکي په خپله یوه لیکنه کې د احمدشاه بابا د فتوحاتو په تړاو داسې کښلي دي:
(( ... د هیواد په ختيځ کې یې د هند نیمه وچه لاندې کړه او د ډيلي پر تخت کښیناست، ایران ته پر توغ او نغاړه ولاړ او د هغه هیواد ډېرې برخې یې لاندې کړې، د ماوراءالنهر زیاتې سیمې یې ونیولې او له هغو ټولو یرغلگرو نه یې غچ واخیست چې تر ده وړاندې دوې دوې نیمې پېړۍ یې افغانستان ترمنځ ویشلی او د هیواد خلک یې ځورولي وژلي او د ازادۍ په جرم په خپلو پاکو وینو لنبولي وو...))
احمدشاه بابا په آسیا کې د مسلمانانو لپاره یوازینی ستر زعیم بلل کېده، له ده پرته له بل چا څخه د هندوانو د خطرونو د تمبولو هیله نه کېده دا د تاریخ هغه غم لړلې شیبې وې چې د هند مسلمانان د هندوانو له لاسه په خپلو وینو کې رغړیدل او ټولو د امید سترگې احمدشاه بابا ته راکږې وئ.
لنډه دا چې احمدشاه بابا هغه باتوُر، غښتلی، ځواکمن او پیاوړی ملي اتل وو، چې په خپله واکمنۍ کې یې (لس) پوځي سفرونه کړې دي او هيڅکله هم د جگړې د ډگر څخه ندی تښتيدلی چې ډيره مشهوره جگړه يې د پاني پټ جگړه ده.
په رښتیا سره چې احمدشا بابا د ننگ و غیرت په ډگر کې یو توریالی او زړه ور او د توُرې او عمل غښتلی او نامتو اتل وو. دی د ټینگ عزم، لوړ همت، سرښندنې، عدالت او انصاف، د هیواد پالنې او د یوالي او ملي وحدت سیمبول وو. اسلامي مقدساتو ته یې درناوی کاوه او همداسې د ډیرو عالي صفاتو او خصایلو خاوند شخصیت وو. دی نه یوازی په هیواد کې د ننه بلکې په نوره نړۍ کې هم شهرت لري.
د احمدشاه بابا د څو اړخیز شخصیت په تړاو په هیواد کې د ننه او بهر یو شمېر تاريخ ليکوونکو، پوهانو، څيړونکو او محقيقنو ګڼ شمېر کتابونه لیکلې دي ، چی هر يو يې پر خپل ځای ځانگری ارزښت لري.
د هندوستان پېژندل شوي لیکوال او تاريخ ليکوونکي «داکتر گنداسنگ» په خپل یوه لیکنه کې داسې کښلي دي :
((... د ډېرو زيار گاللو په نتيجه کې د احمدشاه ابدالي تاريخ دومره د تاريخ د مينه والو پام ور اړولی چې د حقيقت په پلوشو کې د احمدشاه د شخصيت ټول بُعدونه، افغانيت، پتمني، زړه ورتيا، توره، علم، عدالت او . . . نور په سمه توگه ليدلای شي...))
او همداسې زموږ د هیواد نامتو او پیاوړی لیکوال او څېړونکي «ارواښاد غلام محمد غبار» په خپل یو تاریخي اثر (افغانستان در مسیر تاریخ) کې داسې لیکي:
(( .... احمدشاه را بواسط خدمات و اخلاق و تقوای شخصی او پدر میخواندند وغازی خطاب میکردند. زیرا احمدشاه تنها پادشاهی بود که در افغانستان تاج بر سر نمینهاد، دستار میبست و چپن و موزه میپوشید و در عوض تخت بر زمین مفروش می نشست. او مستقیما با مردم در تماس میشد، با تواضع و پیشاني گشاده سخن میزد، در حل و فصل قضایا انصاف را مدنظر میگرفت، و در عین حال از قوانینی که خود گذاشته بود، جدا پيروی مینمود. احمدشاه در طول سلطنت خود به عیاشی و تجمل نپرداخت و حریص نبود. او در هیچ جنگی از مقابل دشمن فرار نکرده بود، و در برابر اهالي، کشور متواضع و ملایم بود. مثله (قطع اعضای انسانی) را در مجازات، و خشوع و خمیدن را در تشریفات، تحریم نمود. او خانواده و اقارب خود را از مداخله و اشتراک در امور دولت دور نگهداشت ... )).
د پورتنیو لیکوالو او څېړونکو د لیکنو پر لاسوند په رښتیا سره چې احمدشاه بابا څو اړخیزه شخصیت درلود. دی یو نامتو، پیاوړی، ملي او غښتلی اتل، پاک او سپیڅلی انسان، دروند، مهربان، متدین او رښتینی مسلمان، مینه ناک، زړه سواندی، با وقاره، د لوی زغم او سپیڅلي احساس خاوند، بی کبره او خوا خوږی انسان وو. دی د تقوا او پرهیزگاری دروند شخصیت، د سړې سینې او لویې حوصلې خاوند وو. ده د خپل هیواد او هیواد والو سره، د انسان او انساني کرامت سره سپیڅلې او ژوره مینه درلوده.
احمدشاه بابا نه یوازې په توُره او میړانه کې یو کلک عزم او لوړ همت درلود، بلکې د شعر او شاعرۍ بازار یې هم تود ساتلی وو.
احمدشاه بابا زموږ د هیواد په غوړیدلي تاریخ کې او د ادب او فرهنگ په ډگر کې د توُرې او قلم د خاوند په توگه پېژندل شوی او ستایل شوی دی.
ده نه یوازی د خپل تورې عزت او حیثیت او د قلم فضیلت په ډیر ځوانمردي، بهادري او میړانې تر پایه پورې وساته خو د نورو لیکوالو، ادیبانو او شاعرانو علمي، ادبي او فرهنگي ډگر یې هم تود ځلانده او ښېرازه ساتلی وو.
د احمدشاه بابا په اشعارو کې د تصوفي او اخلاقي اړخ څخه را نیولی تر عشقي، حماسي، ملي، ټولنیز، او د هیواد او هیواد والو سره د ژورې مینې تر کچه پوری د شعر په ساده او روانه ژبه ډیر ښکلي او په زړه پورې انځورونه نغښتې دي. د بېلگې په توگه د ده له دیوان څخه چې (۲۵۰۰) بیتونه لري.
د بېلګې په توګه د احمدشاه بابا د شعرونو دا بیتونه گورو:
په اشنا به خبر نشم څو خبر نه شم له ځاته
که د خپلې خودۍ تیر شم خود به زه شمه مراته
معرفت به مې روزي شي که فاني شم و فنا ته
دا د یار مینه خوږه ده چې پریکړې سر د زیاته
***
او یا وايي:
زما په مخ که دا څه تېرېږي بحر د زړه مې په مخ بهېږي
اوښکې له سترگو مې په مخ روانی دي که د زړه وینې دي چې راچلېږي
***
او یا وايي:
علم گوره څرگنده لوی دریاب دی بیا هم دی را بهېدلی په څو باب دی
دا د علم دریاب هر چېرې محیط دی علم زده کړه چې د عمل لوړ جناب دی
***
او یا وايي:
شیرین عمر چې تیریږي دریغه دریغه د اوبو په څېر بهیږي دریغه دریغه
ولې زړه په خبرنه دی له رفتنه چې داهسې ژر تیریږي دریغه دریغه
ولې هسې سوې بې غمه زما دله عمر باد غوندې چلیږي دریغه دریغه
دا یاران لکه گلونه د بهار دي د خزان په تاو رژیږي دریغه دریغه
احمدشاه به څه هوس کا وخت د غم دی د بېلتون نوبت رغیږي درېغه درېغه
***
او یا وايي:
ستا دعشق له وینو ډک سوه ځیگرونه ستا په لاره کې بایلي زلمي سرونه
تاته راسمه زړگی زما فارغ سي بې له تامې اندیښنې د زړه مارونه
که هرڅو مې د دنیا ملکونه ډیر سي زما به هېر نه سي دا ستا ښکلي باغونه
د ډیلۍ تخت هېرومه چې رایاد کړم زما د ښکلې پښتونخوا د غرو سرونه
***
او یا وايي:
پر ننگ مړ خو څه مړ نه دی د بې ننــگه ژونـد جفــا ده
لاس بـه وانـه خلم لـه ننگه که پر ننگ پاتــه دنيـا ده
***
او یا وایي:
چې برکړی مې خدای لاس په رقیبانو ترو به زه د هند په لور په تماشه ځم
چې د هند د ملکو فتحه مې روزي سوه نور ایران لره په توغ په نغاره ځم
پر راکړي داد دې خدای نه سي پښېمانه ترنگین مې ایران لاندې شاهانه ځم
***
او یا وایي:
چې را یادې تورې زلفې سپین رخسار د خپل جانان سي بې له یاره مې په مخ باندې د دوو سترگو باران سي
په لمبه باندې د عشق یې چې وینم زړه بریان سي چې رایاد د یار لبان کړم باندې پروت یې سور پېزوان سي
زه بلبل غوندې د فکر په خوب دارنگه یم تللی چې رخسار به د یار کله د لاله په دود خندان سي
زړه مې تږی د دیدن دی و دیدن ته آرزومند دی که مې تږی زړه سېراب ستا په کوهي د زنخدان سي
دواړه لاس به له هوسه زه خپل سره کړم په نکریزو که یو ځلې مې په لاس کښې ستا خوشبوی زلفې ریحان سي
دغه اور به په دوو سترگو زه قبول کړم که پرې سوزم کشکې داغ مې دواړه شونډې په اور ستا د سره لبان سي
زه (احمد) به له دې هسې پټو گواهو چېرته تښتم چې را باندې یې دوه وروځې څلور خاله گواهان سي.
***
او یا وايي:
د زړه فریاد مې له جدایۍ اور مې ورک نه سي د اشنایۍ
چې پر وطن وي زړه څه قرار وي یم بې طاقته په پردېسۍ
***
همداسې نور بیتونه...
احمدشاه بابا هغه نومیالی پاچا او بریالی فاتح وو، چې د علم، ادب شعر او شاعرۍ سره یې ژوره مینه او لېوالتیا درلوده او د خپل تورې او قلم له لارې یې د علماوو، ادیبانو او فرهنگیانو بانډارونه او مجلسونه تل تازه او ښېرازه ساتلي وو. ده په پښتو، دري-پارسي او عربي ژبو اشعار ویلي او آثار یې لیکلي دي. د ده دا درې اثره د زمانې له حوادثو او پېښو څخه خوندي پاتې شوې دي. نښیرونه (آثار) یې دا دي:
- د احمدشاه بابا د پښتو ژبې د اشعارو بشپړ دیوان.
- علم گنج – دا نښیر (اثر) اته بابه لري. د دې کتاب د شرح یوه قلمي نسخه د کابل د اطلاعاتو او کلتور وزارت په خطي کتابتون کې شته.
- د احمدشاه بابا عربي اشعار ـ او همداسې نور...
د احمدشاه بابا د علمي او ادبي نښیرونو (آثارو) ارزونه او پلټنه ځانته جلا بحث او څېړنه غواړي. په دې برخه کې د پورتنیو خبرو پر لاسوند بسنه کوم.
کله چې احمد شاه بابا له سفره کندهار ته راغی، د ناروغۍ له امله پر (۱۷۷۳) زېږدیز کال کې د درملنې لپاره مشهد ته ولاړو خو کله چې بېرته راستون شو، نو ډېر ضعيف شوی وو، په يوه مهمه جرگه کې یې د دولتي مشرانو په گډون «شهزاده تيمور» خپل وليعهد وټاکه. د جرگې غړو هم د احمد شاه بابا له لید سره همغږي وښوده. د څو ورځو په تېریدو سره د احمد شاه بابا ناروغي او درد زیات شو او د (توبې) د غره په لور چې هلته تازه، سړه او پاکه هوا وه ولاړو. احمد شاه بابا د توبې په غره کې د جمعې په شپه د رجب د مياشتې په شلمه په (۵۰) کلنۍ کې په حق ورسېدو. د خرقې مبارکې تر څنگ په خورا درنو مراسمو خاورو ته وسپارل شو.
اروا یې ښاده او ویاړلی یاد یې تلپاتې غواړم.
په ډير درنښت او مینه: انجنیر عبدالقادرمسعود
***
په ١٩٥٥ م کال کې مې مور مړه شوه، نوي کلنه وه، وصيت يې کړی و چې جنازه به مې خپل پلرني وطن، ايټاليا ته وړئ!
مور مې په روم کې خاورو ته وسپارله. منی و، د ايټاليې هوا تر لندنه توده لګېده، فکر مې وکړ، توده هوا مې هډوکو ته ښه وه. څو ورځې په ايټاليې کې پاتې شوم، يوه ورځ مې امان الله خان په ذهن کې را وګرځېد، پوهېدم چې په روم کې اوسي، خو دقيق ادرس يې نه و رامالوم.
د افغانستان سفارت ته ورغلم، بانې يې کولې، نه پوهېږم چې ولې يې له پخواني پاچا سره زما ليدل نه خوښېدل. په سخته مې قانع کړل، ادرس يې راته وليکه.
کاغذ ته مې وکتل، پخوانی پاچا د ښار په تر ټولو غريبه برخه کې اوسېده.
يو سهار مې ټکسي ته لاس ورکړ، شل دقيقې وروسته د يوه پارک پر غاړه کښته شوم.
يوې ځوانې نجلۍ ته مې کاغذ ونيو، شمال لور ته يې ګوته ونيوله، مجبور وم، بايد په پارک کې تېر شوای وای.
پر ژېړ چمن ژېړې پاڼې پرتې وې. څو ماشومانو فوټبال کاوه، زاړه کسان پر اوږدو څوکيو لمر ته ناست ول. مخکې لاړم، سرې او ژېړې پاڼې مې د بوټو تر تليو لاندې کېدلې…يو ځای ودرېدم، بېرته مې شاته وکتل، يو څوک پر اوږده څوکۍ ناست و، اخبار يې وايه.
نږدې ورغلم، دا غټې سترګې شناخته راته واېسېدې. مخامخ ورته کېناستم. حساب مې وکړ، دوه شپېته کاله! نه وم غلط، امان الله خان به په دوه شپېته کلنۍ کې خامخا همداسې څېره درلوده. ور نيږدې شوم، پر سړي مې سيوری ورغی، شپو خولۍ يې له څوکۍ ور پورته کړه، کېناستم، په انګليسي مې وويل:
_هوا ښکلې ده!
غټې کڅوړنې سترګې يې را واړولې، موسک شو، لنډ ځواب يې راکړ!
_ډېره!
بېرته يې اخبار سترګو ته ونيو.
ور ومې کتل، د زاړه، خو پاک بالاپوښ ګروې ( تڼۍ ) يې تر غاړې پورې تړلې وې، له ليرې يې د مخ ګونځې دومره ژورې نه ښکارېدې.
ټپ شو، توپ پر اخبار او بيا د سړي پر اوږه ولګېد، يو ماشوم راغی، بخښنه يې وغوښته، سړي توپ ور واخيست، د ماشوم پر سر يې لاس تېر کړ، توپ يې ورته ونيو. ماشوم موسک شو، مننه يې وکړه.
سړي بېرته اخبار ته وکتل.
په انګليسي مې وويل:
_په ماشومتوب کې دې کومه لوبه خوښېدله؟!
سړي را وکتل، ويې خندل:
_د آس سورلۍ.
بېرته يې سر وځړېد.
يوه شېبه ناست و، بيا ورو ولاړ شو. ګام يې واخيست، په پښتو مې وويل:
_مېلمه يواځې پرېږدې!
نېغ يې راته وکتل، سترګې يې وځلېدې، په خوند يې وويل:
_افغان يې؟!
راغی، تر لاس يې کش کړم، ودرېدم، تر ډېرو يې په غېږ کې نيولی وم. نه يې پرېښودم.
ومې ويل:
_نه! پرنګی!
ويې ويل:
_ټوکې مه کوه! پرنګيان او داسې صافه پښتو! ډېر سره ليرې دي.
ومې ويل:
_ډېوېډ جونز يم، په ١٩١٩ کال کې ارګ ته درغلی وم، درې کسه وو، د چانسلر لېک مو درووړ، په کابل کې مو د خپلو څو نمايندګانو پاتې کېدا غوښته.
د سړي لاسونه مړه شول. تر څنګ مې کېناست، سر يې څو ځله يوې، بلې خواته وخوځاوه، يودم يې وخندل:
_اه! پرنګيانو! دلته هم نه يم درنه خلاص!
ومې ويل:
_خو اوس مې تقاعد اخيستی، له سياست سره کار نه لرم، ايټاليا ته مې د خپلې مور جنازه راوړه، ته مې په ذهن کې را وګرځېدې، ليدو ته دې راغلم.
امان الله خان ودرېد، تر لاس يې ونيولم، په موسکا کې يې وويل:
_راځه! کورته ځو، بيا ونه وايې چې يوه افغان بوډا په پردي وطن کې خپله مېلمه پالنه هېره کړې وه.
تر پارک ووتو، تنګه کوڅه راغله، امان الله خان په يوه زاړه کور کې اوسېده. پورته وختو، وړه کوټه وه، پر زړه، رنګ خوړل شوې غالۍ يو کټ، کوچينی مېز، دوې څوکۍ…ښکارېدلې. کېناستم، شاوخوا مې وکتل، وړه المارۍ له کتابونو ډکه وه، پورته د لرګي په چوکاټ کې کليمه نيول شوې وه، کټ ته نږدې، په تاقچه کې د جاينماز پر سر کوچينی قرآن شريف ايښی و.
امان الله خان د باندې ووت. زاړه وره چولې درلودې، غږ يې راته، يو چا ته يې وويل:
_څه مو پاخه دي؟!
ښځينه غږ راغی!
_لوبيا!
امان الله خان وويل:
_مېلمه لرم، قابلي پلو پوخ کړئ!
ښځينه غږ وويل:
_غوښه نه شته!
_يو څوک پسې ولېږئ!
دروازه خلاصه شوه، امان الله خان بېرته راغی، ويې ويل:
_کړکۍ ته کېنه، کوټه سړه ده.
څوکۍ مې وکښوله، د لمر وړانګې مې اوږو ته سيخې شوې. امان الله خان پر کټ کېناست، ويې خندل:
_اوس مې نو سم زړه ته ولوېده چې ډېوېډ جونز يې، فکر کوم چې يو ځل مو بيا هم سره ليدلي و.
ومې خندل:
_هو، زه او سفير دې په نيمه شپه کې در وغوښتو، ويل دې چې انګرېزان د افغانستان په شمال کې مداخله کوي، خلک يې مسلح کړي دي، سفير ته دې د هغه له خوا امضا کړی سند ورکړ، ورته ودې ويل چې په دوه اوياوو ساعتونو کې به له افغانستانه وځې. يوه اوونۍ وروسته دې زموږ انګرېز جاسوس اعدام کړ.
امان الله خان سړه ساه وايسته:
_اې پرنګيانو، حق مو و، وطن مو را غرق کړ.
ومې خندل:
_ته هم ګرم وې، ډېر تېز تلې.
راته ويې وکتل، څه يې ونه ويل:
_د کوټې دروازه وټکېده، امان الله خان ولاړ شو، بېرته له پتنوس سره راغی. دوه ګيلاسه يې له شنو چايو ډک کړل.
کړکۍ ته ودرېد، ويې ويل:
_هاغه ماشومان وينې؟!
ودرېدم. لاندې پاک، سوتره او صحتمند ماشومان روان ول، خندل يې، په ملاوو پسې يې د مکتب بکسې تړلې وې.
امان الله خان وويل:
_دا ماشومان پچې نه جارو کوي، په دوو اوزو پسې هم ټوله ورځ نه دي روان، لوږه نه پېژني، مکتب ته ځي، خاندي، تفريح لري، تلويزيون ته ګوري، غم نه ويني، د ټوپک ټک يې نه دی اورېدلی، روغ دي، له ژونده خوند اخلي….
غلی شو، ويې ويل:
_د هاغه دوکان تر مخ ناست بوډا زموږ ګاونډی دی، پنځه څلوېښت کاله يې په يوه فابريکه کې کار وکړ، اوس کرار ناست دی، د تقاعد پيسې ورته راځي…نه زوی ته احتياج دی، نه لمسو ته، تر مرګه به په ګېډه موړ او پر تن پټ وي.
هاغه بله ځوانه ښځه ډاکټره ده، اته ساعته کار کوي، خو څوارلس ساعته هوسا ژوند لري، کونډه ده، خو دومره پيسې پيدا کولای شي چې د خپلو اولادونو، درس، روغتيا، خوراک، تفريح… ته ورسېږي.
دا د روم تر ټولو غريبه سيمه ده، خو کورونه يې څلرويشت ساعته برق، ګاز او اوبه لري…کوڅې يې پخې دې، مکتب او روغتون نږدې دی، په دې ټوله غريبه سيمه کې به يو سوالګر هم ونه وينې.
غلی شو، بېرته پر خپل ځای کېناست، پياله يې ور پورته کړه، ويې ويل:
_سم وايې! زه تېز تلم، ځکه وخت کم و، ما وېل چې په خپل ژوند کې يو پرمختللی افغانستان ووينم. داسې وطن چې اوسېدونکې يې د دې خلکو په څېر ارام ژوند ولري، لوږه ونه پېژني، تعليم وکړي، د ځان او نورو په حقوقو پوه شي، ښه او بد ور مالوم وي، په کورونو کې د مورچو د جوړولو پر ځای، د کتابونو ځای جوړ کړي…نور يې په يوه او بل نوم غلط نه کړي ….
غلی شو، له پيالې يې سور وکړ، سوړ اسويلی يې وايست:
_ايټالياوان له دوهمې نړيوالی جګړې را ووتل، ټوله ايټاليا خاورې شوه، خو خلک يې پوه او تعليم يافته ول، په لسو کلونو کې يې بېرته ايټاليا، ايټاليا کړه، اوس موټرې او طيارې جوړوي، خو زما خلک بې سواده ول، ماغزه به مې ورسره وخوړل، په عادي خبره کې به يې قناعت نه کاوه.
غلی شو، يودم يې ترخه وخندل:
_يو وخت څو سپين ږيرې راغلل، دوی په کابل کې روان رېل ليدلی و، غوسه يې نه کنټرولېده، ويل يې چې ښار ته دې د اوسپنې ښامار راوستی، خوراک يې اور دی، شيطان يې چلوي.
ورسره ووتم، په رېل کې مې کېنول، دوره مې ورکړه، پوه مې کړل چې ريل د مساپرو او تجارتي اجناسو د انتقال له پاره تر ټولو ارزانه او ګټوره لاره ده…ورته ومې ويل چې دا رېل له اوسپني او لرګيو جوړ دی، د ډبرو په سکرو کار کوي، بنيادم يې چلوي…هر څه يې په خپلو سترګو وليدل، خو کله چې رېل ودرېد، بېرته يې هماغه پخوانی خبره را واخيسته، تور شيطان او د اوسپنې ښامار يې نه غوښت.
راډيو يې نه منله، ويل يې چې په مينځ کې يې واړه واړه شيطانان ناست دي…خلک له دينه باسي…تليفون کوپر ورته ښکارېده، ويل يې چې له دينه اوښتی يې، له شيطان سره غږېږې.
دې خلکو ان په پخه خښته او پوخ دېوال کې هم شيطان ليد…پوهېږې چې ولې؟! علت يې بېسوادي وه.
ما بايد دا ستونزه حل کړې وای، مکتبونه مې جوړ کړل، غوښتل مې چې دا خلک له تيارې را وباسم، په هرڅه يې پوه کړم…خو دوی مکتبونه هم نه غوښتل، د کوپر ځالې يې بللې….
ومې ويل:
_نو فکر نه کوې چې په داسې يوه ساده او بې سواده ټولنه کې ترکيې ته د نجونو لېږل ښه نه و؟!
امان الله خان پياله ور ډکه کړه، سړه ساه يې وايسته:
_په ټول وطن کې ښځينه ډاکټره نه وه، ښځې به په ډېرو عادي ناروغيو مړې کېدلې، فکر مې وکړ، په ټولو اسلامي هېوادونو کې ترکيه ښه راته وايسېده، تر عربو مخکې وه، ما بايد په خپل وطن کې ښځينه ډاکټرانې درلودای، سلامت پوهنتون، استادان، لابراتوارونه، کتابخانې… خو مې غريب افغانستان ته نه شوای راوړلی، چاره نه وه، نجوني او هلکان مې ترکيې ته ولېږل…د شرعې خلاف کار مې نه ګاڼه، ترکيه اسلامي هېواد دی، د نجونو ليليه، خوراک، څښاک، هر څه بېل ول.
ومې ويل:
_د چادري په اړه څه وايې؟! تا په کابل کې چادري منع کړه!
امان الله خان سر وخوځاوه:
_زه ديني عالم نه يم، خو اسلامي نړۍ مې ليدلې ده، مطالعه لرم، ما په يوه اسلامي هېواد کې هم دا ډول شنې رنګه چادريانې ونه ليدلې…زموږ د خلکو لوی مشکل دا دی چې دين او رواجونه يې سره ګډ کړي دي…
زه به د بند، فابريکې، برق، سړک، پل، پلچک، مکتب، پوهنتون… د جوړېدو په باره کې ورته غږېدم، ګټې به مې يې بيانولې، د دې شيانو په جوړولو کې به مې د خلکو همکاري غوښته….خو دوی به په هر څه کې ښځې را ګډولې…پوخ سړک او په موټر کې هوسا تګ ته يې پام نه و، ويل به يې چې نه، بيا به له روان موټره زموږ کورونه او د کورونو په مينځ کې زموږ ښځې ښکارېږې.
د مکتب او پوهنتون په ګټو به مې خوله ستړی شوه، خو په په اخير کې به يې راته وويل چې نجوني مو کوپر او فحشی ته مه باسه….
د روغتون فايدې به مې ور يادې کړې، ويل به يې چې ته عياشي غواړې، تورسرې به مو څنګه له کوره د باندې وځي؟!
خوارځواکه ماشومانو او ښځوته مې د تقويې دواوې ور ولېږلي، خو خلکو اور ور واچاوه، ويل يې چې پاچا د اسلامي امت د ډېرېدو مخالف دی، دا دوا زموږ ښځي را وچوي، اولاد نه شي پيدا کولای.
ما به د وطن د پرمختګ خبرې ورته کولې، خو دوی به خامخا پل، پلچک، دېوال، پوخ لښتی…د ښځو له نوم سره تاړه…وی، په دې کې خو زموږ ښځې راځي، خلک به يې مخ وويني، بې بندوباره به شي….دوی هر څه ته بد بينه ول، هر پرمختګ يې خامخا د ښځو د مخونو له لوڅوالي او عياشي سره تاړه
امان اله خان اوږدې خبرې وکړې، سترګې يې لندې وې ........
یو وخت یې کور ته افغانان ورغلي وو غازي دیو کس بوټ بوی کړی وو ویل یې د وطن د خاورې بوي به حتمن ورسره وي.
در نبشتهی معروضات عاجزانهی لودین دیدیم که او برای تأسیس حزب استقلال و تجدد تأکیدی فراوان داشت و شاه نیز نظر او را پذیرفته، دستور تأسیس این حزب را بهعنوان نخستین حزب مدرن سیاسی و علنی كشور صادر نمود، هیأتی را نیز برای تدوین مرامنامهی آن موظف ساخت، در ماه سنبلهی سال ١٣٠٧ ش با نشر این سند در روزنامهی امان افغان، موجودیت حزب استقلال و تجدد رسماً اعلام گردید.
این مرامنامهی مختصر را كه گویا بهصورت تعجیلی تدوین یافته است؛ بهعنوان سند مهمی از عهد امانی در تاریخ مبارزات سیاسی در كشور میتوان یاد کرد[۱].
[↑] مرامنامۀ اساسیۀ فرقۀ استقلال و تجدد
١- فرقهی استقلال و تجدد که، موافق قانون جمعیتها تشکیل شده، یک جمعیت ملی و سیاسی است که مرکز آن در کابل میباشد.
٢- فرقهی استقلال و تجدد که ملت افغان را بهموقع ترقی و رفاه ارتقأ میدهد؛ امکان هر قسم استبداد را مسدود میسازد و با کمال قوهی قلبیه و غایهی سیاسیه قبول و اعلان مینماید که حفاظت استقلال مملکت حالاً و اتیاً (درآینده) از هرگونه تهلکه و تعرضات وظیفهی عالیهی ملیه و وطنیهی هر فرد فرقهی استقلال واجد است.
٣- فرقه، خرافاتی را که بهاساس دین اسلام مطابقت ندارد، و در اثر اعتیادات جز و اعتقاد گرفته شده، از سیاست و اختلاطات متنوع سیاست تخلیص نموده، قوانین سیاسی، اجتماعی، اقتصادی ملت را تشکیل و احتیاجات عمومیه را بهاساسی که بهمدنیت عصر حاضر و علوم و فنون تجربه شده، اطمینان بخش تطبیق بشود، تأمین مینماید.
۴- فرقه تمام فعالیت و همت خود را برای آسایش و رفاهیت عامه و حاکمیت ملی افغان وقف مینماید و از نگاه قانون، مساوات مطلق را برای تمام افراد ملت قبول میکند، امتیازات هیچ عایله، هیچ صنف، هیچ جمعیت و هیچ فرد را نمیشناسد. دفع احجاف و مظالم، انسداد حق تلفی، رجحان لیاقت و اهلیت را وظیفهی وجدانیهی وطنیهی خود میشمارد.
۵- فرقه رابطهی قوی وحدت قلبیه، حسیه و فکریه را در هموطنان خود تزریق و تخلیق نموده، در تمام شعبات این اساس را در موقع اعتبار و مرعیت میآورد. تطبیق حاکمیت قوانین موضوعه را بالای هر فرد مملکت مفکورهی قطعیهی خود میشمارد.
٦- فرقه کوشش میکند که توجهی عامهی ملت را در سایهی مساعی جدیانهی خویش در راه ترقی و رفاه ملت طوری جلب نماید که ملت طبعاً فرقه را برغیر فرقه بهموقع انتخاب وکلای شورای ملی ترجیح بدهد.
٧- تشکیل فرقه از مرکز آغاز و بهسایر نقاط مهمهی مملکت؛ حتی قریهها و محلهها وسعت مییابد.
٨- اشخاصی که وارد فرقهی استقلال و تجدد میشوند، سالانه مبلعی جزوی به خزانهی فرقه جهت مصارف اداری اجتماعات ومراکز فرقه میپردازند.
٩- رئیس عمومی فرقهی استقلال و تجدد و بانی فرقهی مذکور اعلیحضرت غازی امانالله خان میباشد.
١٠- نظامنامهی تشکیلات و وظایف و سایر امور مربوطه به فرقه و اجراآت مرام آن بعد از ملاحظه و صحهی جمعیت مرکزی فرقه طبع و نشر میشود.
١١- این اساسات عمومی ابداً تبدیل شده نمیتواند.[٢]
ولي الله ملکزی
لوړ ماسپښین دی او په کاسو کاسو باران وریږي. چا پلاستیکي بالاپوشونه اغوستي او ځینو برګې او تورې چترۍ په سرونو نیولې دي؛ خو بیا هم ښه ګڼه ګوڼه ده او خلک بې خاره قدم وهي. د مرمرې د سمندرګي له اروپايي ساحل څخه د آسیایي څنډې د دنګو ودانیو رنګارنګ ګروپونه تت تت ځلیږي او د سیګل ښایستوکې مرغۍ د مالګینو اوبو خاموشه څپې څاري. د اوو غونډیو په څوکو او لمنو کې پروت د ۱۶ ملیونه نفوسو په درلودلو سره، استانبول د اروپا لومړنې او د نړۍ پنځلسم لوی ښار دی. ۵,۷۱۲ کیلو متره مربع مساحت لري او د ترکیې د ټول نفوس ۱۹سلنه خلک همدلته اوسیږي. استانبول ۵۸ پوهنتونونه لري چې ۱۴ یې دولتي او پاتې یې خصوصي او وقف دي. په دې ښار کې۳۶۷۰ جوماتونه، ۱۵۸ کلیسا ګانې او د یهودانو لپاره ۱۷ سنیګاګ (کنیسې) آبادې دي.
د دې ښار بنسټ له میلاد څخه اوه پيړۍ وړاندې د یونانیانو له خوا کيښودل شوی او بیا د کوروش کبیر د تاړاک په مهال سم دم کنډواله شویدی. په ۳۳۵ میلادی کال کې د بیزنطیني امپراتورۍ (ختیز روم) ستر ټولواک، قسطنطین د خپلې واکمنۍ پلازمینه اعلان کړ او د قسطنطینه نوم یې ورباندې کیښود چې د را روانو لسو پیړیو لپاره د رومیانو د راج او باج ټاټوبې وو. نوموړي د ایټالیا د واټیکان په مقابل کې، د ارتودکسو لپاره د آیا صوفیا مشهوره کلیسا جوړه کړه او چې ومړ نو په څنګ کې یې خښ کړل شو. کله چې سلطان محمد الفاتح په ۱۴۵۳م کې بیزنطيني واکمني تس نس کړه او د قسطنطنیې ښار یې ورڅخه ونیولو؛ نو د إسلام بول نوم یې ورله غوره کړ، بیا د هغه وارثانو ورباندې آستانه او وروسته د استانبول کیښود او دغه کلیسا یې په جامع جومات بدله کړه.
د عثماني سلطنت له راپرزیدو یو کال وروسته، یعنې په ۱۹۲۳م کال کې د مصطفی کمال اتاترک له خوا د ترکیې پلازمینه له استانبول څخه د انقرې ولایت ته ولیږدول شوه، ولې د دې ښار اقتصادي او کلتوري لمن د هرې ورځې په تیریدو سره لا زیاته پراخه او د سیاحت او توریزم په یو ستر مرکز باندې بدل شو. د همدې ډیسمبر په یولسم تاریخ، د کلتور او سیاحت وزرات وویل: سږ کال ۵۳ ملیونه سیالانیانو له ترکیې څخه لیدنه کړې، ۴۶ ملیارده ډالر یې مصرف کړی او د دې شمیرې نیم په نیمه تورستان استنبول ته راغلي دي. استانبول د ترکیې د ۸۱ ولایتونو څخه یو ولایت دی او ۳۹ ولسوالۍ لري. د دې ښار د نفوسو ۶۵ سلنه په اروپايي برخې کې او پاتې ۳۵ سلنه یې په آسیايي خوا کې اوسیږي چې دریو پلونو او د اوبو لاندې یو تونل سره نښلولي دي. د استانبول اوسنې ښاروال د جمهوریت پالو د ګوند مخکښ غړی، اکرم امام اُغلو دی.
د استانبول نوی نړیوال هوايي ډګر (IST) چې مساحت یې ۷۶ ملیون متر مربع ته رسي د نړۍ په کچه دوهم لوی میدان دی. په ۲۰۱۸م کې یې د لومړۍ برخې پرانیسته وشوه؛ د ۹۰ ملیونه مسافرو ظرفیت لري او په ۲۰۲۸م کې به یې څلورمه برخه کار هم بشپړ شي چې هرکال به د ۲۰۰ ملیونه مسافرو د تګ راتګ جوګه شي. دغه مهال به هره ورځ، ۳۵۰۰ الوتکې ۳۵۰ ډګرونو ته الوتنې کوي. د دې ډګر ټول لګښت ۲۶ ملیارده یورو ته رسیږي چې د ترکیې ترڅنګ بهرني پانګوال هم په کې غټه ونډه لري. همدا اوس څه باندې یولک تنه مسلکي او خدماتي پرسونل په کار بوخت دی او د ۴۰ زرو موټرو د درولو / پارکنګ وړتیا لري.
له بله پلوه، ترکۍ ډرامې اوس له امریکا او جنوبي کوریا وروسته، په نړۍ کې دریم مقام لري چې مرکز یې همدا استانبول دی او هرکال په منځني ډول ۱۵۰ ټلویزیوني ډرامې جوړیږي. دلته جوړه شوې د ارطغرل ډرامه په ۲۵ ژبو ژباړل شوې او په ۷۱ هیوادونو کې څه باندې درې ملیارده خلکو کتلې ده. په استانبول کې د افغانستان ځینې پخواني جهادي مشران، د جمهوریت د مهال لوړ رتبه شخصیتونه او په اختلاس ککړ او تورن وکیلان د ځینو سیاسي محدودیتونو سره همدلته ژوند کوي. کله چې ما د آتاکوئ په سیمې کې د درویشانو د ذکر، رقص او هوکې د شنو لوګو په بنډار کې له یو ترکي ځوان څخه پوښتنه وکړه چې اروپايي ټولنه له ترکیې سره ولې ناغیړي کوي او د یوځای کیدو اجازه نه ورکوي؟ نو هغه پرته له ځنډه وویل: (افندم! ختیزه اروپا تر پرون پوری کمونسته، مفلسه او د وارسا د نظامي تړون برخه وه، خو ناټو نن پولینډ، چکوسلواکیا او مجارستان په غیږ کې نیولې او مونږ ته انې بانې کوي، زموږ ګناه دا ده چې موږ مسلمانان یو او هغوئ مسیحیان!).
د مصطفی کمال آتاتورک لخوا د شپږو پیړیوعثماني خلافت د ړنګولو وروسته، د معاصرې ترکیې له نیمې زیاته واکمني د پوځي جنرالانو او یا د هغوئ د وزر لاندې واکمنانو سره وه چې له سیاست سره د مذهب ګډول، غټ جرم وو. خو رجب طیب اردوګان چې په تنکۍ ځوانې کی یی د استانبول د بسونو او اورګاډو په سټیشنونو کې چای او سموسې خرڅولې، په ۱۹۹۴م کال کې د استانبول ښاروال وټاکل شو. د سیاسي اسلام پلویان یې خلیفه بولي، لویدیزه نړۍ یې دیکتاتور او کورني مخالفین ورته د سلطان لقب کاروي. مګر کوټلې خبره دا ده چې اردوګان له اتاتورک وروسته د ترکیې یوغښتلی او کریزماټیک سیاست وال دی. هغه وکولای شول ترکیه له ژور اقتصادي ناورین څخه راوباسي او د نړیوال مالي ګراف په شپاړلسم کتار کې یې ودروي. لس کاله وړاندی د ترکیې بهرني صادارات په کال کې ۲۳ ملیارده وو؛ مګر نن یی د صادراتو کچه له ۱۵۳ ملیاردو ډالرو څخه لوړه ده او د ملي پیداوار کچه یې یو ټریلیون او سل ملیاردو ډالرو ته رسي.
د استانبول مجلل قصرونه، نروچکې منارې، موزیمونه، تاریخي کلا ګانې، خانقاوې، میکدې، د نڅاګانو حجرې او ډول ډول خواړه د بیزنطیني او عثماني امپراتوریو د عروج او زوال د شاهکارونو سمبولونه دي. د قسطنطین کبیر د سترګو په یوې اشارې به له انساني ککریو څلي جوړیدل او د سليمان قانوني دربار به د کوه قاف له ښاپیرو مالامال او د شمالي افریقا غلامان او اینزې به لاس په نامه ولاړې وې. ښايي له همدې امله فرانسوی امپراتور، ناپلیون بوناپارت ډیر ملامت نه وي چې کله د تور سمندرګي او مرمرې د ساحل په غاړه یې اوتر اوتر یوه خوا بله خوا وکتل او بیا یې د خاطرو په خپل دفتر کې ولیکل: (که زه د ټولې نړۍ امپراتور وای، نو استانبول به حتما زما پلازمینه وه).
—-----------------------------------------------
یادونه: په مننې سره، ما په دې لنډې څیړنې کې د Reuters له آژانس، د Daily Sabah له ورځپاڼې، د الجزیرې ټلویزیون، Google او Wikipedia څخه استفاده کړیده. که لوستونکي وخت او علاقه لري، کولاې شي د ملکزي نورې لیکنې او څیړنې د هغه په فیسبوک او یوټیوب چینل کې ولولي او وګوري.
ادرس یې دا دی: Wali Malakzay
ډ. روستارتره کی
دوکتور م . عثمان روستار تره کیپه فرانکفورت کې د ډیورند د کرښې د قضیې په اړه دغونډې په مناسبت
سریزه
د موافقه لیک د حقوقي اړخ لنډ تاریخ :
د نړۍ د نقشې پر مخ د افغانستان د اوسنیو پولو د تثبیت څخه نږدې یوه پیړۍ تیریږي . د افغانستان د پولو په ټاکنه کې روسانو او انگریزانو د خپلی استعماری غرضونو د تحقق په خاطر په کافي اندازه لاس درلود.
که د ډیورند کرښه [ 1893 م کال ] د افغانستان د نورو پولو سره پرتله کړو دغه تریخ واقعیت په داګه څرګندیږي چه د کرښې په غزولو کې هیڅ ډول بشری ، جغرافیایی او حقوقي ملاحظات په نظر کې ندي نیول شوی.
په هره اندازه چه د ډیورند د موافقتنامی د لاسلیک د نیټې څخه لرې کیږو په همهغه معیار، د افغانستان د خپلواکۍ سیاسي او دیپلوماتیکه بڼه غښتلې کیږی او ورسره افغاني واکمنان د ډیورند د کرښې په وړاندې د احتجاج او اعتراض پیاوړتیا او سیاسي ظرفیت تر لاسه کوی:
په افغانستان کې د ډیورند د موافقه لیک د مطرح کیدو څخه 114 کاله تیریږی. پدغه موده کې 18 حکومتونو په کابل کې قدرت قبضه کړی دی.
د هغی جملی نه 4 لمړنیو حکومتونو د ګواښ او فشار لاندی د ډیورند کرښه منلې او 14 نورو حکومتونو د هغې په وړاندې په رسمی یا غیر رسمی توګه اعتراض او احتجاج ښودلی دی. ان تر دی چه د ډیورند قضیه د افغانستان په بهرنی سیاست کې ستر ځای موندلی دی .
د نړیوالو حقوقي تعاملاتو پر خلاف، انگریزانو د افغانستان خپلواکي، د افغاني لوری له خوا د ډیورند کرښې د منلو سره وتړله.
د کابل په موافقه لیک په 2 ماده کی چه په 1921 م کال کې د برتانوی هند او اماني حکومتونو تر منځ لاسلیک شو، راغلی دی :
« دواړو خواوو د هند او افغان پلو په هغه شان چه د راولپندۍ د 1919 م کال د اگست په 8 نیټه د موافقه لیک په 5 ماده کې څرګند شوی وو، مني .»
په قبایلی سیمو کې څو پیښې د دی لامل وګرځیدې چه په هند کې د انگریزی حکومت د نسکوریدو څخه وروسته او د پاکستان د جوړیدو څخه مخکی د لمړی وزیر شاه محمود خان حکومت د ډیورند موافقه لیک په یوه اړخیزه توګه باطل اعلان کړ . دغه پیښې پدې ډول وې :
ـ په پښتونخوآ کې د انګریزانو پر ضد د خان عبدالغفار خان په مشری آزادی غوښتونکی تحرکات .
ـ په « بنو » کې د یوې لویه جرګی جوړیدل چه په هغې کې د پښتونخوآ د یو مستقل دولت د جوړیدو په اړوند بند و بست وشو.
ـ په کابل حکومت باندی د قومونو د جرګی د استازو فشار چه پخوا په شان کابل ته راتلل .
شاه محمود خان د خپل حکومت دریځ په 1947 م کال د جولای په 31مه د برتانیې د بهرنیو چارو وزیر ته وړاندی کړ. دغه دریځ د حقوقو د موازینو سره کاملآ سمون درلود . پدی معنی چه « هر دولت د خپلو ګتو د تشخیص او ملاتړ قاضی ګنل کیږی. یو دولت کولای شی پخپل مسنولیت په یوه اړخیزه توګه بل لوري ته د یو یادداشت په استولو کې هغه تړون ملغا اعلان کړي چه ورڅخه تاوانی کیږی.» [1]
په 1947 م کال د پاکستان د رامنځته کیدو نه وروسته په هغه موافقه لیک کې چه د علی جناح [د پاکستان ولسمشر] او د افغانستان د استازی نجیب الله« توروایانا» تر منځ په کراچۍ کې لاسلیک شو ، د آزادو قبایلو سیمه له صوبه سرحد او بلوچستان څخه جلا وپیژندل شوه. د علی جناح د مړینې څخه وروسته، خواجه نظام الدین د پاکستان نوی ولسمشر د مخکینۍ موافقی څخه سرغړونه وکړه.
پرته د افغانی حکومتونونه د 7 دورې شورا هم د جولای په 1949 م کال د ډیورند د کرښی په ضد دریځ ونیو.
په هر حال! وروسته ددغه لنډ تاریخي پس منظر نه حقوقي بحث ته ننوزو. مخکې له دې نه باید دغه واقعیت په نظر کې ونیسو چې افغانستان هیڅ وخت د انګریز مستعمره( colonie ) هیواد نه وو بلکه تحت الحمایه هېوادprotectorat ګنل کیده: [ 1 ]
موږ د دیورند موافقه لیک حقوقی باور هغه وخت په ګوته کولی شو، چه له یوی خوآ د نړیوالو تړونونو د تصویب عمومی پروسیجر[طرزالعمل] ته نظر واچوو ، او له بلی خوا د نړیوالو تړونونو د اعتبار حقوقی ارژښتونه له نظره و نه غورځوو. دواړه موږ ته د ډیورند د موافقه لیک د حقوقی ارزونې وسیله په لاس راکوي.
لمړی ـ د یوه بهرنی تړون د تصویب او نافذیدو پروسیجر پدی ډول دی : [2]
1 ـ تړون باید د دواړو هیوادونو د ذیصلاحو استازو له خواه لاسلیک شی . دغه صلاحیت د اساسی قانون له خواه متعاقدینو ته ورکول کیږي. نړیوال حقوق پوهان پدی باور دي چه په بین المللی حقوقی نظام کې د اساسی قوانینو ضوابط په کافي اندازه نفوذ لري. آن تر دې چه د یو هیواد د اساسي قانون د حکمونو ، نه مراعات د تړون د باطل کیدو لامل ګرځی .
اوس راځو دیته چه د موافقه لیک په اړه دغه شرط په ځای شویدی که نه ؟
الف ـ د ډیورند تړون د برتانوی هند د باندنیو د چارو د وزیر [ ډیورند ] او د افغانستان امیر [عبدالرحمن] تر منځ لاسلیک شو.
امیر مطلقه پادشاه وو او اصلآ د اساسي قانون سره آشنا نه وو. بنآ نوموړی د کوم اساسي قانون د حکمونو له مخی د افغانستان د خلکو استازیتوب او د تړون د لاسلیک کیدو صلاحیت نه در لود .
ب ـ دغه مطلقیت د افغانستان به د ننه کی مطرح وو. د هیواد بهرنی سیاست د انگریزانو له خوآ تر کنترول لاندی وو. له همدی کبله د دیورند د موافقه لیک په پروسیجر کی د امیر حقوقی او سیاسی باور د انگلستان د هند مستعمره د یو وزیر یعنی ډیورند سره په یوه کچه کې واقع و .
2 ـ نړیوال تړون باید د خلکو د استازو له خوآ په پارلمان کې تصویب شی .
داسی اسناد په لاس کې نلرو چه موافقه لیک د انگلستان د عوام مجلس له خوآ تصویب شوی وی.اماپه افغانستان کې هغه وخت پارلمان موجود نه وو . بر خلاف د موافقه لیک د نیټې نه مخکې لږ تر لږه د یوې نیمې پیړۍ په موده کې لویه جرګه موجوده وه. د تحت الحمایه افغانستان امیر جرئت ونکړ چه پدی موضوع باندی د لویې جرګې د استازو له مخالفت او مقابلی سره مخ شی .
بنآ د ډیورند د موافقه لیک د لاسلیک په ترڅ کې د یو عادی منل شوی تړون د دوهم پروسیجر څخه سرغړونه شوی ده.
3 ـ تړون باید د هیواد د عالی ترین مرجع یعنی د دولت د رئیس له خوآ ښکلی شی . دا یوازنی شرط دی چه په ځای شوی وو.
4 ـ تړون باید په رسمی جریده کې خپور او اعلام شی . دغه تجویز د تړون د انفاذ معنی ورکوي. په هغه وخت کې افغانستان دولتی منظم نظام نه درلود . بنآ دغه عملیه تر سره نه نشوه : عامه ولس د موافقتنامی د محتویاتو څخه بې خبره پاتې شو . وروسته مورخین پدی برخه کې چه آیا امیر، انگلیسې، دری متنونه او ورسره مل نقشه ټول لاسلیک کړي دي که نه، اتفاق نظر نلري. ځینی یې داسی نظر لري چه ګوندې امیر د موافقه لیک د دری متن سره مل نقشه باندی لاسلیک ندی کړی او د موافقه لیک په متن کی د دواړو هیوادونو تر منځ د پولی کلمې هم ندی ذکر شوی.
بنآ د ډیورند د موافقتنامی په لاسلیک کیدو سره د یو عادي تړون د تصویب د شکلیاتو څلورم شرط هم ندی په ځای شوی .
5 ـ موافقه لیک باید په اتفاق سره ، د دولتی اړخونو له خواّ په نړیوالو سازمانونو چه وروسته جوړ شول لکه جامعه ملل یا ملګري ملتونو د تړونونو په آرشیف کې ثبت شوی وای.دغه عملیه هم تر سره نشوه.
بناً د ډیورند موافقه لیک د 5 شکلیاتو او شرطونوڅخه چه یو نړیوال باوری تړون ورباندی بنا دی، یوازې یو فرعي شرط په ځای کړی او څلور بنسټیزو شکلیات یې له نظر څخه غورځولی دي.
د یونړیوال تړون اعتبار یوازې د حقوقی شکلیاتو رعایت سره تړلی ندی. نور شرطونه هم ورسره مل دی، چه په لاندې ډول ورته اشاره کیږي:
دوهم ـ د نړیوالو تړونونو د حقوقی باور بنسټيز اصول :
یو تړون د نورو حقوقی تولیداتو په څیر هغه وخت دوامداره حقوقی اغیزمنتوب درلودلای شي چه د اعتبار وړ وي.
1 ـ د تړون لاسلیک کوونکی باید اهلیت ولري یعنی د نړیوالو حقوقو لوبغاړي لکه دولتونه یا نړیوال موسسات وي.
2 ـ د تړون موضوع باید مشروع وی . مثلاً د ذروی وسلې صادرات، د یو تړون موضوع کیدای نشی.
۳ ـ متعاقدین باید آزاده اراده ولری. آزاده اراده د متعاقدین بی غل او غش رضااو نیت څرګندوی.
همدا اوس د مخکنینیو توضیحاتو په رڼا کی، د ډیورند موافقه لیک حقوقی اعتبار، تر څیړنې لاندی نیسو 1 ـ د تړون د لاسلیک کوونکی اهلیت: د ویانا د 1969 م کال د 6 مادی د کانوانسیون له مخې په نړیوالو حقوقو کې یوازی یو خپلواک دولت او یوه بین المللی موسسه د بین المللی حقونو د متصدی یا فاعل په توګه د نړیوال تړون د لاسلیک کولو اهلیت لری.
د بین المللی حقوقو ټول پوهان هم پدی نظر دی چه : « کله چه یو هیواد تحت الحمایه [پروتکتورات] وی، یوازی حامی دولت [پروتکتور] دبین المللی تړون د انعقاد حق او صلاحیت لری». [۳]
پدغه اړه باندې تاریخي مثالونه زیات دی. موږ د یو مثال په یادولو اکتفا کوو: کمبودیا په 1941 م کال کی د فرانسی تحت الحمایه وو. په همدغه کال کې فرانسې د حامی [پروتکتور] دولت په توګه د تایلند سره د کمبودیا د پولو د تعیین په مقصد یو تړون لاسلیک کړ.
د امیر عبدالرحمن په وخت کی افغانستان تحت الحمایه هیواد وو. د هیواد بهرنی امنیت او باندنی سیاست اداره،د انگریزانو په لاس کې وه. یوازی انگریزان د بین المللی تړون د انعقاد اهلیت او صلاحیت درلود. افغاني تحت الحمایه دولت دنړیوال تړون د انعقاد څخه بی برخې وو.
دغه واقعیت چه انگریزان او تزاری روس په 1873،1877او 1895 م کلو د افغانستان د شمالی پولو په تعیین کې رول درلودل[2]، دا ثابتوی چه هیواد په خپل بهرنی سیاست کې د انگریزانو تر استعماری تحکم لاندی او یو تحت الحمایه دولت وو. بناً د یو بین المللی تړون دلاسلیک کیدو حق نه درلود.
2 ـ د تړون مشروعیت : د ویانا 1969م کال کانوانسیون په خپل53 ماده کې لیکي :« هغه تړون باطل شمیرل کیږی چه د انعقاد په وخت کې د بین المللی حقوقو د عمومی موازینو سره په تضاد کې واقع وي.
دغه موازین په مجموعی توګه د نړیوالې ټولنې له خوا منل شوی او تر هغه وخته پوری اعتبار لری چه نوی حقوقی اصول د هغو ځای ونیسی .
د ډیورند د موافقه لیک موضوع د پولو تثبیت وو. بناً پدې اړه د تړون مشروعیت تر سوال لاندی نه راځی.
3 ـ د متعاقدین آزاده اراده : هغه لاملونه چه د متعاقدین په آزاده اراده باندی اغیز اچوی او د یو تړون د بطلان سبب ګرځی او د کورنیو حقوقو څخه بهرنیو حقوقو ته لار موندلی، پدی ډول دی: اشتباه [ غلطی ] ، غبن او خشونت.
نوموړی سببونه هر یو کولای شي چه د متقاعدین بشپړ رضانیت او خپلواکه اراده تر سوال لاندې راوړي او نهایتاً د تړون د بطلان لامل وګرځی .
د بطلان دری ګونه سببونه نه موږ یوازی په غبن او خشونت باندی چه زیاتره د ډیورند د کرښې په اړه مطرح کیږي رڼا اچوو :
الف . غبن په مختلفو ډولونو باندی مطرح کیدای شی. بډې او رشوت د هغی جملې څخه ګنل کیږی. د بډو ورکولو موخه د بدو ورکونکی په ګته د هغو خبرو اترو اړول دی چه د تړون د لاسلیک په بهیر کې کیږي.
د ویانا د 1969م کال کانوانسیون پخپل 50 ماده کې بدو د متعاقدین د آزادې ارادې د سلبولو لامل وباله چه په کلکه د تړون اصولیت تر سوال لاندی راوستی شی .
د دیورند په موافقه لیک کی د مستر ډیورند له خوآ افغانی لورې ته په بربنده توګه د مستمری تر نامه لاندی د بډو ورکولو اشاره شوې ده. موافقه لیک پخپله 7 ماده کې لیکی : « د هند دولت د هند په وړاندې د امیر حسن نیت ته هرکلی وایی او نوموړی ته اجازه ورکوي چه د خپلو اړتیاوو وسلی د هند د خاوری له لاری تر لاسه کړې » . 7 ماده زیاتوی : « بر سیره پر دی د دې په خاطر چه امیر د دی معاملې پر سر باندې خپله دوستانه دریځ څرګند کړ د هند دولت د امیر مستمری د 12 لک روپیی نه 18 لکوته زیات کړ.»
ب ـ اجبار او تشدد : که د یو دولت د استازی په وړاندې وی یا پخپله د دولت په سر باندی په قطعی ډول سره د یو تړون د اصولیت ریښی له بیخه باسی او باطلوي یې.
د ویانا کانوانسیون پخپل 51 ماده کې وایی: « یو تړون چه د یو دولت په استازی باندی د ګواښ او فشار په وسیله وتړل شی، هیڅ یوه حقوقی اغیز درلودلای نشی او بالکل باطل دی.» [۴]
په بین المللی حقوقو کې د پخوا زمانې راهیسی د یو دولت په سر باندې نظامی، سیاسي یا اقتصادي فشار، د یو تړون د انعقاد په مقصد، د تړون د بطلان د یو لامل په توګه پیژندل شوی او په لاتینې اصطلاح « لاکس لاتا »افاده شویدی.
د ویانا کانوانسیون پخپل 52 ماده کې نوموړی حقوقی حالت داسی مسجل کوي : « هغه تړون چه د ګواښ یا زور د استعمال پر بنسټ باندې تصویب شي او د هغو نړیوالو حقوقو د ضوابطو سره چه د ملګرو ملتونو په منشور کې منعکس شویدی، مخالفت ولری،باطل اعلانیږی. »
د تاریخ په اوږدو کې هغو تړونونه چه د زر او زور له لارې تصویب او ورپسی باطل اعلام شوي دي زیات لیدل کیږی. موږ دلته څو مواردو ته اشاره کوو:
ـ په 1905م کال کی جاپان « سیول» اشغال او کوریایی استازی دیته اړ کړ چه یو تحت الحمایگی تړون ته غاړه کیږدی. تړون سره له دی چه 40 کال تر اجرآ لاندی وو په 1945م کال کې وروسته د جاپان د ماتې څخه باطل اعلام شو. [۵]
ـ په 1939م کال د مارچ په 15 د چکسلواکیا ولسمشر « ها شا » او د هغه د باندنیو چارو وزیر، د هتلری آلمان تر فشار لاندی دیته اړ شو چه د یو تحت الحمایه تړون په چوکات کې، « بوهم » او «موراوی » آلمان ته وسپاري.
د آلمان د ماتی نه وروسته ، تحت الحمایگی تړون ملغا او نوموړی ایالتونه بیرته چکوسلواکیا ته وتړل شول.
د نورنبرګ نظامی محکمه په 1946 کال د اکتوبر په 1 نیټه کې د یو حکم په بنسټ باندې د نوموړي تړون د بطلان سره خپل موافقت څرګند کړ.
ـ په 1941م کال کې کمبودیا د فرانسی تحت الحمایه وو. په فرانسه باندی د جاپان له خوآ نظامی فشار، نوموړی هیواد دیته اړ کړ چه له تایلند سره د پولو د تثبیت په اړه یو تړون لاسلیک کړ . تړون د کمبودیا ځمکنی بشپړتیا سخت تاوانی کړی وو. د جاپان د ماتی نه وروسته فرانسې اعلام وکړ چه تړون د نظامی ګواښ تر فشار لاندی تړل شوی وو او د تحت الحمایگی نظام سره یو ځای ملغا اعلانیږی.
امیر عبدالرحمن د ډیورند د موافقه لیک د لاسلیک کولو په وخت کې د سختو نظامی یرغلیزو ګواښونو سره مخ وو: د برتانوی هند حکومت په بیړه د اورګاډي کرښه د چمن نه کندهار او د پښاور نه خیبر خواته غزول او په کوټه کې په عسکری مانور لاس پوری کړی وو.
که موږ د یو تړون د بطلان نورو فکتورونوته په پام کې هم ونه ساتو پر امیر باندی د افغانستان د نظامی اشغال فشار کفایت کوي چه د ډیورند د موافقه لیک مشروعیت تر سوال لاندی راوړي او ورباندی د بطلان خط وکاږی.
دریم ـ د یو تړون د نسبیتRelativité اصل
د لاتین په حقوقی دود کې د یو تړون نسبیت په لاندی ډول څرګند شوی دی :
»Pacta tertis nec nocentnec prosunt » یعنی یو تړون د یو ثالث د پاره وجیبه او حق نه زیږوی موږ پدغه مورد باندی باید په تفصیل وغږیږو ځکه چه د ډیورند موافقه لیک د تحت الحمایه افغانستان او حامی یا پروتکتور انگلستان تر منځ منعقد شوی وو، نه د افغانستان او پاکستان تر منځ . پاکستان د ډیورند د موافقه لیک د رامنځته کیدو په وخت کې اصلاً شته والی نه درلود.
Pratique چال چلنددولتونود اوJurisprudence internationale په نړیواله کچه کې قضایی رویه پدی متفق دی چه یو تړون چه د دواړو هیوادونوتر منځ لاسلیک کیږی په یو ثالث هیواد باندی حقوقی اغیز اچولی نشی. پدی مورد باندی مثالونه زیات دی :
الف . آلمان د 20 پیړی په سر کې د پولنډ د یوې سیمې په وړاندې چه « اوت سیلیزی» نومیده ځمکنی دعوآ درلوده. د بین المللی عدالت نړیوال دیوان [ب،ع،ن،د] په 1926 م کال د می په 25 نیټه پخپل 7 نمبر حکم کې تجویز وکړ چه :« یو تړون یوازې متعاقد دولت ته حق او مکلفیت ورکولی شي نه ثالث دولت ته » . د عدالت بین المللی دیوان[ ع،ب،د] نوموړی حکم تائید کړ.
ب ـ د [ع،ب،د] د الوتکی په یوه پیښه کې چه په 1955م کال د جولای په 27 کې واقع شوی او د بلغاریا او اسراییل تر منځ شخړی رامنځته کړی وو، داسی حکم وکړ چه د دیوان د اساسنامی 26 ماده د یو ثالث دولت په اړوند حقوقی اثر نلري.
په نړیواله کچه په مختلفو قضایاوو کې د حکمیت پریکړی د [ ب،ع،ن،د] او د [ع،ب،د] د تایید په استقامت صادر شویدی.
د تاریخ په بهیر کې د دولتونو په پراتیک چه د دیپلوماسۍ او اعلامیې د لاری افاده کیږي د تړونونو د نسبیت د پرنسیب د تآئید په دریځ کې قرار لري.
ج ـ جنرال دوگول د فرانسی پخوانی ولسمشر په 1945م کال د فبروری په 5 نیټه مخکې د « یالتا» د کانفرانس د جوړیدو څخه وویل :« فرانسه ځان د هغو تړونونو د اجرآ مکلف نه ګنی کوم چه یې د خبرو اترو په جریان کې ګدون نه درلود ». د همدغه دریځ په تآئید د« بن» د 1975م کال د اکتوبر په 14 اعلامیه کې راغلی وو: « فرانسه ، انگلستان، شمالی ایرلند او امریکا په ډاګه اعلاموي چه د دوی تر منځ تړل شوی تړونونه په یو ثالث دولت باندی حقوقی اثر اچولی نشی ».
بالاخره د ویانا کانفرانس د اعلامیی په 34 ماده کې ، د محتوآ څخه ډکه مخکنی حقوقی دود او دستور په لاندی عبارت کې مسجل شو: « یو تړون د ثالث دولتونو په اړه هیڅ حق او وجیبه تولیدولی نشی ».
د ټولو مخکنینیو توضیحاتو څخه څرګندیږی چه د ډیورند د موافقه لیک اصلی اړخونه تحت الحمایه افغانستان او حامی یا پروتکتور انگلستان شمیرل کیږی. له نیکه مرغه زموږ دوست هیواد پاکستان د ډیورند د استعماری توطیی د کړۍ څخه لری پاتی کیږی.
بناً موافقه لیک پاکستان دولت ته هیڅ حق یا وجیبه نه په برخه کوی
څلورم ـ د دولتونو د وراثت موضوع :
د ویانا د 1978م کال کانوانسیون په 15 ماده کې وایې:« په عادي او عمومي حالاتو کې کله چه یو دولت د بل دولت ځای ونیسي، وارث دولت د مخکنی دولت د حقونو او وجایبو د میراث مستحق ګنل کیږی.»
غټ سوال دادی چه آیا هغه دولت لکه پاکستان چه داستعماری دولت د منځه تګ نه وروسته ، نوی زیږول کیږی د هغه تړون چه د استعمار د واکمنۍ له خوآ منعقد شوی وو یو اړخ شمیرلی شو؟
دلته موضوع د لاندنیو موضوعاتو د طرح کیدو له کبله پیچلی کیږی :
ـ د نوی دولت د واکمنۍ حق[سوورنته] اعمال.
ـ د نورو هغو دولتونو ګتې ساتل چه د استعماری دولت سره د تړون په چوکات کې تړل شوی وو.
ـ د کثیر الاضلاع تړون په اړه د بین المللی ټولنې د ګتی ټامین .
« عمومی قاعده داده چه د ښکیلاک د واکمنۍ نه پاتی شوی نوی دولت د مخکنی دولت د معاهداتو په وړاندی د ثالث دولت حیثیت لری او د تړونونو د امتیازاتو او احیاناً د وجایبونه ګته پورته کولای نشی. په بل عبارت کله چه د یو تړون یو اړخ له صحنی څخه حذف کیږی تړون د خپل ملاتړ او پښتوانی څخه بی برخې او جنساً له منځه ځی.» [۶]
دلته د یو مثال په راوړلو اکتفآ کوو : [ ع،ب،د ] په 1997م کال د سپتامبر په 25 حکم کې د سلواکیا د نوی جوړ شوی دو لت په تاوان هغه تړون چه په 1977م کال د « دنیوب» د سیند د شاوخوآ ځمکی د ویش په سر باندی د چکوسلواکیا او هنگری تر منځ تړل شوی وو ملغاً اعلام کړ .
د مخکنینیوتوضیحاتو څخه داسی څرګندیږی چه د پاکستان دولت چه د ښکیلاکګر برتانوی هند د واکمنۍ د نسکوریدو څخه وروسته جوړ شو ، د ډیورند د تړون د مفاداتونه بې برخی پاتی کیږی.ان تر دی چه دډیورند د کرښې په سر باندی اغزن سیم غزول هم ، حقوقی قواعدو سلامتیا او بشپړتیا ته تاوان رسولی نشی.
پنځم ـ د یو تړون د اجرآ او تطبیق پروسیجر :
د دی په مقصد چه یو تړون عملی او تطبيقی بڼه غوره کړی مختلف پروسیجرونه موجود دی:
الف ـ د یو ثالث دولت ضمانت. مثلاً امریکا په 2001م کال کی د اسرائیل او مصر تر منځ د تړون د تطبیق ضمانت په غاړه واخیست.
ب ـ د څارنې بین المللی کمسیون هغه مورد دی چه په 1954م کال کې د « ژنو» د معاهدی په بنسټ باندی د لاووس د ناپیلتوب د موافقه لیک د اجرآ په مقصد جوړ شو .
ج ـ د موقوت بین المللی کانفرانس تدویر . چه د ویانا د 1985م کال د مارچ 22 د کانوانسیون له خوآ تجویز شوی دی.
د ـ د تحقیق کمسیون چه د تړون د اړخونو نه جوړ شوی وي او د معاهدی د احکامو د سرغړونې نه راپور تنظیم او نهایتاً [ع، ب، د] ته وړاندی کړي.
د ډیورند د موافقه لیک د اجرآ په اړه هیڅ یو ضمانت نه وو ټاکل شوی. بر خلاف د قراینونه څرګندیږی چه موافقه لیک دهمهغه لمړیو ورځو څخه تر اوسه پوری په عمل کې وجود نلری. پدی معنی چه :
الف ـ ولسونه د ډیورند د کرښی په دواړو خواوو کې بې د پاسپورټ د شکلیاتونه تګ او راتګ کوی.
ب ـ آزادو قبایل په بشپړه توګه د پاکستان په سیاسی او حقوقی نظام کې ندی جذب شوی. دوی اکثراً فوج ته عسکر او حکومت ته مالیه نه ورکوي او خپل ملی هویت یې ساتلی دی .
ج ـ د تاریخ په اوږدو او په ځانګړی توګه د مقاومت او جهاد په وخت کې د لر او بر ولسونو تر منځ جذباتی او عاطفی اړیکی د دی لامل شوې چه د ډیورند کرښه « عملاً » د منځه لاړه شی .
نتیجه
الف ـ د حقوقو د « تیوری» له نظره د ډیورند موافقه لیک د توجیه وړ بنه نلری. په « عمل» کې هم د نوموړی موافقه لیک اجرایی شته والی تر سوال لاندی دی.
ب ـ د ډیورند کرښه ګده کرښه ده . پاکستان پرته د افغانستان د موافقی نه حق نلری چه د کرښې په جوړښت چه په زیاتو سیمو کې ندی تثبیت شوی پخپل سر بدلون راوړی او یا د اغزن سیم په غزولو یا مین په ایښودلو د هغه استقامت وټاکی. دغه کار د افغانستان په خاوره باندې ښکاره تیری ګڼلی شو.
ج ـ په اوس وخت کې افغانستان د یوه تمثیلی، ملي، مرکزي حکومت د درلودلو څخه بی برخې دی. اوسنی افغاني حکومت چه د بهرنیانو له خوآ ساتل کیږی د هیڅ یوې ملي مسآلې او په ځانګړې توګه د ډیورند د موافقه لیک په موضوع باندی د هیچا سره د معاملی د یو اړخ په توګه دریځ نیولی نشی .
د ـ اوس وخت افغانستان د نړیوال انتلاف تر ساتنې لاندی دی او د باندنی خپلواک، ملی سیاست څخه بی برخې ګنل کیږي. بناً باید ځینی افغانی توطیه ګرو کړیو د ډیورند د موافقه لیک څخه د افغانستان په تاوان او د پردیو په ګته د یوه سیاسی افزار په توګه ناوړه ګته پورته نکړي .
ه ـ د افغانستان او پاکستان تر منځ د نژدیوالی علایق په کافی اندازه موجود دی. باید دواړه هیوادونه په سیمه کې د متقابلې دوستۍ مثال اوسی . د ډیورند کرښه چه عملآ له منځه تللی باید د دواړو هیوادونو تر منځ د لا زیاتی همکارۍ او دوستۍ لاره پرانیزي او د جلاوالی لامل ونپیژندل شی.
و ـ افغانستان د پاکستان سره د ډیورند د کرَښی په سر باندی، د خپل اختلاف د واقع بینانه او منصفانه حل د پاره باید یوازی او یوازی سیاسی سوله ایزو لارو چارو په تمه اوسی . اوس مهال د موضوع د مطرح کولو وخت ندی. « پای »
فرانسه 01 ـ 02 ـ 07
دوکتور م، ع ، روستار تره کی
اخځونه :
[۱].بین المللی عامه حقوق . پاریس. 2002م کال. 211ـ212 مخ . Patrick Daillier [ 1]
[۲] د مستعمره هیوادکورنۍ او بهرنۍ اداره مستقیماً د ښکیلاکگر قوت په لاس کی ده.
تحت الحمایه هیواد کورنۍ چارې خپله اداره کوی. اما بهرنۍ امنیتي چارې او د بهرنی سیاست واک د استعماری قوت له خوآ تر سره کیږی.
. نړیوال عامه حقوق. پاریس. 2002م کال. 193 مخPatrick Daillier[2]
نړیوال عامه حقوق .پاریس. 2002م کال . 191 مخ .M Martin [1]
[۳] د پولو په اړه د انگریزانو او روسانو له خوآ په مختلفو نیټو یو شمیر هیآتونه ټاکل شوی وو. لمړی هیآت د دواړو هیوادونو د بهرنیو چارو د وزیرانو په کچه [لارد کرینویل او پرنس گورچکوف] څخه جوړ شوی وو. او یو بل پلاوی د انگلیسی او روسی استازو « چارلس پت او کاپیتان کامروف» نومیدل.
[۴]2002م کال. 193 مخ عامه حقوق. بین المللی Patrick Daillier
[۵]کوریا او جاپان . پاریس. 1910م کال536 ـ 553 مخV . P erinjaquet
[۶]نړیوالی اړیکی. پاریس .1992 م 470 مخMoreau Defarge
عبدالملک پرهیز
خدایه، بیا وینم سکڼی سکڼی ماښام دی
غر غمجن د تورې شپې له انتقام دی
لمر د ستورو په اسمان کې په سلګو دی
توی یې جام د ساه د تورې شپې ماښام دی
د ځنګل د ونو سیوري ورو غځېږي
خو تر سیوري یې ویده بدل نظام دی
مسافر په ستړي زړه درومي منزل ته
خو تقدیر یې په کمین کې لا آرام دی
آمريکا کلفرنيا المیدا د ۲۰۲۵ کال سپتمبر۲۵
سید عبید الله نادر
نا پـوهۍ کښي به نابود شو
په پوهنې کښي به بود شو
که په یو فکر او نظر شو
نو به یو تن او وجـود شـو
په علمی پــوهی څـــیړنې
به خبر له هست و بود شو
که پوهنې ته مــو لار وي
نو قابل به د ســــجود شو
د معــرفـــــت له برکــــته
بیا قـبول به د معـــبود شو
جهالت کښی به ټـول واړه
لکه شـــمر او نمرود شو
که دعلم لار خپل نه کړو
نو به لیري له مقصود شو
دا جهان به کړو روښــانه
که د مینې یو ســرود شـو
دری و پارسی و تاجکی زبان من است
حدیقه مثنوی شهنامه ارمغان من است
حکیم غزنه خداوندگار نامی بلخ
مفاخر من و فرهنگ باستان من است
امیر خسرو و عطار و بیدل و واقف
جمال گلشن فرهنگی زبان من است
زبان حافظ و سعدی و رودکی و کلیم
زبان زندهٔ اجداد جاودان من است
ظهیرو صائب وهجویری بوعلی سینا
شکوه و عظمت برجستهٔ زبان من است
جهاد و چور و چپاول رسوم مایان نیست
صفا و مهر و وفا مسلک و بیان من است
بسی هنوز نوشتن نه می توانستند
که احترام بشر رسم رفتگان من است
درستی سخنم گر گزاف پنداری
خطوط صفحهٔ تاریخ من نشان من است
گذشتگان پر از افتخار دارم من
کنون زمان من ونسل نکته دان من است
سعادت بشر و ارتقای علم و هنر
همیشه در همه جا نقد آرمان من است
تمام خلق جهان را عزیز می دارم
منم که پاک ز آلودگی روان من است
عزیزی غزنوی
تورنتو/کانادا
از تولای بشر پُر زیب و فر بحر و بر است
عالم هستی ازین نیرو مزین منظر است
در نهان این تن کوچک جهان اکبر است
آدمی را گر چه از مُشتی غباری پیکر است
جلوه گاه عظمتش از باختر تا خاور است
+++
آدمی معمار نقش پیکر هردو سراست
آدمی معمورۀ دست جناب کبریاست
آدمی آثار رحمت را خط بی انتهاست
آدمی در پیشگاه قدس بنیان خداست
هرکه این بنیان کند وارونه خاکش بر سر است
+++
هر بشر را مهر و الفت خصلت آدم گری ست
نا قبول است آنکه او را پیشه دهشت افگنی ست
درغلط افتاده اند آنرا اگر گفت آدمی ست
پاسبان این بنا آئین عدل و راستی ست
خانۀ بی پاسبان همچون سرای بی در است
+++
سرور آن نبود که سازد خلق عالم را تبه
بشکند بر تارک سر افسر و تاج و کُله
یا کند از ظلم و دهشت روز مردم را سیه
آنکه سیل خون کند جاری نباشد مرد ره
ناز مردان جهان در چارۀ چشم تر است
+++
نیست در چشم حقیقت امتیاز این و آن
از وجود ذره تا خورشید و ماه و کهکشان
خوب و زشت عالم اند از نفس واحد زنده جان
هان نه پنداری جهان را تخته مشق کودکان
کاندر آن هر نقش واژونی که بندی در خور است
+++
نازم آن دل را که از زنگ کدورت ها صفاست
از حسادت فارغ و با درد مردم آشناست
عاری از کبر و هوا خو کردۀ جود و سخاست
این جهان دیوان احکام همایون قضاست
آزمونگاه خداوند بزرگ داور است
+++
فتنۀ راحت ربایان نیست جز پندار وهم
صولت آدم نمایان نیست جز پندار وهم
خشم این زور آزمایان نیست جز پندار وهم
همت کشور کشایان نیست جز پندار وهم
خشک به دستی که از خون سیه روزان تر است
+++
بشکند دستی که دست وحدت مردم شکست
سر مبادا زنده آن را کاو دل مخلوق خست
از مجازات عمل نتوان به هیچ آهنگ رست
هر که گیتی را به خون افگند خود در خون نشست
این حدیث از جنگ جویان جهان یاد آور است
+++
این جنایت پیشه را پند پدر از یاد رفت
از پی تعلیم خصم و حاصل بیداد رفت
همت وغیرت ز بیخ و ریشه و بنیاد رفت
شهرها ویران شد و ناموس ها بر باد رفت
خاک از سیل سرشک خون مظلومان تر است
+++
حاصل توفان توپ و ضربۀ تیر ای دریغ
غایت قتل جوان و کشتن پیر ای دریغ
مایۀ زولانه و قلاب و زنجیر ای دریغ
یادگار آن همه نیرو و تدبیر ای دریغ
یا یتمی بینوا یا کودک بی مادر است
+++
صد هزاران کودک معصوم گشته بی پدر
مادری کو تا نه ریزد اشک در سوگ پسر
هیچ کس را نیست تاب و طاقتی زین بیشتر
بعد ازین یا صلح یا مرگ است تدبیر بشر
این دو نیرو رنج های خلق را درمانگر است
+++
عاقبت از سرکشی های شریران جهان
حالت مردم چه خواهد بود وضع ما چسان
دشمن نوع بشر هستند این زور آوران
حاکم آیندۀ گیتی اتُم باشد کز آن دودمان
زندگی در یک نفس خاکستر است
+++
مایل شور و شر است اهل زمین تا آسمان
بر سریر سروری جمع اند مشتی سفله گان
روز روز ابله است و دور دور جاهلان
نور امیدی نه بینم در سرا پای جهان
گر بود آنهم فروغ خاطر داشنور است
+++
این سخن در گوش دارم از خرد مند بزرگ
عافیت کی میتوان کس دید اندر کام گرگ
امن و آسایش که بیند زین شریران سترگ
صلح می باشد سلاح راد مردان بزرگ
از زبونان صلح جویی قصۀ نا باور است
+++
طبع انسانی نباشد پای بند زور و زر
بی هراس است از دم شمشیر وز تیر و تبر
هیچ نیروی نه می بینم به دو یابد ظفر
از دهان توپ جستن راز اصلاح بشر
دفع بیماری طلب کردن ز کام اژدر است
+++
داد فرمایان رعیت را عنایت میکنند
امر و فرمان و عدالت را رعایت میکنند
حل مشکل را به آداب رضایت میکنند
صلح جویان جهان از حق حمایت میکنند
کشور حق بی نیاز از رنج تیغ و لشکر است
+++
عرصۀ گیتی پر از مردان مردم آشناست
از طریق مردمی با رنج و محنت مبتلاست
از سرغیرت به ارباب غضب زور آزماست
خاصه این کشور که مهد دین و کانون وفاست
مهر و آئین در نهاد مردمانش مضمر است
+++
ای عزیزان آدمی همواره نقد مدعاست
آدمی گنجینۀ اسرار ذات کبریاست
زین دُرمکنون متاع هردو عالم پُر بهاست
در بساط آدمیت فرق این و آن خطاست
آن یکی گر چشم و دل این دیگرش دست و سر است
عزیزی غزنوی
تورنتو/کانادا
انجنیر محمد داؤد اڅک ۲۷- ۱۱ - ۲۰۲۵
د خپل یو انډیوال سره د هغه په کارځای (د یارانو ورکشاپ) کي ناست وم، چایي مو څښلې او د ژوند پر مفهوم مو بحث کاوه. زما بااستعداده او د برقي الاتو انجنیر دوست چي اکثره وخت به ئې زما سره د ازل او ماوراءالطبیعت په هکله ژور بحث کاوه او د قوي استدلال خاوند وو راته وویل:
ژوند په فلسفي لحاظ څنګه تعریفوې؟
ما ورته وویل چي ژوند په فلسفي لحاظ د حرکت په معنا دی، ژوند یعني حرکت. بېله حرکته نه ژوند تعریف کېدای سي او نه ژوندئ موجود. او تر ټولو مهمه دا چي ژوند په خپل ذات کي د انسان لپاره یوه مؤقتي کلمه ده. یعني ماضي تېره ده او د راتلونکي په انتظار پداسي اوس (حال) کي ژوند کوو چي په هیڅ ډول ئې نه محار کولای سو او نه ئې معین کولای سو. یعني د پیل سره همزمان په ماضي بدلیږي. معنا دا چي حال نسته بلکه د تېر او راتلونکي تر منځ ژوند کوو او کیدای سي ووایو چي حال یو سرآب دی، په بل عبارت حال ذهني توهم دی.
انجنیر انډیوال چي د نظر خاوند وو قناعت ئې ونکړ او راته وئې ویل چي د ژوند معیار خو همدا اوس دی او په جدیت ئې غوښتل چي سوالونه مطرح کړي خو ما ئې خبري قطع کړې او ورته ومي ویل مخکي تر دې چي د حال په اړه خپل نظر درته وړاندي کړم ښه به وي چي لومړئ د نورو پوهانو او عالمانو نظریات هم د حال (اوس) په هکله درسره شریک کړم. انډیوال ته ئې خوند ورکړ، ول سمه ده. ما بیا هم مکث وکړ او زیاته مي کړه که تر حال مخکي د زمان په هکله هم د ساینس پوهانو او فیلسوفانو پر اندونو باندي لنډ بانډار وکړو تاوان به مو کړی وي؟
انډیوال کټ کټ په خندا سو ول نه، هیڅ تاوان نه کوو. اول زمان راوپېژنه بیا به پر حال (اوس) باندي بانډار وکړو. او زیاته ئې کړه چي ته بانډار کوه زه به چای درتازه کړم.
ماورته وویل چي:
زمان (وخت)
د زمان په هکله هم د فیلسوفانو اندونه بېل دي او هم د Presentism او Eternalism په شان فلسفي او علمي مکتبونو بېل بېل تعریف کړیدی. په لرغوني/ نیوټني فیزیک کي زمان مطلق او د طبعت جلا برخه ده چي د مادې او انرژي سره تړاو نلري. یعني نیوټن ویل چي زمان له طبعت څخه مستقیل دی که په جهان کي هیڅ شئ نه وي وخت به وي.
اما د انیشتاین په نسبیت تیؤري کي زمان نسبي دی او د طبعت برخه ئې بولي چي د مادې او انرژي سره تړلی دی. انیشتاین ویل چي د زمان سرعت متفاوت دی او کېدای سي چي چټک وي یا بطي.
کوانتومي/ نوی فیزیک بیا زمان مستقیل موجود نه بولي بلکه د ذراتو ترمنځ ئې د اړیکو نتیجه بولي.
خو ایمانویل کانت بیا زمان اصلآ د طبعت برخه نه بولي بلکه د انساني ذهن محصول ئې ګڼلی دی چي د پدیدو د درک کولو لپاره کاریږي. او زماني واحدونه/ سمبولونه د انسان تخلیق بولي.
ارسطو د حرکت اندازه کولو ته زمان وایي او په طبعي تغیراتو پوري ئې تړي. ارسطو به ویل چي زمان بېله تغیر او حرکته معنا نلري.
اسلامي فیلسوف (ملا صدرا) هم ارسطو ته نژدې نظر درلود او زمان ئې د حرکت مقدار او د طبعت جز باله.
ما غوښتل چي بحث لږ اوږد کړم خو پدې وخت کي انډیوال راته وویل چي همدغه پوهانو به خامخا پر حال (اوس) باندي هم نظریات ورکړي وي. ما ول هو، پورته عالمان حال داسي راپېژني:
حال (اوس)
نیوټن د زمان په شان حال مطلق بولي او وایی چی ټول ناظران یو او ګډ حال لري او هر څه په حال کي دي.
د آلجزایر مشهور فیلسوف (اګوستین قدیس) هم باورمند وو چي په زمان کي فقط حال دی. ماضي په ذهن کي یوه خاطره ده او راتلونکې په زړه کي انتظار دی.
عارفانو په تېره بیا عربي عارف او فیلسوف (ابن عربي) به ویل چي حال حقیقت دی ماضي او اینده د انسان ذهني توهمات دي . ابن عربي باور درلود چي انسان په حال کي کولای سي خپل وجودي حقیقت او د خدای تعالی حقانیت ته ورسیږي.
اما د انشتاین په نسبیت تیؤري کي مطلق حال نسته. انشتاین به ویل هغه چي یوه ناظر ته حال دی ممکن بل څارونکي ته ماضي یا اینده وي. خو په پایله کي ټولو پوهانو حال د ماضي او راتلونکي تر منځ پُل بللی دی یعني په یوه خط کي ئې بلل. ما غوښتل لږ نور تشریحات ورکړم خو انجنیر انډیوال راته وویل چي زما اصلي پوښتنه ستا څخه وه، ته خو هم په فلسفه ګوتي وهې، ستا په اند حال مطلق دی نسبي دی که څنګه؟
ما انډیوال ته وویل:
که څه هم چي یوناني فیلسوف (فیثاغورث) باور درلود چي د ژوند کولو علم په اوس یعني حال کي اوسېدل دي، خو که ستا خوا نه بدیږي حال پدغه شکل چي فیثاغورث ویلي دي یا ته فکر کوې اطلآ وجود نلري. انډیوال مي په ډېره حیرانتیا سره غوښتل په خبرو کي راولوېږي خو ما ورته وویل زما مقصد دا دی که موږ د تېر او راتلونکي څخه پردي سو هیڅ نقش ورنکړو بیا نو حال هم نسته او که موږ فقط حال مطلق کړو معنا دا چي موږ حرکت نفي کړ. او زما په اند بې حرکته پدیده نه په ټولنه کي سته نه په طبعت کي.
انډیوال په ډېره حیرانتیا راته وویل: نه سوم پوه، څنګه حال نسته، همدا اوس زه او ته په حال کي ناست یوو خبري کوو.
ما ورته وویل:
ستا دغه جمله سمدستي ماضي سول نور په حال پوري اړه نلري او ما په ماضي کي واورېدل. ځکه چي هر څه په حرکت کي دي او طبعي ده چي په حرکت کي سا اچول، دمه کول، توقف او سکون نسته چي موږ ګوته پر کښېږدو چي دغه دی حال. یعني هر څه چي موږ وینو یا ئې اورو ماضي دي. او هره پېښه یا تصویر چي تر موږ پوري رارسیږي معلومداره چي وخت پر تېریږي او په معین زمان کي تر موږ پوري رارسیږي. مثلآ موږ یو ږغ اورو او فکر کوو چي اوس مو ږغ واورېدئ خو په حقیقت کي اوس ندی بلکه موږ تېر سوی ږغ په ماضي کي اورو. که څه هم چي د ږغ سرعت خورا ډېر دی خو زموږ غوږو ته چي رارسیږي وخت پر تېر سوی وي یعني ماضي سوی وي، اما موږ ئې حال بولو. دغه ماضي حال ته زه (لیکوال) ذهني حال وایم، یعني دغه حال چي څوک فکر کوې یا لوړو عالمانو او فیلسوفانو یاد کړیدی دا ذهني حال دی نه زماني او حقیقي حال.
همداسي که موږ لیري یا نژدې یو غره ته ګورو یا کوم بل شي ته ګورو. دا په حال کي نه وینو بلکه ماضي تصویر په تېر سوي زمان کي وینو. یعني د غره او سترګو تر منځ فاصله موجوده ده او دغه فاصله نوري فوتونونه Photon (الکترو مقناطیسي ذرات) په معین وخت کي طئ کوي څو د انسان سترګو او بیا ذهن ته ورسېږي. معنا دا چي د انسان د سترګو او غره تر منځ چي دسیلیون Decillion (یو تریلیون ملیارد) فوتونونو جریان واقع دی په خپل ذات کي د ماضي او راتلونکي تر منځ جریان دی چي زه (لیکوال) ئې (تلپاته جریان) نوموم. زه ئې ځکه تلپاتی جریان بولم چي دغه جریان هیڅکله له منځه نه ځي تر څو چي انسان او طبعت وي تلپاته جریان به هم وي. په تلپاته جریان کي اصلي او زماني حال موږ نه لیدلای سو او نه ئې احساسولای سو، بلکه موږ ته ئې ماضي حالت رارسیږي چي ذهني حال ترسیموي. یعني د انسان د سترګو او غره یا بل شي تر منځ فاصله که نوري فوتونونه په یوه ثانیه کي وهي یا ئې په یوه زیپتوثانیه Zeptosecond (د ثانیې تریلیونیم برخه) کي وهي خو په هر صورت به ماضي حالت وي.
انډیوال ته مي په ټینګار وویل چي هیڅ یوه حادثه یا تصویر په منجمد او اني ډول زموږ ذهن ته نسي داخلېدای بلکه هر عمل، پېښه یا تصویر باید د تلپاته جریان پروسه په معین وخت کي طئ کړي څو د انسان سترګو ته ورسېږي. د سترګو له مختلیفو برخو څخه چي په معین زمان کي تېرسي نو حتمي باید په همدغه تلپاته جریان کي د مغز له بیلو مرکزو څخه په بیلو وختو کي ګذار وکړي څو ذهن یو مکمل انځور ځني رسم کړي. انځور چي تکمیل سو حتمأ باید په همدغه تلپاته جریان کي د احساس په شان د مغز نورو بیلو مرکزو ته په بیلو وختو کي انتقال سي څو مرکزونه قضاوت پر وکړي چي عکس العمل ښکاره کړي که نه، که ئې ښکاره کوي څنګه عکس العمل ښکاره کړي. پس طبعي خبره ده چي دغه د ماضي او راتلونکي تر منځ د فوتونونو جریان (تلپاته جریان) چي د انساني مغز او شي تر منځ تبادله/ تعامل کوي او پړاو پر پړاو د مغز په بیلو مرکزو کي پورته کښته کیږي وخت (زمان) مصرفوي او ماضي کیږي.
زما ځیرک انډیوال چي واقیعآ د نظر خاوند وو غلی سو، زړه نازړه سو چي څه ووایي. ما زیاته کړل که څه هم چي پورته عالمانو او فیلسوفانو حال د ماضي او راتلونکي تر منځ پُل بللی دی خو بیا به هم ذهني پُل وي نه واقیعي، ځکه چي حال د ایجاد سره سم محوه کیږي. انډیوال مي پداسي حال کي چي فکر وړی وو ولاړ سو ول زه به تازه چای جوړي کړم. چاینکه ئې د اوبو ډکه کړه، اوګرمي ئې پکښي کښېښول او ساکیټ ئې برق ته ورکۍ.
ما پدې خاطر چي خپل د نظر خاوند انډیوال ته قناعت ورکړم نو ورته ومي ویل:
دغه چایي چي ته جوړوې په اوس کي نه بلکه د ماضي او راتلونکي په جریان (تلپاته جریان) کي ئې جوړوې. ته چي ولاړ سوې ماضي سو، چاینکه دي راواخیستل ماضي سو، اوبه دي ورواچولې ماضي سو اوګرمي دي پکښي کښېښول ماضي سو او د اوبو پر ایشېدو چي هره زیپتوثانیه تېریږي ماضي کیږي خو ته فکر کوې چي په اوس کي ناست یوو چایي څښو او د حال څخه خوند اخلو. لنډه دا چي حتا د سترګو رپ، د زړه حرکت، په وجود کي د ویني جریان، مغزي حرکات او فعالیتونه... ټول په تلپاتي جریان کي تر سره کیږي چي وخت پر تېریږي او ماضي وي.
بیلګه: کله چي یو ډاکتر ناروغ معاینه کوي نو د خپلي ځانګړي طبي ګوشکي (ستتوسکوپ) پواسطه اول د ناروغ وجود داخلي ږغونه (د زړه ضربان، د شوشانو ږغونه...) اوري څو د مریض مشکل پیدا کړي. طبعي ده چي د ناروغ وجود ږغونه د بدن، طبي ګوشکي، او ډاکتر د سماعي سیستم تر منځ معینه فاصله طئ کوي دا چي په ثانیه کي یا ئې زیپتوثانیه کي طئ کوي په هر حال به ماضي وي.
انډیوال راته کتل خو سترګي ئې نه رپولې، نو ما ورته وویل که غواړې چي نور مقنع مثالونه یا د ژوند په اړه نوي مسایل مطالعه کړې نو (ژوند یعني څه؟) کتاب پیدا کړه.
انجنیر انډیوال ته چي بانډار خوند ورکړ او په برېتو کي ئې وخندل ورته ومي ویل:
پایله دا چي د انیشتاین، نیوټن، فیثاغورث... څخه په بخښني سره، ستا او ټولو ښاغلو لوستونکو څخه په بخښني سره زه (لیکوال) حال (اوس) نه مطلق او نه نسبي بولم بلکه ټولي انساني، ټولنیزي او طبعي پیښي چي رامنځته کیږي د ماضي او راتلونکي تر منځ جریان (تلپاته جریان) کي رامنځته او تر سره کیږي چي زه ئې ذهني حال بولم. مقصد مي دا دی چي تلپاته جریان بې مرکزه او متواتر جریان دی چي پر هیڅ ځای ئې ګوته نه نیول کیږي چي دغه ځای ئې حال دی. یعني هغه سکون حال چي موږ ئې فکر کوو او وکړای سو په هغه حال کي کوم عمل تر سره کړو او د حال (اوس) دلالت پر وکړو اصلآ نسته فقط او فقط ذهني حال دی چي په تلپاته جریان کي رامنځته کیږي.
انډیوال چي قانع معلومېدۍ نو د لتا او محمد رفیع په ښکلو اوازو کي ئې یوه پیته ټیپ ته واچول او تازه دم سوي چایي ئې راواخیسې، ول په تلپاته جریان کي به خوندونه اخلو.
سرچینې:
- ژوند یعني څه؟ ۵۵ او ۵۶ مخونه. انجنیر محمد داؤد اڅک.
- تازه زیاتوني او مصنوعي هوښ
نور محمد غفوري
الگوریتم د ستونزې د حل لپاره د منظمو، محدودو او منطقي پړاوونو یو سیستم دی. په بل عبارت، الگوریتم هغه فکري چوکاټ دی چې یو کار یا مسئله له پیل څخه تر پایه پورې په روښانه، پرلهپسې او تکرارېدونکو ګامونو حل کوي. دا مفهوم یوازې په کمپیوټر ساینس پورې محدود نه دی، بلکې د انسان د منظم فکر، حساب، پرېکړې او تحلیل بنسټیزه وسیله ګڼل کېږي.
د الگوریتم تاریخي شالید
د الگوریتم تاریخي ولیې (ريښه) د نهمې میلادي پېړۍ خراسان ته رسېږي. محمد بن موسی الخوارزمي، چې د خراسان له علمي مکتب څخه راټوکېدلی و، د حساب او ریاضي لپاره داسې منظمې طریقې وړاندې کړې چې پر ترتیب، تکرار او منطق ولاړې وې. کله چې د هغه علمي اثار لاتیني ژبې ته وژباړل شول، د نوم بڼه یې Algoritmi ولیکل شوه، چې وروسته ترې د Algorithm اصطلاح رامنځته شوه. له همدې امله، الگوریتم نه یوازې یو تخنیکي مفهوم دی، بلکې د اسلامي تمدن د فکري تولید یوه مهمه تاریخي نښه هم بلل کېږي.
الگوریتم په اصل کې د دې اړتیا له مخې رامنځته شو چې انسان وکولای شي پېچلې ستونزې په ساده، دقیق او تکرارېدونکو ګامونو ووېشي. دا طریقه په لومړیو کې د محاسبې، نجوم، جغرافیې او اداري چارو لپاره کارېده، خو د وخت په تېرېدو سره یې ارزښت نور هم پراخ شو.
الگوریتم د کمپیوټر په نړۍ کې
په معاصر مفهوم کې، الگوریتم د کمپیوټر له پاره یوه لارښوونه ده. الگوریتمونه هغه دستورونه دي چې کمپیوټر ته وایي څه کار، په کوم ترتیب او څنګه ترسره کړي. دا لارښوونې د انسانانو له خوا پروګرام کېږي، او کمپیوټر د همدغو الگوریتمونو پر بنسټ کار کوي.
د الگوریتم په مرسته، کمپیوټر کولای شي یوه دنده ګام په ګام حل کړي. همدارنګه، الگوریتمونه د معلوماتو (ډاټا) د ارزونې او تحلیل لپاره کارېږي. د معلوماتو ارزونه دې ته وایي چې بېلابېل معلومات د ټاکلو اصولو له مخې سره یو ځای شي، تر څو ترې نوي، مانادار او د استفادې وړ معلومات، یعنې اطلاعات، تولید شي.
عملي بېلګې
الگوریتمونه کولای شي په ډېر لنډ وخت کې د معلوماتو سترې زېرمې سره پرتله کړي او یوې ټاکلې پایلې ته ورسېږي. د بېلګې په توګه، انلاین پلورنځي د الگوریتمونو له لارې دا معلومات راټولوي چې د یوه ټاکلي عمر ډلې خلک عموماً څه ډول توکي اخلي. له دې لارې، پلورنځي پوهېږي چې کوم محصولات باید هماغې ډلې ته وړاندې کړي. کله چې یو کس د همدې عمر له ډلې وېبسایټ ته ننوځي، ورته هماغه محصولات ښکاره کېږي، چې دا کار د سوداګرۍ ګټه زیاتوي.
کله چې یو الگوریتم له ډېرو زیاتو معلوماتو سره کار کوي، نو ورو ورو لا دقیق او اغېزمن کېږي. په بل عبارت، کمپیوټر زدهکړه کوي، او پایلې یې لا هدفمندې کېږي.
الگوریتمونه په نورو برخو کې
الگوریتمونه یوازې په سوداګرۍ کې نه کارېږي. په طبابت کې هم الگوریتمونه مرسته کوي، لکه دا معلومول چې خلک په کوم عمر کې په یوې ځانګړې ناروغۍ ډېر اخته کېږي، یا د ناروغیو احتمالي لاملونه کوم دي. په فابریکو او شرکتونو کې، کامرې د الگوریتمونو له لارې زدهکړه کوي چې خراب محصولات څنګه ښکاري، او وروسته یې په تولیدي کرښه کې بېلوي. دا کار د انسان له اوږو دروند بار لرې کوي، خو په ځینو مواردو کې د کاري فرصتونو د کمېدو اندېښنه هم رامنځته کوي.
د لټونماشینونه لکه ګوګل هم د الگوریتمونو پر بنسټ کار کوي. الگوریتمونه حساب کوي چې کومې وېبپاڼې باید لومړی وښودل شي او کومې وروسته.
ځواک او ننګونې
کمپیوټرونه د الگوریتمونو په مرسته ځینې کارونه د انسان په پرتله ډېر چټک او دقیق ترسره کوي، په ځانګړي ډول د ډېرو معلوماتو تحلیل. دوی کولای شي داسې پایلې ومومي چې انسانان یې په هماغه وخت کې نشي موندلای. خو له بلې خوا، که الگوریتمونه سم طرحه شوي نه وي، کولای شي له خلکو سره ناعادلانه چلند وکړي یا د خلکو محرمیت تر پوښتنې لاندې راولي.
پایله
په پایله کې ویلای شو چې الگوریتم یوازې یوه تخنیکي وسیله نه ده، بلکې د منظم فکر، علمي تمدن او عقلاني ټولنې څرګندونه ده. د الگوریتم تاریخ دا ښيي چې زموږ سیمه نه یوازې د علم مصرفوونکې، بلکې د علم تولیدوونکې هم وه. همدا فکري میراث کولی شي د معاصرې پوهې، ټکنالوژۍ او انساني پرمختګ لپاره یو مهم الهامبښونکی بنسټ واوسي.
اړینه یادونه: دې موضوع ته مو فکر وي چې الګوریتم (Algorithm) له لو ګاریتم (Logarithm) سره غلط نکړو. ددې دواړو اصطلاحاتو تلفظ (خصوصاً موږ افغانانو ته ) یو او بل ته ورته او نږدې ښکاري، له ریاضي سره تړلی او دواړه د محمد بن موسی الخوارزمي د ښوونو میراث دی؛ خو سره یو نه دی. لوګاریتم دا ښيي چې یو عدد څو ځله پر خپل ځان کې ضرب کړو، تر څو ټاکلي عدد ته ورسېږو؛ یا په بل عبارت: لوګاریتم د ریاضي هغه مفهوم دی چې دا ښيي چې یو ټاکلی بنسټ څو ځله پخپل ځان کې ضرب شي تر څو یو معین عدد ترې حاصل شي. لوګاریتم د خالصې ریاضي فورمول دی، په داسې حال کې چې الګوریتم د کمپیوټر، منطق او فکر سره هم کار او تړاو لري.
نور محمد غفوری
23.01.2026
موخذ: bpb او نور
https://www.bpb.de/kurz-knapp/lexika/lexikon-in-einfacher-sprache/303035/algorithmus/
دی هغه نوموتی او پیاوړی فیلسوف، تکړه شاعر او ادیب، پېژندل شوی لیکوال، دیپلومات او سیاست پوه وو، چې د فبروري میاشتې په (۱۲)مه، پر (۱۹۲۸)زېږدیز کال د کونړ ولایت، د «اسمار» په ولسوالۍ د «شینکوړک» په کلي کې په یوې روحاني کورنۍ کې دې نړۍ ته سترګې غړولې دي. نوموړی د لوی عالم، شاعر او ادیب سید شمس الدین مجروح زوی وو، چې لومړنۍ زده کړې یې په کنړ کې د «شینکوړک» د کلي په جومات کې پیل او سر ته رسولې دي. له څو مودې وروسته د خپل پلار سره کابل ته ولاړو او د (۱۳) کلنۍ په عمر یې د استقلال په لېسه کې په څلورم ټولگي کې خپلې زده کړې ته دوام ورکړ. پر(۱۹۵۰) زېږي کال یې د استقلال په لیسه کې خپلې زده کړې تر سره کړې او د لوړو زده کړو لپاره فرانسې ته ولاړ. ده خپلې لوړې زده کړې د (۱۹۵۲)ز کال تر (۱۹۵۸) ز کال پورې د پاريس په «سوربن» او بيا د «مونټ پليه» په پوهنتون کې د ساپوهنې (روحياتو) او فلسفې په څانگه کې د لیسانس او ماستری تر درجې پورې پای ته ورسولې او دوكتورا يې وروسته په المان كې د هيگل په فلسفه كې ترلاسه كړه. په همدې دوره کې وتوانېدو، چې د «الماني ا و انگړېزي» ژبو ادبيات په «غربي المان او انگلستان» کې سرته ورسوي. هغه نه يوازې د پښتو او فارسې ژبو شاعر وو، بلكې په فرانسوي، جرمني او انگليسي ژبو يې هم خبري كولى شوی. کله چې سید بهاؤالدین مجروح پر (۱۹۵۸)ز کال کې خپل هېواد ته راستون شو نو په همدغه کال د کابل پوهنتون د ادبياتو د پوهنځي ښوونکی او د فلسفې ښوونه او تدریس یې پیل کړ. وروسته بيا د پوهنتون د رييس په توګه وګمارل شو. پوهاند مجروح خپل ټول ژوند د پوهې په چوپړ او خدمت کې تېر کړ. دی د خپل عصر هغه نوښتګر او لوی عالم شخصیت وو، چې په شرقي عرفان او حکمت او غربي فلسفې او معاصرو علومو په زده کړو کې د ځانګړي استعداد او وړتیا خاوند وو. هغه په هېواد کې د ننه او بهر په نورو رسمي دندو کې هم پاتې شوی دی. دی په جرمني کې د افغانستان فرهنګي اتشه شو او همالته يې د هگل په فلسفه كې د دوكتورا درجه واخيسته او له هغه وروسته په كابل پوهنتون كې يې د فلسفې درسونو ته دوام وركاوه. همداسې یې په کاپيسا ولايت کې د والي په توګه دندې تر سره کړې دي. دی د ژوند په وروستيو کلونو کې پاکستان ته ولاړو او په پېښور ښار کې مهاجر شو او پر (۱۳۵۹) لمریز کال کې «د افغان رسنیو مرکز»، چې یو فرهنګي دفتر وو په پېښور کې یې د دغې دفتر بنسټ کېښود او هلته یې خپلو علمي، ادبي، فرهنګي او ملي کارونو او فعالیتونو ته دوام ورکړ. استاد پوهاند ډکټور سيد بهاؤالدين مجروح ته د فرانسې، سويس، انگلستان، امريکا او د نړۍ ډېرو لويو پوهنتونونو او اکادميکو مرکزونو د استادۍ وړانديزونه وکړل، خو مجروح صاحب يو هم ونه مانه او خپل ژوند ته یې په پېښور کې دوام ورکړ.
استاد پوهاند ډاکتر سيد بهاؤالدين مجروح د خپل ژوند په اوږدو کې ګټور، مهم او ارزښتناک نښیرونه(اثار) کښلي او هم یې ژباړلې دي او په لسګونو علمي، سیاسي، فلسفي او ادبي مقالې او رسالې یې د افغانستان په مطبوعاتو کې چاپ شوې دي. د ده مهم او ګټور نښیرونه(اثار) دا دي: «ځانځاني ښامار- په شعر- پښتو ، اول او دویم دفتر»، «اژدهای خودي شپږ ټوکه نثر دري»، «د جبر او اختیار دیالکتیک»، «نا اشنا سندرې»، «اجتماعي احساس الفرد ادلر په نظر کې- روانشناسۍ کې د ماسترۍ تیزېس»، «د ځان تربیه زموږ په روانشناسۍ کې»، «دشمن را بشناسید»، «صوفي او نوې دنیا»، «زردشت ووییل داسې»، «پیام صوفي بت شکن به بت پرستانې قرن ۲۰»، «بودا چنین ګفت»، «سید جمال الدین و برخورد شرق و غرب» او «منازل السایرین یا صد میدان حکیم سنایي».
کله چې استاد پوهاند مجروح په پېښور کې کډوال وو او خپل فرهنگي کارونه يې مخ ته بېول نو په دې وخت کې د سخت دريځو مجاهدينو او د پاکستان د څارگرې ادارې «آی اس آی» تر لید او نظر لاندې وو. د ده فرهنگي کارونه چې د کډوالو مهاجرو په منځ کې د يوې ملي روحيې پیاوړتیا وه، د پاکستان د استخباراتي کړيو په وړاندې يو لوی گواښ وو، چې هغوی هېڅکله نه غوښتل په پېښور کې مېشت افغانان د ملي روحيې او هېوادپالنې له ارزښتونو برخمن شي. په دې ترڅ کې هغوی د نورو جهادي تروريستي کړيو سره يو ځای د سيد بهاؤالدين مجروح په وړاندې پلان جوړ کړ او د فبرورۍ میاشتې په(۱۱)مه، پر(۱۹۸۸)ز کال د جمعې په شپه کله چې دی په پېښور کې له خپل دفتر نه راووات د وسله والو لخوا وويشتل شو او هماغلته ځای پر ځای په شهادت ورسېد.
دلته تاسو ته د استاد پوهاند ډوکټور سید بهاؤالدین مجروح ژورې خبرې او وجیزې وړاندې کوم:
- که انسان خپل روح ونه پېژني، نو هغه به د بل هر څه له پېژندلو بې برخې وي.
انسان که د خپل درون، حقیقت او وجودي ارزښت ته متوجه نشي، نو د بهرني نړۍ د درک او پېژندلو توان به هم ونه لري.
- ازادي یواځې هغه څوک درک کولای شي، چې بندي شوی وي.
واقعي ازادي هغه څوک حس کولای شي، چې د استبداد، ظلم او جبر تجربه یې کړې وي.
- تر ټولو لوی زندان، د انسان خپل ځان ته جوړ شوی زندان دی.
انسان ډېر ځله د خپلو محدودو افکارو، وېرې، او تقلیدي باورونو بندیوان وي.
- د روښانه فکر خاوندان تل د هغو خلکو له خوا وژل شوي، چې د هغوی د فکر له روښنایۍ څخه وېرېدلي دي.
د تاریخ په اوږدو کې آزاد فکر کوونکي او روڼاندي د مستبدینو، ظالمانو او د جهل د پیروانو له خوا وژل شوي دي.
- که ته غواړې یو ملت تباه کړې، نو فکر مه پرېږده چې خپل حقیقت وپېژني.
کله چې یو ملت له خپل تاریخي، فرهنګي او فکري هویت څخه بېخبره پاتې شي، نو استثمار او غلامۍ ته چمتو کېږي.
- حقیقي بغاوت هغه دی، چې له انسان دننه پیل شي.
واقعي بدلون او پاڅون د انسان له درون څخه پیلېږي، او که څوک غواړي د ظلم پر وړاندې ودریږي، باید له خپل فکره یې پیل کړي.
- د جهل توره د استبداد پیاوړی ځواک دی.
استبداد تل د ناپوهۍ له لارې دوام مومي، او جابر واکمنان هڅه کوي، چې خلک ناپوه وساتي، څو د هغوی پر ضد ونه دریږي.
- حقیقي فلسفه، د انسان د خلاصون او ازادۍ فلسفه ده.
فلسفه باید د انسان د فکري او عملي ازادۍ لپاره وکارول شي، نه د هغه د بندي کولو لپاره.
- زه له هغو خلکو ډارېږم، چې د حقیقت دعوه کوي، خو د فکر دروازې تړلې ساتي.
هغه خلک چې ځانونه د مطلق حقیقت مالکین ګڼي، خو بحث، منطق او آزاد تفکر نه مني، تر ټولو خطرناک دي.
- انسان هغه وخت آزادېږي، چې له خپل ځان سره صادق شي.
که یو فرد د خپلو فکرونو، احساساتو او نیتونو په وړاندې رښتینی وي، نو حقیقي ازادي به احساس کړي.
***
په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادرمسعود
هغه د اسلام د زرین پېر یو ستر طبیب، ریاضي پوه، ستورپوه، فزیک او کیمیا پوه، جغرافیا پوه، موسیقي پوه، شاعر، منطق پوه، متفکر، حکیم او لیکوال وو. ابو علي سینا د اسلامي پېر تر ټولو اغېزناک فیلسوف بلل کیږي. نوموړی د نړۍ یو له نوموتو فیلسوفانو او ساینس پوهانو څخه دی چې د فلسفې او طب په برخو کې د خپلو نښیرونو(اثارو ) له امله په ځانګړې توګه د پام وړ دی. هغه د څلورم هجري قمري کال په نیمایي کې پر (۳۷۰) هجري قمري یا (۹۸۰) میلادي کال کې په «آفشنه» کې زېږېدلی، پلار یې عبدالله د بلخ وو. ابن سینا په خپل لاس لیکلي ژوند لیک کې کښلي: « پلار مې عبدالله د بلخ و او په دیواني دنده پسې بخارا ته راغی او دلته یې زما له مور ستارې سره واده وکړ.» ابن سینا هغه مسلمان فیلسوف دی، چې د ارسطو له فلسفې څخه اغیزمن شوی وو. نوموړي په بېلابېلو برخو کې کابو (۴۵۰)کتابونه ليکلي، چې ډېری يې د طب او فلسفې په اړه دي. ابوعلي سينا په ټولو علومو او په ځانګړې توګه طب کې د پام وړ مهارت درلود، له همدې امله هغه د طبي علومو پلار بلل کېده. د هغه تر ټولو له نامتو او مهمو نښیرونو (اثارو)څخه په طب کې د «قانون کتاب» او د شفا(درملنې) کتاب دی، چې د منځنیو پېړیو په پوهنتونونو کې یو معیاري طبي متن شو او د (1650)ز کال تر وروستیو پورې کارول کیدل. د ابن سینا په نښیرونو(اثارو) کې د فلسفې او طب سربیره، د ستورپوهنې، کیمیا، جغرافیه او جیولوژي، ارواپوهنې، اسلامي الهیات، منطق، ریاضي، فزیک او شاعرۍ په تړاو هم ډېرې مهمې لیکنې او ګټور موضوعات او مفاهیم هم شتون لري. په اسلامي فلسفه يې ژور اغېز پرېښی دی.
«ابو علي سینا» پر (۴۲۸)هجري قمري یا (۱۰۳۷)میلادي کال کې مړ شو او د «همدان» په ښار (اوسني ایران) کې خاورو ته وسپارل شو.
دا هم د ابو علي سینا بلخي ګټورې، اغېزناکې او مهمې ویناوې او خبرې:
- څوک چې د بدل اخیستو په اندو فکر کې وي، تل یې زخم تازه وي.
- هغه دښمن چې په رښتیا سره کینه کوي، تر هغه دوست ښه دی چې په ریا سره مینه کوي.
- که د یوې تېروتنې لپاره زر دلیله ووایې، په واقعیت کې دې زر تېروتنې کړې دي.
- بخښنه د ځواک په اکر او حالت کې د زړه ورتیا نښه ده.
- هر څه چې لږ وي، درمل او دوا وي، چې برابر وي، خواړه وي او چې ډېر شي، زهر شي، حتی مینه!
- د ښه ملګري نښه دا ده چې پر نیمګړتیاوو پرده وغوړوي تاته نصیحت وکړي او راز دې وساتي.
- د تجربې او آزماېښت ارزښت له پوهې لوړ دی.
- که پوهېدلی وای چې د مرګ په سزا یو محکوم کس، د مجازاتو پر وخت کې څومره ژوند ته د بیا راستنیدو هیله لري، نو بیا به تاسو د هغو ورځو په قدر او ارزښت پوهېدلی وای چې په غم او خواشینۍ یې تېروئ.
- چې سپورت کوي درمل ته اړتیا نه لري.
- د انسان روغتیا، ته بل هېڅه دومره تاوان نه پېښوي، لکه په ګېډه کې سرپرسر شوي خواړه.
- په پوهه او فلسفه کې تعصب لکه د بل هر تعصب غوندې د خاموالي نښه ده چې تل د رښتيا په زیان تمامېږي.
- د خپل نفس ښوونکی او استاد او د خپل وجدان زده کوونکی او شاګرد اوسه.
- یو شی چې په زیاته کچه وموندل شي، بیه یې کمېږي. خو علم چې زیات شي، بیه یې هم زیاتېږي.
- په علم او پوهه کې کینه د بلې هرې کینې په ډول د خامۍ نښه ده، چې تل د حقیقت په زیان تمامېږي.
- ډېرې هیلې او آرزوګانې د انسان ذهن نا آراموي.
- وروسته له ډېرې مودې وپوهېدم، چې په هر څه پوهېدل لازم نه دي!
- بې آزماېښت او بې تجربې ډاکټر د مرګ مرستیال دی!
- آزماېښت او تجربه تر علم لوړه ده.
- تر ټولو نېکمرغه هغه څوک دی چې په عمل کې سخاوت ولري او په خبرو کې رښتینی وي.
- هغه څه چې پوهه څرګندوي هغه حقیقت دی.
- له ټولنې سره یو رنګ کېدل څومره سخت وي، کله چې ټولنه په خپله زر رنګه وي!
- له داسې ټبر سره مو کار دی، چې اندو فکر کوي خدای تعالی له دوی پرته بل هېچا ته لارښوونه نده کړئ.
***
په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود
میر مسجدی خان کوهستانی یکی از قهرمانان ملی افغانستان هنگام جنگ اول افغان - انگلیس (۱۸۳۹ - ۱۸۴۲ میلادی) است که با یاران همرزمش کمر قوای انگلیس را در مناطق کوهستان شکست. وی در سال ۱۸۴۱ میلادی یکی از مبارزان ملی و یک رهبر برجستهٔ آزادی خواهانِ افغان و مخالف مداخلهٔ انگلیس ها و نصب شاه شجاع به عنوان امیر افغانستان بود. وی تا زمان مرگش (۲۷ نومبر ۱۸۴۱) همچون یک کوه استوار مقابل قوای اشغالگر ایستاد و شمال کابل را از شر تجاوزگران مصئون نگهداشت. هموطنان را قتل نکرد و با اجنبی ها علیه منافع ملی، پروتوکول و یا قراردای نبست.
روحش شاد و بهشت برین مکانش باد
د افغان - انگریز د لومړی جگړی (۱۸۳۹ - ۱۸۴۱) یو ریښتینی ملی اتل، میر مسجدی خان کوهستانی دی چی له خپلو زړورو ملگرو سره یی په کوهستان کښی د پرنگی لشکر ملا ماته کړه. هغه په ۱۸۴۱ میلادی کال کی د افغانستان د نورو ملی مبارزینو او آزادی غوښتونکو په څیر د پرنگی له خوا د افغانستان د امیر په توگه د شاه شجاع د نصبولوسره د مخالفینو یو وتلی ملی مشر وه. میرمسجدی خان د یو لوړ غره په شان د انگریزی ښکیلاکگر ځواک په مخ کی ودریده او د کابل شمال یی دانگریزانو له تاړاکه وساته. څرنگه چی مکناټن و نه توانیده د جگړی په ډگر کی میر مسجدی خان او افغان ځواکونو ته ماته ورکړی نو د انگریزانو مشهور جاسوس موهن لال، میر مسجدی خان په زهرو مسموم کړ او د ۱۸۴۱ کال د نومبر په ۲۷ نیټه یی له نړی سترگی پټی کړی.
وروسته انگریزی ځواک یو تاریخی ماته وخوړه چی په پایله کښی یواځی انگریزی ډاکټر برایډن ته اجازه ورکړل ښوه چی ځان نیم ځانه جلال آباد کی انگریزی قواوو ته ورسوی او ددی شرمونکی ماتی خبر وروړی. دا تاریخی ویاړ د ملی مبارزینو لکه میر مسجدی خان، امین الله خان لوگری، وزیر محمد اکبرخان، محمد شاه خان لغمانی، سردار سلطان احمد خان، عبدالله خان اڅکزی، محمد شاه خان غلجایی، سردار شمس الدین خان، نائب نواب محمد زمان خان، محمد شاه خان بابکرخیل او نورو مشرانو د مبارزی او وینو په بیه لاس ته راغلی وه.
دغو ملی مشرانو او مبارزینو نه د کابل د خلکو وینی توی کړی او نه یی د خپل هیواد په ضد پردیو سره پروټوکولونه یا ټړونونه وکړل، او نه یی د خلکو ځمکی غصب او نه یی ملی شتمنی او کاڼونه چور او لوټ کړل.
ارواح دی ښاده او فردوس جنت دی ځای وی.
معلومات بیشتر
میر غلام محمد غبار در کتاب "افغانستان در مسیر تاریخ" در باره وی چنین می نگارد:
"سید میر مسجدی خان مشهور در قلعه خویش در جلگاه بحیث مرکز مجاهدین باقی ماند. در این قلعه جنگی ۵۰ نفر مرد مبارز اقامت داشت. انگلیسها که تشنه خون میر مسجدی خان بودند و چندین هزار کلدار قیمت سر او را گذاشته بودند، بطور ناگهانی و مخفی در۳ اکتوبر سپاهی قوی به این قلعه کشیدند و محاصره کردند. میر مسجدی خان با افراد خود در عقب تیرکش ها و برج های قلعه قرار گرفتند و جنگ آغاز شد. هیچ گُله ئی از این مجاهدین خطا نمیکرد. اما توپخانه دشمن قابل دفاع نبود و توانست که دیواری از قلعه را بشکافد. پس سپاه انگلیس بالای این شکاف بزرگ ریختند. میر مسجدی خان و رفقایش با سیلاوه های ثقیل دهنه شکاف را سد کردند. دیگر آتش توپ و تفنگ از کار فرو ماند وجنگ تن به تن آغاز شد. دستههای دشمن یکی پی دیگری در دهنه شکاف میرسیدند و میجنگیدند. میرمسجدی خان زخم سختی از سر نیزه دشمن برداشته و در دهنه شکاف مثل شیر زخمی و خون چکان شمشیر میزد. سپاه انگلیس که چنین مقاومتی از یک عده چند نفری دید جرئت پیشروی را از دست داد، زیرا ضیق شکاف مجال هجوم دستهجمعی نمی داد. اینست که دسته های مهاجم به عقب کشیدند و میر مسجدی با رفقای خود از قلعه خارج شدند و به استقامت نجراب حرکت کردند. همین دلیری میر مسجدی خان بود که موضوع ترانههای حماسی کوهستان گردید. این ترانهها بعد از بیشتر از صد سال هنوز در زبان مردمان این سرزمین ساری و جاری است. میر مسجدی خان بعد از چند روز که زخمش بسته گردید با یک عده مبارزین از نجراب به گلبهار برگشت و بیرقِ جهاد بر افراشت."
انعکاس شجاعت و دلیری میرمسجدی خان و دیگر مبارزین ملی را در داستان ها و اشعار فلکلوریک و حماسی مردم میتوان به وضوح مشاهده کرد.
محمد غلام غلامی که شاهد رزم حماسی میرمسجدی خان بود، در اثر منظومش به نام "جنگنامه" شهامت و استواری میر مسجدی خان و یارانش را به تفصیل ذکر نموده است. وقتی لشکر چند هزارنفری انگلیس قلعهٔ میرمسجدی خان را به محاصره درآورد، او به پسران و رزم آورانش ندا سر داد:
بگفت آنزمان مسجدی که این سران
دلیران و شیران و جنگآوران
ببایید همه پایداری کنیم
نباید که بیاعتباری کنیم
گریزید ریزید خوی از چین
زشرم آبروی خود اندر زمین
چنین گفت آن مسجدی با سران
که ای کامگاران نام آوران
نباشد کسی در جهان جاودان
چنین است امر خدای جهان
هر آنکو زمادر بزائیده است
به آخر سرش خاک سائیده است
بود آنکه نامی به چنگ آوریم
شگفتی به خلق فرنگ آوریم
بباشید همه در جنگ پایدار
که این نام ماند زما یادگار
وزان بعد میر مسجدی کامگار
ابا نیز محمد شه نامدار
در آنجا که بود شان همیشه قرار
سکونت به نزدیکی چاریکار
بگفتند که جایگه بهر جنگ
نباشد سزاوار خیل فرنگ
نباشیم ز این پس در این جایگاه
که گردد همی کار بر ما تباه
بباشد یکی قلعه از بهر جنگ
بکوشیم چندی به خیل فرنگ
یک قلعه از مسجدی نامدار
همی بود در جلگه خضری کران
پسندیدند آخر همه سرکشان
و از آن بعد آن مردم نامجو
سوی جلگه خضری بکردند رو
همی رفت آن مسجدی نامدار
بهمراه پسر با برادر چهارشنبه
سرودهٔ حماسی و فلکلوریک "بیا بچیم انگور بخو" تا امروز در بین مردم مشهور است:
محمد جان خان، مرد میدان است
ایــوب خـــان، شیر غُـــران است
میـربچــه خان، رس رسان است
آزادی، فــخــــــر افـغـــــان است
راپت کل، لات کـــــــــلان است
بـیــا بچـیــم، انـگـــــــور بخــــــو
مکناتن انگلیس که از تلاش میرمسجدی خان برای اتحاد وسیع مبارزان سخت هراسان بود، رابرت سیل یکی از جنرالان ارشدش را به قیادت تیمورشاه (پسر شاه شجاع) برای سرکوب قیام ملی کوهستان فرستاد.
میرغلام محمد غبار در مورد مبارزات میرمسجدی خان چنین مینویسد:
"مردم کوهستان به رهبری مجاهد مشهور میرمسجدی خان و مردم نجراو بقیادت سلطان محمد خان برخاستند و به این صورت تمام قلعههای این ولایت شکل استحکامات جنگی اختیار نمود."
قیام دلیرانه مردم کوهستان و نجراب که در راس آن میرمسجدی خان غازی، محمد شاه خان غازی و میر درویش خان (برادر میر مسجدی خان) قرار داشتند در ماه نومبر ۱۸۴۰ میلادی به اوج خود رسیده و اثرات آن تا کابل رسید.
انگلیسها که در میدان نبرد نتوانستند میر مسجدی خان را از پا درآورند، طبق معمول به توطئه و خدعه متوصل شده و بواسطهٔ موهن لال (جاسوس مشهور انگلیس که بالاخره توسط افغان ها به قتل رسید) با پرداخت ده هزار روپیه به یکی از خدمتگاران میرمسجدی خان به نام محمدالله، میرمسجدی خان را زهر داده و وی را مسموم نمودند که در اثرآن میر مسجدی خان به تاریخ ۲۷ نومبر۱۸۴۱ جان به جان آفرین تسلیم کرد.
پیکرِ مطهرِ میر مسجدی خان در جوار مزار پدرش، خواجه اسحق صاحب، در قریهٔ ده قاضی، در پروان به خاک سپرده شد.
جنگ اول افغان – انگلیس (۱۸۳۹ - ۱۸۴۲میلادی) شکست مفتضحی را در تاریخ تارج و غارت های انگلیس رقم زد. در این کارزار با انگلیس ها وعدهٔ داده شد که می توانند قرارگاه خویش را با وسایل و لوازم خویش ترک نموده و به قوای آنها حمله ای صورت نخواهد گرفت ولی انگلیس ها خلاف مفاد فیصله نامه وقت گذری و وقت تلفی می نمودند تا قوای تازه نفس انگلیس که به صوب آنها ارسال شده بود به آنها برسد و مبارزین افغان را از دو طرف مورد حمله قرار داده تار و مار نمایند.
زمانیکه مبارزین ملی به این دسیسه پی بردند به لشکر انگلیس ها یورش برده از لشکر هفده هزار نفری انگلیس تنها برای داکتر برایدن اجازه داده شد تا نیمه جان خود را تا جلال آباد رسانده و خبر شکست لشکریان متجاوز را به قوای انگلیس برساند .
این افتخار تاریخی در اثر خود گذری، جانفشانی و رهبری مدبرانه مبارزین ملی چون میرمسجدی خان و سایر سران جنبش آزادی خواهی مانند امين الله خان لوگری، وزیر محمد اکبر خان، محمدشاه خان لغمانی، سردار سلطان احمدخان، عبدالله خان اچکزی، محمد شاه خان غلجایی، سردار شمس الدين خان، نايب نواب محمد زمان خان، محمدشاه خان بابکرخیل و دیگران به قیمت خون هزاران فرزند صدیق و وطندوست بدست آمده است.
این سران ملی نه جوی های خون را در کابل جاری ساختند و نه با هیچ اجنبی پروتوکولی علیه مردم خویش امضا نمودند و نه قراردادی خلاف منافع ملی بستند.
نه زمین های مردم را غصب و نه معادن وطن را تاراج نمودند بلکه این جانفشانی شان در راه خدا و آزادی وطن بود و در مقابل از هموطنان خود مزد و اجری تقاضا ننمودند.
برماست که از این ابر مردان تاریخ بیاموزیم و کارنامه های آنان را سرمشق قرار دهیم.
روح میر مسجدی خان و تمام ابرمردان تاریخ افغانستان که دستان شان به خون هموطنان رنگین نبوده و با دشمن میهن هیچ سازش و قراردادی ننموده بودند، شاد و بهشت مکان باد.
کوپی از فایل وزین محترم دکتور اوریا.
ناصر اوریا * ۲۴ جنوری ۲۰۱۸ - تکزاس
نوموړی د۱۳۳۴لیږد لمریز کال دمرغومی په ۱۱ (۱۹۵۵ م کال دجنوري لومړۍ»
نیټه دکونړونوو لایت دنرنګ دولسوالۍ دلمټک په کلي کې زیږیدلی دی. دپلار نوم
يی محمد سیفور ؤ. دپلار له اړخه دمزدورخان او دمور له اړخه دکیجانخان چې
دواړه ورونه او دمحمدافضل خان زامن او دمحمد اکرم خا ن دزوي محمد عمر خان
لمسي وو لمسی دی
.
وروسته له دې چې دنرنګ دلیسې له دولسم ټولګي څخه په بري ووت دپولیسو
اکادمی ، او دسیاسي او ټولنیزو علوموپه انستیتیوت کې يي لوړې او مسلکي زده
کړې کړي او دملګرو ملتونو دسازمان دUNDCP دڅانګې په بیلو بیلو کورسونو ،
نړیوالو سیمنارونو او ورکشاپونو کې يی ګډون کړی دی. دهلمند ولایت دکجکي
دبریښنا دبند دساتونکي ټولي دبلوک مشراو دهمدغه ټولي دکفیل هلمند ولایت دامنیه
قومندانۍ دمخدره توکو دمدیریت دغړي دهمدغه مدیریت دمرستیال اومدیر
دنیمروز ولایت دڅارندوې قوماندان دننګرهارولایت دڅارندوې دسیاسی چاروآمر
دکورنیو چارو وزارت دجنايی جرمونود کشف رئیس داړتونونو (زندانونو)او
څارځایونو(نظارت خونو) دساتنی رئیس دنیشه ايي توکو او قاچاقي مالونو دکشف
کنترول اومخنیوي ادارې د رئیس په توګه يي بیلې بیلې ټولنیزي دندې پر مخ بیولي
او اوس په ناروې کې سياسي کډوال دی. هلته هم دهیواد اوهیوادوالو دپاره شعر
وايي شعر لیکي او یواځې دوطن په نوم دهیلو او آرمانونو ډک ژوندتیروي
دنوموړی چاپي اثار عبار ت دي له
۱ هیلي هاندونه او آرمانونه
۲ هیلي آرمانونه اومنزلونه
۳ پرهرونه تصویـــــرونه
۴ دزمانې غږ دخلکو غږ
۵ یــــــــــــــــــــــــــــُون
۶ بدلون
۷ زنـــــــــــدانــي نــاره
۸ ســــــــــــره کـــوڅــه
۹ شـــــــړیـــدلــې لــمـن او مــرئــیـان
۱۰ زبیرګې
او همداډول ځانګړي شعرونه مسلکي او ټولنیزي مقالې یی دهیواد په بیلو بیلو
رسنیو او انټرنیټ په مټ چاپ او خپاره شوي او دادی (زبـــیـرګـــــــې) چې
دنوموړي دژوند یادوُنه ناخوالې او په هیواد داوږدو تپل شوو جګړو د غمیزي
انځورونه تاریخي ویاړنې ، ټولینیزي نیمګړتیاوې په راتلونکي دنوموړي ټینګ باور
دهیواد او هیوادوالو سره ژوره مینه ،ملي یووالی، سیاسي بیداري،دبشپړې
خپلواکۍاو ترقۍ په لورهڅوونکي هیلي انځوروي له مارګالی اوجیلمه تر آمو اوله
بولان اوتاترې نه تر پامیر او بدخشانه پورې دګران هیواد افغانستان د خپلواکۍ او
ځمکنۍ بشپړتیا په هیله وړاندې کوي
دا کومه هېښنده خبره نه ده چې، د پوهې او فرهنگ بلې ځوانې درنې سټې ډاکتر محب اله زغم ولې زموږ د پوهنځي پښتو څانگې له استاد پوهاند دکتور احمد شاه سره په دغه لنډنوم (زغم) کې را روسته شريک شوی؛ځکه له تېرې نژدې نيمې پېړۍ، ټيک د حفيظ الله امين له خوا د(اخ دگ) گوند له ادرسه د يوې خپلسرې ((پټ تړونې پرمايښتی)) کودتا راهيسې ارامۍ او هوسايۍ له افغان ټاټوبي نوره کډه کړې ده؛
چوپه خوله ولس لا څه چې پخپله د گوندي مشرتابه او ډېري ليکو په گډون بې زغمه بل کوم بلونچ (بديل) چاته نه دی پاتې شوی. هرگوره، له جوليز پلوه د(غم و زغم) ورتوالی مانيز تړاو هم پر زړه راوروي ، په نورو ټکو، دا غم دی چې زغم ته مو اړباسي، که نه، د ستر خوشال خبره، يابه ککرۍ خورو يابه کامرانېږو!
داچې زموږ ارواښاد استاد لا هغه مهال(زغم) راخپل کړی وو چې ټاټوبي مو د روسته پاتې او بدمرغو هېوادو د نوملړ په سر سر کې ټيکاو نه درلود.
کله مو چې پر ۱۳۶۱ لمريز کال د څانگې د وتلي زدياند يا زدکړيال په توگه په کادرکې ومانه او له ماسره درسي مرستيال شو، د پلار له مړينې سره يې د کورنيو ستونزو او ورسره ورسره د ځوانې کونډې مور د دې سترې مېړانې کيسه راته کړې وه :
[ يوخوا ورته د کور اور پاملونه ترغاړې وه او بلخوا د ټوټه ځمکې کرکيله، او دايې هم پر ما او کشرانو نه لورېده، د زدکړې پرځای مو راباندې خپل مټ يو څه سپک کاندې. هسې خو په پوله پټي کې مو له پلار سره تر اوبخور، لو ولور... پوره همکاره او بلده وه، خو يېوه يې، نه زده وه او نه يې ورته اړتيا درلوده. سره له دې يې دغه درانه کارته هم ملا وتړله او بې لارښونې يې زده کړه او له توغه يې ووتلای شوه].
د ده خپله لمړنۍ ځانگړې ربړه ستونزه داوه چې مېرمن يې له هماغه واده راهيسې سمه سهي روغه نه وه او دی ورسره هم رنځېده. زما مېرمنې (د الماني
څانگې استادې) چې د ختځ برلين پوهنتون دوبنيو سېمينارونو ته تلله، دارو درمل يې ورته راوړل؛ ان په پردېسۍ کې يې چې له اکسفورډه دا پخپله يا زه پر چوټۍ راتللو، هغه ټاکلي درمل مو ورته راوړل.
څو کاله وړاندې چې زه په يوه لس ورځني پانه کې له خپلې برنامې سره سم پوهنځي او بيا څانگې ته د پښتو پښويې وييپوهنې او ليکلارې له بيا غځېدلو چاپ شوو کتابونو سره لکچرته ورغلم، د لاسروغبړ په ترڅ کې يې پوه شوم چې تش لاسونه نه، بلکې درست ځان يې وچ هډوکي گرځېدلی دی. راروسته خبرشوم چې د پوهنتون له خوا هند ته د درملنې لپاره استول شوی، نو له رغېدا يې يو څه ډاډه شوم...
دا چې اکربکر يې تربې درمله ناروغۍ (نري رنځه) رسېدلې وو، مټې يې د رسنيو له لارې د مړينې له گوزارش سره يوځای خبر شوم. خدای شته، موږ(مېرمن و مېړه) دواړه يې د وير پر ټغر کېنولو!
د پوهاند دکتور احمد شاه زغم اروادې ښاده وي
ويرژلې کورنۍ ، شاگردانو او نورو خواخوږو ته يې اجرو زغم غواړو!
پوهاند زيار او پوهندويه سکينه زيار
اکسفورډ، انگليستان
# # #
يادښت: موږ سم له لاسه د هغه اروښاد پرياد پر همدې لنډه کوټلې ليکنه بس راوړو، مينوال کولای شي، د خبريال له خوا له پښتوڅخه دا لاندې پارسي ژباړه هم ترکتنې تېره کاندې:
پوهاند دکتور احمد شاه زغم،
استاد پوهنځی زبان و ادبیات پوهنتون کابل که به بیماری سرطان مبتلا شده بود دیروز یکشنبه در سن ۶۶ سالگی دار فانی را وداع گفت و امروز به خاک سپرده شد.
دوکتور اجمل ښکلی ، رئیس دیپارتمنت پشتو در پوهنځی زبان و ادبیات پوهنتون کابل مرگ دکتور احمد شاه زغم را ضایعه بزرگ دانسته ، افزود:
"در زمینۀ ادبیات عرفانی و در زمینۀ نویسندگی آثار زیادی از او منتشر شده است، ایشان در مقطع فوق لیسانس استاد مهمی بودند، دیپارتمنت ما به دلیل فوت ایشان ناقص شد، خداوند بهشت را نصیبش کند. "
پوهاند زغم در ولسوالی پغمان ولایت کابل به دنیا آمد و در سال ۱۳۶۱ از دیپارتمنت پشتوی پوهنځی زبان و ادبیات پوهنتون کابل فارغ شد و به عنوان استاد در این دیپارتمنت آغاز به کار کرد.
احمد شاه زغم ۴۰ سال در دیپارتمنت پشتوی پوهنځی زبان و ادبیات پوهنتون کابل، تدریس کرد.
محبوب شاه محبوب، استاد سابق پوهنتون کابل و نویسنده می گوید که احمد شاه زغم علاوه بر ادبیات و تصوف، در نظریههای زبان شناسی معاصر نیز استاد بود.
آقای محبوب به رادیو آزادی گفت که استاد زغم در زمینههای مختلف تدریس میکرد و مینوشت:
"دوکتور احمد شاه زغم، استاد پوهنتون زبان و ادبیات کابل، یکی از با تجربه ترین استادان بود. روان شاد پوهاند صاحب نه تنها در تصوف و عرفان آگاه بود، بلکه در نظریۀ ادبیات و نظریههای بینالمللی ادبیات نیز صاحب نظر بود. استاد زغم در شعر عرفانی و اندیشۀ عرفانی زبان پشتو تحقیق کرده بود."
تألیف معاصر، ادبیات عرفانی و تصوفی پشتو، ادبیات فلکوری پشتو، بخش زیبایی شعر، چهاربیتی( لنډۍ!) پشتو، مروری بر شعر پشتوی افغانستان در دهۀ ۱۹۶ و آیا رحمان بابا شاعری صوفی و عرفانی بود؟ آثاری اند که از استاد زغم چاپ شده است.
دانشجویان دیپارتمنت ادبیات پشتوی پوهنتون کابل و شاگردان استاد احمد شاه زغم میگویند ، با وجود اینکه در چند سال اخیر از مرض صعبالعلاج سرطان رنج میبرد، اما با کمال عشق و اشتیاق به موقع به تدریس ادامه داد.
شاه محمد بشیر و شفیعالله نعیمی، دو تن از دانشجویان دورۀ دوکتورای دیپارتمنت پشتوی پوهنځی ادبیات پوهنتون کابل گفتند:
"استاد ما نه تنها برای ما، بلکه برای زبان و ادبیات پشتو نیز ضایعۀ بزرگی است. استاد شاگردان زیادی از جمله من را سالها در پوهنتون کابل تربیت کرد.
با اینکه از بیماری رنج میبرد، اما همچنان عاشق کارش بود و به دانشجویان درس میداد."
"او در دورۀ لسانس و ماستری من استاد بود، رویۀ استاد با شاگردانش بسیار خوب بود، کمبود او تا مدتها در پوهنتون کابل محسوس خواهد بود. او در سال های آخر عمر از بیماری سختی رنج می برد، اما با وجود همۀ این دردها و مشکلات همیشه در صنف درسی حاضر می شد."
همچنان نویسندگان و همکاران و شاگردان داکتر احمدشاه زغم در رسانههای اجتماعی در سوگ او نوشتند و مرگ وی را ضایعۀ بزرگ برای ادبیات پشتو خواندند.
میرعبدالواحد سادات
در ادامه گرامیداشت از پدران معنوی ما ، امروز به بهانه شصتمین سالروز خاموشی شمع زندگانی یکی از تاجداران سلطان قلوب مردم دانا ، از شادروان براتعلی تاچ ، تبجیل میداریم که همچنان یکی از :
پدران حقوق مدرن و معاصر أفغانستان و بانی حقوق تجارت در کشور ما می باشد .
مبرهن است که بدون شناخت از مبارزه تاریخی علم و جهل و عدم آشنایی با تاریخ جدل سنت و مدرنیته که بعد از شمس النهار مطرح میگردد و بویژه نهضت های مشروطه خواهی اول ، دوم ، سوم و جنبش دیموکراتیک کشور ک با دهه مشروطیت تداوم میآبد . نسل جوان أفغانستان هیچگاهی نمیتواند ، از مفاهیم جاودان آزادی ، ترقی و عدالت پاسداری نماید و بخاطر تحدید قدرت استبدادی مدافع حاکمیت قانون باشد .
زنده یاد براتعلی تاچ متولد دره زیبای ترکمن و سرخ پارسا ( سال 1910 م ) است ، که در نهضت امانی شامل مدرسه "صداقت " شهر کابل گردید و در أواخر این دوره ترقی و تعالی أفغانستان در جمع یکصد تن دانش آموزان از طرف شاه امان اله برای کسب تحصیلات عالی به کشور ترکیه اعزام گردید . تاچ جوان و پر استعداد در رشته حقوق و علوم سیاسی به سطح عالی تحصیل نمود و بنابر علاقمندی شخصی به تحقیقات در بخش اقتصاد همت گماشت و مدتی در بانک شهر استانبول تجربه کاری کسب نمود .
در بازگشت بوطن ، تاچ فقید در ردیف نسل اول استادان فاکولته حقوق و با تحصیلات عالی در حقوق مدرن و معاصر ، ( زنده یاد قدیر تره کی ، روانشاد ابراهیم عالمشاهی و اکبر پامیر فقید )، جای استادان ترکی را احرازنمودند . همین بزرگان علم حقوق و استادان ورجاوند و دانشمند ما ، راه اختلاط نظام نظام حقوقی اسلام و حقوق مدرن را که أساس آن در اولین قانون اساسی و ایجاد قوانین در کشور پیریزی گردیده بود ، تداوم دادند . تاچ فقید درین راستا ، مقررات حقوقی ساختن تجارت و کواپراتیف ها را مطرح و اولین اصولنامه محاکمات تجارتی را تسوید نمود . این استاد بلند مرتبت و مبتکر حقوق ، افزون بر کار در موسسات دولتی ، توجه زیاد به راه و ایجاد زمینه های توسعه اقتصادی محلات مبذول و بخاطر دستیآبی به این اهداف " شرکت تجارتی هزاره جات " را اساسگذاری نمود .
تاچ نو جوان که با چهره منفور استبداد آشنا بود ، در دوره مدرسه و حال و هوای مسلط نهضت امانی متوجه تغیرات عظیم ماحول خود میگردد و در زمان تحصیل و کشور در حال انکشاف و شگوفایی ترکیه ، براه نجات أفغانستان از عقب ماندگی دهشتبار قرون ، از طریق دیموکراسی ، حاکمیت مردم ، وحدت واقعی ملی و برقراری عدالت باورمند میگردد .
این شخصیت سترگ ملی و علمی أفغانستان برای تحقق آرمان ترقی و تجدد ، در أحوال تغیرات بزرگ جهانی که زمامداران وقت مجبور به اعلام دیموکراسی وآزادی ( از بالا و دربار ) گردیدند . ترقیخواهان با راه اندازی تشکل های سیاسی و اشتراک در دوره هفتم پارلمان ، در میدان سیاست فعالانه حضور یافتند . درین أحوال شور انگیز ، تاچ فقید در جمع از همفکران آزادیخواه ( زنده یاد فرهنگ ، شادروان فتح محمد خان فرقه مشر ، زنده یاد محمد آصف آهنگ ، فقید نور الحق هیرمند ، زنده یاد عبدالحی عزیز و ... برهبری شخصیت کبیر ملی و مترقی شادروان غبار ، حزب وطن را ایجاد نمودند .
متاسفانه دستگاه حاکمه سلطنت تحمل حضور گسترده مردم را در میدان سیاست و اشتراک بهترین نمایندگان منتخب شانرا در پارلمان تحمل نتوانستند و با شیوه اسلاف راه سرکوب و استبداد را تکرار نمودند .
بدینترتیب جنبش مشروطیت سوم و دوره هفتم شورا که خوب درخشید ، توسط خود صدراعظم وقت که علاقمند لقب « پدر دیموکراسی » بود و البته با فشار اعضای قدرتمند شورای سلطنت سرکوب و منادیان و آزادیخواهان راهی زندان گردیدند .
مشروطه خواهان که بجز دیموکراسی ، حاکمیت قانون ، ترقی و عدالت هدف نداشتند ، مجبور گردیدند که بدون حکم قانون و فیصله محکمه برای سالیان متوالی پای در زنجیر ، رنج زندان را متحمل و خانواده های شان از حقوق کار و تحصیل محروم گردند .
درین جمع این شور و شر پسندان ، تاچ فقید بعد از دهسال حبس رها گردید و متاسفانه فقط دوسال بعد بطور مرموزی وفات یافت .
خوشبختانه دو فرزند برومند این آزادیخواه سترگ ، محترم استاد شاه نور تاچ و محترم همایون تاچ حیات داشته و با تحصیلات عالی به فعالیت های فرهنگی خویش ادامه می دهند ، جناب همایون تاچ از مبارزان سابقه دار و روشنگر متعهد ، میراث دار معنویت بزرگ پدر و بحیث یک فرهنگی فرهیخته ، افزون بر سایر فعالیت های سیاسی و اجتماعی ، مسولیت مجله وزین محبت را که در شهر لندن نشر میگردد ، عهده دار می باشد .
روان حقوقدان بلند مرتبت و آزادیخواه بزرگ تاچ فقید شاد ، یادش گرامی و همیشه
با حرمت
یاداشت :
دوستانیکه میخواهند ، در مورد تاچ فقید بیشتر معلومات کسب نمایند ، به ماخذ آتی مراجعه خواهند فرمود ، که در آماده ساختن این یاداشت ،فیض برده شده است:
- غبار - افغانستان در مسیر تاریخ - جلد دوم ( صفحات ۲۴۴ - ۲۵۴)
- پوهنیار - سید مسعود - ظهور مشروطیت و قربانیان استبداد در افغانستان ( صفحه ۱۶۷ )
- کبیری - امان اله - عقابان خونین و راز های اندوهگین ( صفحه ۳۱۴ )
- دانشنامه آریانا - مهدیزاده کابلی
مالي
خبرتیاوې او اعلانونه
بنام خداوند حق و عدالت
هم مسلکان عزیزو دوستان و علاقمندان گرانقدر،
شورای رهبری انجمن حقوقدانان افغان در اروپا با کمال افتخار ، اجلاس نوبتی خویش را بروز شنبه دهم دسامبر سال جاری که روز جهانی حقوق بشر نیز میباشد، در کشور شاهی هالند تدویر مینماید.
به تاسی از روال و تجربه نیک سال های گذشته، دربرنامه امسال سوال چگونگی برقراری حاکمیت قانون مرتبط به فراخوان انجمن و پیام گردهمایی کوپن هاگن در رابطه به نیاز مبرم افغانستان در جدل تاریخی مشروعه و مشروطه ( انفاذ قانون اساسی و استمرار قوانین ) و راه اندازی نهضت سراسری وسیع بخاطر آن با ارایه مقالات علمی - مسلکی مورد مباحثه قرار میگیرد
دریغا میبرد أمواج ایام
بزرگان را زما آرام آرام
شورای رهبرى انجمن حقوقدانان افغان در اروپا در حالیکه به مناسبت وفات المناک استاد بلند مرتبت جناب پوهاند دوکتور محمد قاسم فاضلى ، شخصيت بزرگ علمى - حقوقى بين المللى ، و از خادمان صادق و سابقه دارافغانستان سوگوار می باشد ، مراتب عمیق تاثر ، تسلیت و غمشریکی خود را به خانواده گرامی مرحومی ومنجمله به استاد اسبق فاکولته حقوق و علوم سیاسی پوهنتون کابل جناب استاد اسد فاضلی ، مخترمه عالیه جان «لامه له » و محترمه ناهید جان فاضلی تقدیم و برایشان در تحمل این غم بزرگ شکیبایی آرزو میبرد .
انجمن حقوقدانان افغان در اروپا
به سلسله نشرات انجمن حقوقدانان افغان در اروپا در این هفته کتاب جدید تحت عنوان « بحث قانون اساسی و حاکمیت قانون( جدل تاریخی مشروعه و مشروطه ، مقابله با بحران حقوقی و فقدان مشروعیت ) به شکل دیجیتال نشر و در خدمت علاقمندان قرار گرفته است .
په ژوندونې یې چې موږ ونکړو قدر
پس له مرگ به یې بیا څه ژاړو په قبر
درنو هېوادوالو ! :
برحسب پلان قبلى قرار بود تا بتاريخ يازدهم دسامبر سال جاری كنفرانس علمی سالانه انجمن حقوقدانان افغان در اروپا و همچنان جلسه نوبتى انجمن در كشور شاهى هالند تدوير يآبد .
اما با کمال تاًسف ، بنابر گسترش مجدد وايروس كرونا ، مجال جمع شدن حضورى همسلكان و دوستان گرامى از كشور هاى مختلف ممكن نميباشد .
