ليکنه: ماسټر حسیب اللّٰه وحدت.

سریزه:
تمدن د بشري ټولنې د فکري، کلتوري، ټولنیز او سیاسي پرمختګ له مهمو مفاهیمو څخه شمېرل کېږي. دا مفهوم یوازې د ښارونو، ودانیو او مادي پرمختګونو مجموعه نه ده، بلکې د انسان د ژوند د تنظیم، د ټولنیزو اړیکو د انساني کولو، د قوانینو د رامنځته کولو او د اخلاقي ارزښتونو د پیاوړتیا له بهیر سره ژور تړاو لري. له همدې امله د تمدن بحث د تاریخ، ټولنپوهنې، فلسفې او کلتوري مطالعاتو په ډګرونو کې ځانګړی علمي اهمیت لري. د تمدن د مفهوم د لا ښه درک لپاره اړینه ده چې لومړی یې لغوي او اصطلاحي ریښه وپېژنو، وروسته یې د رامنځته کېدو او منشا په اړه د مفکرانو او څېړونکو نظریات وڅېړو. دغه مقاله همدې موخې ته ځانګړې شوې ده.

۱. د تمدن لغوي او اصطلاحي مفهوم:
د تمدن کلمه عربي ریښه لري او په لغوي مانا د اقامت غوره کول، په یو ځای کې مېشتېدل او د سکونت اختیارول ښيي. له دې مانا څخه څرګندېږي چې تمدن د کوچياني او بې‌ثباته ژوند پر ځای د منظم، ثابت او سازمان‌موندلي ژوند استازیتوب کوي. د دې کلمې د اسم مکان بڼه “مدینه” ده چې د ښار مانا لري، او جمع یې “مدن” یا “مدائن” راځي. له همدې تړاو څخه دا نتیجه اخیستل کېدای شي چې تمدن له ښاري ژوند، ټولنیز تنظیم او ګډو انساني مناسباتو سره مستقیمه اړیکه لري.

په عربي ادبیاتو کې د تمدن لپاره د “حضاره” کلمه هم کارول کېږي. حضاره له “حضر” څخه اخېستل شوې، چې د مېشتو خلکو، کلیو او ښارونو ژوند ته اشاره کوي او د بادیه‌نشینۍ یا کوچیاني ژوند ضد مفهوم څرګندوي. په انګلیسي ژبه کې ورته Civilization ویل کېږي، چې د لاتیني Civilis څخه اخېستل شوې ده. دغه لغوي ریښه په خپل ذات کې د مدني ژوند، قانون‌پالنې او منظمې ټولنې مانا انتقالوي. همدارنګه Civilization د Barbarity یا بربریت برعکس کارول کېږي، یعنې تمدن هغه حالت دی چې انسان له وحشت، بې‌نظمۍ او خشنو ټولنیزو بڼو څخه یوې لوړې او منظمې مرحلې ته رسوي.

په اصطلاحي لحاظ تمدن د هغې پروسې نوم دی چې په ترڅ کې انسانان له بربریت څخه د انساني اخلاقو، ښاري کلتور، ټولنیزو اصولو او قانونمند ژوند پر لور انتقال کوي. په بل عبارت، تمدن د بشري ټولنې هغه پرمختللی حالت دی چې پکې کلتور، ساینس، صنعت او حکومتولي نسبي لوړې کچې ته رسېدلې وي. له همدې امله تمدن باید یوازې د ظاهري ابادۍ یا مادي شتمنۍ په کچه ونه ارزول شي، بلکې د فکري، حقوقي او اخلاقي جوړښتونو شتون هم د هغه اساسي عناصر ګڼل کېږي. په همدې بنسټ ویلای شو چې تمدن یوازې یو لغوي یا تاریخي اصطلاح نه ده، بلکې د انسان د منظم، ارزښتي او قانونمند ژوند یوه هر اړخیزه څرګندونه ده.

۲. تمدن د ټولنیز بدلون د یوې مرحلې په توګه:
که د تمدن مفهوم په ژور ډول وڅېړل شي، نو دا یوازې یو ثابت حالت نه، بلکې یو بهیر دی. یعنې تمدن د ټولنې د ودې، پیچلتیا او تنظیم هغه پړاو ته ویل کېږي چېرته چې انساني اړیکې له ابتدايي او غیرمنظمو بڼو څخه منظمې، قانونمندې او نهادمندې مرحلې ته ننوځي. په دې لحاظ تمدن د بشري ژوند د تکامل له عمومي بهیر سره تړلی مفهوم دی.

د دې تعریف له مخې، تمدن دوه اړخونه لري: یو مادي اړخ، لکه ښارونه، صنعت، تولید او اداري جوړښتونه؛ او بل معنوي اړخ، لکه اخلاق، علم، کلتور، قانون او فکري نظام. که له دغو دواړو څخه یو اړخ کمزوری وي، د تمدن بشپړ مفهوم نه شي تحقق موندلی. له همدې امله علمي بحثونه عموماً تمدن د مادې او معنا، نظم او ارزښت، او ځواک او فکر د یوځای کېدو محصول ګڼي. همدلته څرګندېږي چې تمدن یوازې د ودانیو، لارو او ښاري مرکزونو په جوړېدو نه بشپړېږي، بلکې هغه مهال بشپړ مانا پیدا کوي چې علمي شعور، اخلاقي ارزښتونه او ټولنیز نظم هم ورسره مل وي.

۳. د تمدن د رامنځته کېدو په اړه د فیلسوفانو نظریات:
د تمدن د رامنځته کېدو او تحول په اړه بېلابېل نظریات وړاندې شوي دي. په دې برخه کې د ابن خلدون او ارنولډ ټاینبي نظریات ځانګړی اهمیت لري.

الف) د ابن خلدون نظر: دایروي پړاو:
ابن خلدون تمدن د بدوي ژوند پر وړاندې یو پړاو ګڼي، خو هغه دا پړاو خطي او تلپاتې نه بولي. د ده له نظره، بدوي ټولنې د ځواک، عصبیت او ټولنیزې همغږۍ پر بنسټ راولاړېږي؛ وروسته پرمختګ کوي، ښاري کېږی او تمدني بڼه خپلوي؛ خو د وخت په تېرېدو سره همدغه تمدن د رفاه، نرموالي او داخلي ضعف له امله کمزوری کېږي او بېرته د زوال پر لور ځي. له دې امله ابن خلدون د تمدن بهیر دایروي بولي.

د ده په نظر کې د تمدن قوت او زوال دواړه د ټولنیزو شرایطو تابع دي. دا نظریه ځکه مهمه ده چې تمدن یو مطلق او نه‌بدلېدونکی حقیقت نه ګڼي، بلکې هغه د پیدایښت، ودې، عروج او زوال له مرحلو تېرېدونکی پدیده معرفي کوي. په دې توګه، ابن خلدون تمدن د تاریخ د ژوندي او متحول نظام په توګه څېړي. همدارنګه د ده نظریه دا څرګندوي چې هر تمدن که خپل دروني توازن، اخلاقي ځواک او ټولنیزه همغږي له لاسه ورکړي، د کمزورۍ او زوال احتمال یې زیاتېږي.

ب) د ارنولډ ټاینبي نظر: ننګونه او غبرګون:
ارنولډ ټاینبي د تمدن د رامنځته کېدو لپاره د “ننګونې او غبرګون” نظریه وړاندې کوي. د ده له مخې، تمدن هغه مهال راټوکېږي چې انسانان له سختو طبیعي یا ټولنیزو شرایطو سره مخ شي او د هغو په مقابل کې اغېزمن غبرګون وښيي. یعنې تمدن د ستونزو د حل، د فشارونو د مهار او د مناسبو لارو د موندلو پایله ده.

د ټاینبي د نظر اساسي ټکی دا دی چې تمدن په اسانه او آرامو شرایطو کې نه، بلکې د فشار، اړتیا او مبارزې په بستر کې رامنځته کېږي. کله چې یوه ټولنه له چاپېریالي، اقتصادي یا ټولنیزو ستونزو سره مخامخ شي، نو د بقا او پرمختګ لپاره تخلیقي هڅې کوي. همدغه تخلیقي غبرګون د تمدن د زېږېدو بنسټ جوړوي. دا نظریه تمدن د انساني ارادې، نوښت او تطابق له ځواک سره نښلوي. له دې سره یو ځای، دا لیدلوری دا هم څرګندوي چې تمدن یوه تصادفي پدیده نه ده، بلکې د اړتیاوو، ننګونو او انساني ابتکار ترمنځ د متقابل تعامل نتیجه ده.

۴. د تمدنونو د منشا په اړه نظریات:
د تمدن د رامنځته کېدو تر څنګ، د تمدنونو د منشا یا سرچینې په اړه هم پوهانو بېلابېل نظریات وړاندې کړي دي. په دې برخه کې دوه بنسټیز لیدلوري د یادونې وړ دي.

الف) د واحدې سرچینې نظریه:
د ګورډن چایلډ له نظره، ټول لرغوني تمدنونه لکه د مصر، بین‌النهرین او سند تمدنونه له یو بل سره کلتوري اړیکې لرلې او د دوی اصلي سرچینه مصر و. دا نظر پر دې ولاړ دی چې تمدني لاسته‌راوړنې، لکه د ښار جوړونه، اداري تنظیم، کرنیز نوښتونه او د ټولنیز ژوند ځینې بنسټونه، له یوې مرکزي سرچینې څخه نورو سیمو ته انتقال شوي دي.

د دې نظریې له مخې، تمدن د انساني تجربو د تدریجي خپرېدو او کلتوري اغېزمنتیا محصول دی. په بل عبارت، یو تمدن د بل تمدن لپاره الهام‌بښونکی او بنسټ‌اېښوونکی تمام شوی دی. دا لیدلوری پر دې ټینګار کوي چې تمدني پرمختګونه تل په انزوا کې نه زېږي، بلکې د فرهنګي تماس، انتقال او اغېز له لارې هم وده کوي.

ب) د بېلابېلو سرچینو نظریه:
د دې پر خلاف، بله نظریه دا ده چې تمدنونه په بېلابېلو سیمو کې له یو بل څخه په خپلواکه توګه رامنځته شوي دي. د دې لیدلوري له مخې، انسانانو په جلا جلا جغرافیو کې، د خپلو ځانګړو شرایطو، اړتیاوو او امکاناتو له مخې تمدني بڼې رامنځته کړې دي، او دا بهیر حتمي نه و چې د یوې واحدې سرچینې تابع وي.

دغه نظریه د انساني ټولنو د خلاقیت او خپلواک پرمختګ پر اصل ټینګار کوي. یعنې که څه هم تمدنونه کېدای شي په ځینو ځانګړنو کې ورته‌والی ولري، خو دا ورته‌والی لازماً د یوې واحدې سرچینې پایله نه ده، بلکې د ورته اړتیاوو او ورته انساني غبرګونونو نتیجه هم کېدای شي. له همدې امله د تمدنونو د مطالعې پر مهال باید هم د متقابلو اړیکو امکان په پام کې ونیول شي او هم د خپلواکو سیمه‌ییزو بدلونونو رول.

پایله:
په ټوله کې، تمدن د بشري ټولنې د تکامل، تنظیم او لوړتیا یو جامع مفهوم دی چې هم لغوي او هم اصطلاحي بُعد لري. د دې کلمې لغوي ریښه د استوګنې، مېشت‌والي او ښار سره تړلې ده، خو اصطلاحي مانا یې تر دې ډېره پراخه ده او د اخلاقو، قانون، کلتور، ساینس او حکومتولۍ پرمختللی حالت رانغاړي. د ابن خلدون او ټاینبي نظریات څرګندوي چې تمدن یا د ټولنیز تحول د دوراني بهیر نتیجه ده او یا د ننګونو پر وړاندې د انسان د خلاق غبرګون حاصل. همدارنګه د تمدنونو د منشا په اړه نظریات موږ دې پایلې ته رسوي چې تمدنونه یا له یوې سرچینې خپاره شوي او یا په بېلابېلو سیمو کې په خپلواک ډول راټوکېدلي دي.

له دې ټولو بحثونو څخه څرګندېږي چې تمدن یوازې مادي پرمختګ نه، بلکې د انساني ارزښتونو، فکري سازمان او ټولنیز نظم یو ګډ جوړښت دی. نو ځکه د تمدن مطالعه د انسان د تاریخي حرکت، ټولنیز شعور او کلتوري ودې د درک لپاره بنسټیز اهمیت لري.

نویسنده: عبدالملک پرهیز

برگردان: عزیزی غزنوی

خرافات باورها و قصه هایی است که بجای ثبوت علمی به رواج ها و روایات قدیمی  استوار است اینگونه باور ها از نسلی به نسلی انتقال می یابد و برای حوادث طبیعی توضیحات خیالی و غیر علمی پیشکش می کنند. در زمان های قدیم که انسانها در رابطه به رویداد های طبیعی چون: بیماری ها، رعد و برق، زمین لرزه و دیگر حوادث و رویداد ها دانش علمی نداشتند برایش علت های غیر واقعی می گفتند، همین نادانی، ترس و خواهشات کنترول زندگی عوامل تهداب به میان آمدن خرافات است، به طور مثال برای زمین لرزه دلایلی ذکر می کردند که نه بنیاد علمی داشت و نه هم منطقی از دید نظریات خرافاتی زمین لرزه بخاطری رخ می دهد که زمین بر شاخ گاو قرار دارد هنگامی که یک شاخ گاو خسته می شود زمین را به شخ دیگرش انتقال می دهد که علت آویزان ماندن زمین می شود، در بسیاری جوامع خرافات گوناگون است مثل این باور که گربهٔ سیاه بد بختی می آورد، جاروب در شب رزق را کم می سازد، جفت شدن بوتها نشانهٔ سفر است،  یا از زیر رنگین کمان گذشتن جنسیت را تغیر می دهد، و همچنان بعضی مردم باور دارند که اگر آب با صدا بریزد مهمان می آید، یا نشان های مشخص بوت ها سبب پولدار شدن است، این همه باور ها از نظر تحقیقات هیچ گونه ثبوت علمی ندارد و تنها نتیجهٔ از رواج ها، تصادف و کلتور است. مردم به خرافات زود باور می کنند زیرا که ذهن کوشش می کند که ارتباط بین حوادث را پیدا کند حتی اگر این ارتباط وجود نداشته باشد. هنگامی که دو حادثه همزمان یا در فاصلهٔ زمانی نزدیک بوقوع بپیوندد ذهن در بین آنها ارتباط نسبت می دهد و از آن قانون ناقص جور می کند، از سوی دیگر قصه های ساده و دلچسپ زود ذهن نشین می شود و بخاطر شنیدن از زبان بزرگسالان منحیث حقیقت پذیرفته می شود، ترس و امید هم فکتور های مهمی هستند که درین راستا رول مهم را بازی می کنند زیرا که مردم می خواهند از اتفاقات بد در امان باشند و یا چییز های خوب بدست آرند، هنگامی که علت علمی  یک حادثه معلوم نباشد پس مردم به سادگی توضیحات و باور های خیالی را می پذیرند، فشار اجتماعی نیز تأثیر دارد زیرا اگر همه مردم باور یکسان داشته باشند فرد بدون پرسان آن را می پذیرد برعلاوهٔ آن ذهن آن مثال ها را خوب می پذیرد که باور او را تایید کند.  و مثال های مخالف را از ذهن خود پاک می کند.

برای آزمون خرافات باید هر باورمندی زیر سوال برده شود و برای آن ثبوت خواسته شود، هر حقیقتی علمی باید بر شواهد استوار باشد نه بر رواج ها، باز باید دیده شود که این باور به تجربهٔ تکراری ثابت می شود یانه زیرا که حوادث تصادفی ثبوت قانون عمومی شده نه می تواند، پیگیری علت های طبیعی هم مهم است زیرا که بسیاری وقایع توضیحات علمی و فیزیکی دارند همچنان باید به  تمایل تایید ذهن توجه شود زیرا که انسان تنها آن چیز ها را زیاد می آموزد که باورش آن را می پذیرد نه که آن را رد می کند. خرافات آن باور های غلطی است که مردم به آن باور دارند اما مزخرفات آن پدیده های بی معنا و غیر منطقی است که نه منطق دارد و نه ضروری است که مردم به آن باور دارند.

در سیاست هم باور های خرافی وجود دارد که مردم بدون تحلیل علمی می پذیرند و بجای حقیقت از احساسات، شعارها و تصورات ساده باور می کنند، بعضی مردم فکر می کنند که یک شخص واحد سیاسی یا گروه می تواند تمام مشکلات جامعه را به تنهایی حل کند حال آنکه سیاست مجموعهٔ  پیچیده از عوامل اقتصادی، اجتماعی و جهانی است. عدهٔ باور دارند که تبدیل نظام یا پرچم به تنهایی زندگی مردم را درست می کند و رونق می دهد حال آنکه تغیر در جامعه یک کار دراز مدت است که به قانون، اقتصاد، تعلیم  و ادارات ضرورت دارد. در بعضی جوامع این باور هم هست که اگر یک کشور خارجی از یک گروه حمایت کند پس آن گروه حتماً کامیاب و مشکل مردم را حل می کند. اما تاریخ نشان می دهد که کمک و پشتوانی خارجی همیشه متضمن ثبات و پیشرفت نیست.

همچنین عدهٔ فکر می کنند که اگر کشوری با کشور دیگر روابط خود را قطع کند تمام مشکلات حل می شود حال آنکه سیاست و اقتصاد جهانی این قدر ساده نیست و کشورها با هم روابط عمیق سیاسی و اقتصادی دارند.

گاهگاهی این گونه باور پیدا می شود که هر مشکل نتیجهٔ یک توطئهٔ پنهان است و هیچ گونه فریب و کمزوری داخلی وجود ندارد اینگونه فکر کردن انسان را از پذیرفتن حقایق و حل اصلی مشکلات دور می کند، بعضی خرافات سیاسی با احساسات برتری جویی ملت ها هم ارتباط دارد مثل این تصور که یک قوم یا ملت بطور طبیعی از دگران برتر است اینگونه باور ها با اصول تاریخ جامعه شناسی و برابری انسانی تطابق نه دارد و اکثراً سبب تعصب و خشونت می گردد.

گاهگاهی مردم به این باور هستند که فقط  شدت زور و ترس جامعه را اصلاح کرده می تواند حال آنکه تاریخ نشان می دهد که ثبات دوامدار از راه عدالت، قانون و رضایت مردم بدست می آید. عموماً خرافات محصول  نادانی انسانها، ترس و رواج های فرهنگی است، انسانها بخاطری زود باور می کنند که ذهن شان در جستجوی ارتباطات است و تصادف را معنا می دهد. ولی ما می توانیم از راه تفکر علمی منطق و تجربه حقیقت را از خرافه جدا کنیم، اصل مهم این است که باور باید همیشه برثبوت، تجربه و خرد استوار باشد نه تنها بر رواج، احساسات و روایات.

عزیزی غزنوی

تورنتو/کانادا

عبدالملک پرهیز
خرافات هغه باورونه او کیسې دي چې د علمي ثبوت پر ځای په دودونو، وېرې او پخوانیو روایتونو ولاړې وي. دا ډول باورونه له یو نسل څخه بل نسل ته انتقالېږي او د طبیعي پېښو لپاره غیرعلمي او خیالي توضیحات وړاندې کوي. په پخوانیو زمانو کې چې انسانانو د طبیعت د پېښو لکه ناروغیو، تندر، زلزلو او نورو حالاتو او پېښو په اړه علمي پوهه نه لرله، نو هغوی به ورته غیرواقعي علتونه جوړول. همدا ناپوهي، وېره او د ژوند د کنټرول غوښتنه د خرافاتو د رامنځته کېدو بنسټیز عوامل وو. د بېلګې په توګه د زلزلې دپاره یې داسې دلایل وړاندې کول چې نه یې علمي او نه منطقي بنسټ درلود. د خرافاتي نظریو له مخې زلزله ځکه پېښېږي چې ځمکه د غوايي پر ښکر ولاړه ده کله چې د غوايي یو ښکر ستړی شي نو ځمکه بل ښکر ته اړوي چې د امله یې د ځمکې د زړېدو سبب ګرځي.
په ډېرو ټولنو کې بېلابېل خرافات شته، لکه دا باور چې توره پیشو بد مرغي راولي، د شپې جارو رزق کموي، بوټ پر بوټ کېدل د سفر نښه ده، یا د بوډۍ ټال لاندې تېرېدل د انسان جنس بدلوي. همدارنګه ځینې خلک باور لري چې که اوبه په غږ سره توی شي نو میلمه راځي، یا د بوټانو ځانګړې نښې د پیسو د راتګ سبب کېږي. دا ټول باورونه د علمي څېړنو له مخې هېڅ ثبوت نه لري او یوازې د دود، تصادف او کلتوري روایتونو پایلې دي.
خلک پر خرافاتو ځکه ژر باور کوي چې ذهن هڅه کوي د پېښو ترمنځ اړیکې پیدا کړي، ان که دا اړیکې شتون و نه لري. کله چې دوه پېښې یو ځای یا په نږدې وخت کې رامنځته شي، ذهن د هغو ترمنځ تړاو رامنځ ته کوي او ترې ناسم قانون جوړوي. له بلې خوا ساده او په زړه پورې کیسې ژر په ذهن کې ځای نیسي او د مشرانو څخه د اورېدو له امله د حقیقت په توګه منل کېږي. وېره او هیله هم مهم فکتور دی چې په دې بهیر کې مهم رول لوبوي، ځکه خلک غواړي له بدو پېښو ځان وساتي او یا ښه شیان ترلاسه کړي. کله چې د یوې پېښې علمي علت څرګند نه وي، نو خلک په اسانه خیالي توضیحات او باورونه مني. همدارنګه ټولنېز فشار هم اغېز لري، ځکه که ټول خلک یوشان باور ولري، فرد یې هم بې له پوښتنې مني. سربېره پر دې، ذهن هغه بېلګې ښه یاد ساتي چې د هغه باور تایید کړي او مخالفې بېلګې له پامه غورځوي.
د خرافاتو د ازموینې لپاره باید هر باور تر پوښتنې لاندې راوستل شي او د هغه لپاره ثبوت وغوښتل شي. هر علمي حقیقت باید پر شواهدو ولاړ وي، نه پر دود. بیا باید وکتل شي چې ایا دا باور په تکراري تجربه کې ثابتېږي که نه، ځکه تصادفي پېښې د عمومي قانون ثبوت کېدای نه شي. د طبیعي علتونو لټه هم مهمه ده، ځکه ډېری پېښې علمي او فزیکي توضیحات لري. همدارنګه باید د ذهن د تایید تمایل ته پام وشي، ځکه انسان یوازې هغه شیان ډېر یاد ساتي چې د هغه باور یې تاییدوي، نه چې هغه رد کړي. 
خرافات هغه غلط باورونه دي چې خلک پرې باور کوي، خو مزخرفات هغه بې‌ مانا او غیرمنطقي خبرې دي چې نه منطق لري او نه اړین وي چې خلک پرې باور وکړي. په سیاست کې هم خرافاتي باورونه شته چې خلک یې بې له علمي تحلیل نه مني او د حقیقت پر ځای پر احساساتو، شعارونو او ساده تصوراتو باور کوي. ځینې خلک فکر کوي چې یو واحد سیاسي مشر یا ډله کولای شي ټولې ستونزې په یوازې ځان حل کړي، حال دا چې سیاست د اقتصادي، ټولنیزو او نړیوالو عواملو یوه پېچلې مجموټولګه ده. ځینې نور باور لري چې یوازې د نظام یا بیرغ بدلول د خلکو ژوند سموي، حال دا چې د ټولنې بدلون اوږدمهاله کار، قانون، اقتصاد، تعلیم او ادارو ته اړتیا لري.
په ځینو ټولنو کې دا باور هم شته چې که یو بهرنی هېواد د یوې ډلې ملاتړ وکړي، نو هغه ډله به خامخا بریالۍ او د خلکو ستونزې به حل کړي، خو تاریخ ښيي چې بهرنی ملاتړ تل د ثبات او پرمختګ ضمانت نه وي. همدارنګه ځینې خلک فکر کوي چې که یو هېواد له بل هېواد سره اړیکې پرې کړي نو ټولې ستونزې به یې حل شي، حال دا چې نړیوال سیاست او اقتصاد دومره ساده نه دي او هېوادونه له یو بل سره ژورې اقتصادي او سیاسي اړیکې لري. کله کله دا ډول باور هم پیدا کېږي چې هره ستونزه د یوې پټې توطیې پایله ده او هېڅ داخلي کمزوري یا تېروتنه شتون نه لري. دا ډول فکر انسان د حقیقت له منلو او د اصلي ستونزو له حل څخه لرې کوي.
ځینې سیاسي خرافات د ملتونو د برترۍ له احساس سره هم تړاو لري، لکه دا تصور چې یو قوم یا ملت په طبیعي ډول تر نورو غوره دی. دا ډول باورونه د تاریخ، ټولنپوهنې او انساني برابرۍ له اصولو سره سمون نه لري او ډېر وخت د شخړو او تعصب سبب ګرځي. کله کله خلک دا هم باور کوي چې یوازې سخت زور او وېره ټولنه اصلاح کولی شي، حال دا چې تاریخ ښيي چې دوامدار ثبات د عدالت، قانون او د خلکو د رضایت له لارې رامنځته کېږي.
په عمومي ډول خرافات د انسان د ناپوهۍ، وېرې او کلتوري دودونو محصول دي. انسانان ځکه پرې ژر باور کوي چې ذهن یې د ساده اړیکو په لټه کې وي او تصادف ته مانا ورکوي. خو د علمي فکر، منطق او تجربې له لارې موږ کولی شو حقیقت له خرافاتو جلا کړو. مهم اصل دا دی چې باور باید تل پر ثبوت، تجربه او عقل ولاړ وي، نه یوازې پر دود، احساساتو او روایت.

عبدالملک پرهیز
د ډومېن یا فضا تیوري د انساني اړیکو د پوهېدو دپاره یو مهم تحلیلي چوکاټ وړاندې کوي چې ښيي خلک د خبرو، پرېکړو او تعامل پر مهال په بېلابېلو فکري فضاوو کې عمل کوي. دا تیوري په ځانګړي ډول د سازماني اړیکو، مدیریت او ټولنیزو تعاملاتو د تحلیل لهپاره ګټوره ده، ځکه دا روښانوي چې د تفاهم ستونزې ډېری وختونه د مالوماتو د نشتوالي له امله نه، بلکې د فکري دریځونو د توپیر له امله رامنځته کېږي.
د دې تیورۍ له مخې، انساني اړیکې په درې اساسي ډومېنونو کې رامنځته کېږي: شخصي، تولیدي او انعکاسي. دا ډومېنونه په بشپړ ډول له یو بل څخه جلا نه دي، بلکې په عمل کې د یو بل سره ګډېږي، خو د تحلیلي وضاحت لپاره جلا ګڼل کېږي. شخصي ډومېن د فردي تجربو، احساساتو او ارزښتونو استازیتوب کوي، چېرته چې خبرې د شخصي لیدلوري پر بنسټ ترسره کېږي او مطلق سم او ناسم نه لري. تولیدي ډومېن بیا د اصولو، قوانینو او سازماني موخو پر بنسټ ولاړ دی او تمرکز یې پر پایلو او مسؤلیتونو وي. انعکاسي ډومېن د پوښتنې، تحلیل او زده کړې فضا ده، چې پکې وګړي هڅه کوي موضوعات له بېلابېلو زاویو وڅېړي او نوې معناوې تولید کړي.
د دې درې واړو ډومېنونو ترمنځ انډول د اغېزمنو اړیکو لپاره اړین دی. په هر حال، دا ټینګار کول مهم دي چې د ډومېن تیوري د ټولو شخړو د حل یوه بشپړه او کافي وسیله نه ده. شخړې ډېری وخت ژورې سیاسي، اقتصادي، کلتوري او ټولنیزې جرړې لري، لکه د منابعو وېش، د قدرت نابرابري، ارزښتي ټکرونه او تاریخي حساسیتونه. له همدې امله، د ډومېنونو ناسم انډول باید د شخړو له مهمو عواملو څخه یو وګڼل شي، نه یوازینی او نه هم وروستی تفسیر.
په عملي ډګر کې ستونزه هغه وخت رامنځته کېږي چې ګډونوال په بېلابېلو ډومېنونو کې خبرې کوي، خو دا توپیر نه پېژني. د بېلګې په توګه، که یو کس خپل احساسات څرګندوي (شخصي ډومېن) او بل کس یوازې د اصولو له مخې ځواب ورکوي (تولیدي ډومېن)، نو اړیکه له ګډ پوهاوي څخه لرې کېږي. دا ناسمه همغږي د شخړو، ناسم پوهاوي او بې ‌باورۍ لامل ګرځي، خو دا حالت هغه وخت لا پېچلی کېږي کله چې د قدرت یا منابعو نابرابري هم ورسره یو ځای وي.
کله چې دا چوکاټ په افغاني ټولنه تطبیق شي، نو څرګندېږي چې شخړې ولې ډېر ژر شخصي او شدیدې بڼه اخلي. افغاني ټولنه له پیاوړو کلتوري ارزښتونو لکه عزت، حیثیت او مقام سره تړلې ده، چې له امله یې نیوکه ډېر وخت د شخصي سپکاوي په توګه تعبیرېږي. دا حالت د شخصي ډومېن حساسیت لوړوي او د منطقي بحث مخه نیسي، خو په عین حال کې دا باید له پراخو ټولنیزو او تاریخي شرایطو څخه جلا ونه لیدل شي.
په اداري او سیاسي جوړښتونو کې، تولیدي ډومېن ډېر وخت په خپل سالم شکل نه، بلکې د قدرت پر بنسټ خپله بڼه څرګندوي. پرېکړې د رڼو اصولو پر ځای د مقام او صلاحیت له مخې کېږي، چې په پایله کې د پوښتنې او نیوکې فکري فضا محدودېږي. په داسې چاپېریال کې انعکاسي ډومېن کمزوری کېږي، ځکه خلک یا د وېرې له امله خپل نظر نه څرګندوي، یا یې څرګندونه بې ‌اغېزې ګڼل کېږي. دا وضعیت ښيي چې د اړیکو ستونزې یوازې فکري نه دي، بلکې له سیاسي جوړښتونو او د واک له اړیکو سره ژوره اړیکه لري.
په رسنیز چاپېریال، په ځانګړي ډول ټولنیزو شبکو کې، دا ناسم انډول لا څرګند دی. دلته شخصي ډومېن په احساسي او کله ناکله په منفي بڼه غالبه تر لاسه کوي، چې پکې شخصي بریدونه او توند غبرګونونه عام دي. له بلې خوا، یو تحریف شوی تولیدي ډومېن هم لیدل کېږي، چېرته چې وګړي خپل نظرونه د مطلق حقیقت په توګه وړاندې کوي. په دې بهیر کې انعکاسي ډومېن محدودېږي، ځکه د ژور بحث، پوښتنې او اورېدنې فرصتونه کم وي. د رسنیو جوړښتي ځانګړتیاوې، لکه د چټک غبرګون هڅونه او د احساساتي مینځپانګې لومړیتوب، دا وضعیت لا پیاوړی کوي.
د پورته تحلیل پر بنسټ، دا څرګندېږي چې د افغاني ټولنې په بېلابېلو ډګرونو کې د اړیکو ستونزې د څو عواملو ګډه پایله ده: د ډومېنونو ناسم انډول، کلتوري حساسیتونه، او سیاسي-اقتصادي جوړښتونه. په ځانګړي ډول، د انعکاسي ډومېن کمزورتیا د دې سبب شوې چې وګړي د یو بل نظرونه په سمه توګه وانه وري او د تحلیل پر ځای احساسي یا واک ‌محوره غبرګون وښيي.
د بدلون لپاره یوازې نظري پوهاوی بس نه دی، بلکې عملي میکانیزمونه هم اړین دي. په اداري کچه، د بحث داسې فضاوې رامنځته کول مهم دي چې پکې پوښتنه او نظر ورکول مشروع او خوندي وګڼل شي. په رسنیو کې، د مسلکي بحث معیارونه باید داسې تنظیم شي چې د احساساتي غبرګون پر ځای استدلال ته ارزښت ورکړي. همدارنګه، د نیوکیز فکر او اورېدنې مهارتونو ته وده ورکول کولی شي د انعکاسي ډومېن پیاوړتیا ته لاره هواره کړي.
په پایله کې، اغېزمنه اړیکه یوازې د مالوماتو پر راکړه ورکړه ولاړه نه ده، بلکې د احساساتو، اصولو او تفکر ترمنځ د انډول شوي تعامل پایله ده. د ډومېن تیوري په دې بهیر کې یوه مهمه تحلیلي وسیله ده، خو د شخړو د بشپړ حل لپاره باید له نورو ټولنیزو، سیاسي او اقتصادي تحلیلونو سره یو ځای وکارول شي.

له ښاغلي عبدالملک پرهیز سره، چې نومیالی لیکوال، خوږ ژبی شاعر، تکړه څېړونکی او ژباړونکی دی د نړېوال ادبي ښوونځی (امپرسیونیسم) په تړاو ځانګړې مرکه
مرکوال: انجنیر عبدالقادر مسعود
د ادب او فرهنګ درنو او پتمنو مینه والو!
ښاغلی عبدالملک پرهیز د پښتو ژبې او ادب په غوړېدلي بڼ کې هغه پیاوړی لیکوال، خوږ ژبی شاعر او تکړه ژباړونکی دی، چې د خپلو ګټورو نښیرونو(آثارو) له لارې یې پښتو ژبې او ادب ته ګټور او د پام وړ چوپړ او خدمتونه ترسره کړې دي.
ښاغلی پرهیز پاک زړی، خواخوږی او سپیڅلی انسان دی، چې له خپل هېواد او هېوادوالو سره ژوره مینه او اخلاص لري.
ښاغلی افضل ټکور د پښتو ادب د روڼ اسمان په لمن کې هغه نوموتی لیکوال او تکړه شاعر دی، چې په خپله یوه لیکنه کې د ښاغلي پرهیز صاحب په تړاو داسې وایي:
(...ګران ملک پرهیز مې سیمه وال او یو ښه دوست دی هغه د چا خبره ما او هغه د یوه سیند اوبه چیکلې دې. هغه په یوه لویه فرهنګي علمي او سیاسي کورنۍ کې سترګې غړولې دي او په یوه علمي او فرهنګي کورنۍ کې رالوی شوی دی تر اوسه چی هغه مالیدلی او لوستلی دی هغه ارام طبیعته، په هیواد مین انسان دی د خپلو خلکو او وطن سره بې کچه مینه لری او دغه کار د هغه پر ادبي او علمي کار پوره سیوری غوړولی دی. هغه په خپلو لیکنو کې د ابتکار پلوی دی بې کاره تکراري او مبتذل لیکل نه کوي خوشاله یم چې له ښاغلي پرهیز سره له اوږدو کلونونه پیژنم هغه ته د اوږد عمر او د تلپاتې منظومو او منثورو اثارو په لیکلو کې برې غواړم.)
افضل ټکور- لندن
***
ما له پرهیز  صاحب سره څو وخته مخکې د اکسپرسیونیسم نړېوال ادبی مکتب په تړاو ځانګړې مرکه لرله. پرهیز صاحب په خپله مرکه کې د پوښتنو په ځوابونو کې هر اړخیز علمي، ادبي او مسلکي ځوابونه په بشپړه توګه وړاندې کړې وو. دا دی اوس بیا له ده سره د امپرسیونیسم نړېوال ادبي ښوونځی په تړاو مې ځانګړې مرکه چمتو کړې ده، هیله من یم  چې ستاسو د علم او ادب مینه والو تنده پرې خړوبه شي.
ګران پرهیز صاحب زما سلامونه او نیکې هیلې ومنئ. اجازه راکړئ، چې خپلې   پوښتنې پیل کړم.
ګران انجنیر صاحب مسعود تاسو او مینه والو ته زه هم خپلې پېرزوینې وړاندې کوم، ستاسو په چوپړ کې یم.
***
مسعود: تاسو د نړېوال ادبي او هنري ښوونځیو، ادبي، هنري، ټولنیز، فکري او فلسفي، تاریخي او نړېوال ارزښت او د دغو مکتبونو ځانګړتیاوې څه ډول ارزوئ؟ 
پرهیز:
زما لپاره د ویاړ خبره ده چې ستاسې له لارې د امپرسیونیسیم اړوند خپل اندونه شریکوم.
دا یوه مهمه پوښتنه ده زما له نظره ادب د هنر ژبنۍ بڼه ده چې د انساني تجربو هنري تفسیر وړاندې کوي او د انسان د عاطفي، فکري او وجودي نړۍ انعکاس ګڼل کېږي. په ادبي متن کې ژبه یوازې د مالوماتو د لېږد وسیله نه وي، بلکې د مانا د تولید یو پنځوونکی ځواک ګرځي. له همدې امله ادبي نښیرونه واقعیت په عیني ډول نه نقلوي، بلکې د تخیل، تصویر او سمبول له لارې یې بیا رغوي او نوې مانا ورکوي. په همدې بنسټ، هنر د انساني تخلیق هغه عمومي چوکاټ دی چې پر ښکلا، نوښت او اغېز ولاړ وي، او ادب د همدې بهیر ژبنۍ څانګه بلل کېږي.
د ادبي نښیر ارزښت تر ډېره د هغه په ژبه، فکر او اغېزې پورې تړلی وي. یو پیاوړی ادبي نښیر هغه دی چې ژبه یې پنځوونکې (تخلیقي) وي، یانې لیکوال د ادبي صنعتونو، تصویري بیان او روانو جملو له لارې داسې فضا رامنځته کړي چې لوستونکی نه یوازې متن ولولي، بلکې تجربه یې کړي. سربېره پر دې، ادبي نښیر باید معنوي ژورتیا ولري، څو د ظاهري کیسې تر شا ژور فکر او فلسفي پیغام وړاندې کړي. همدارنګه، د نښیر عاطفي او فکري اغېزه هغه عنصر دی چې لوستونکی له متن سره تړلی ساتي او هغه  فکر کولو او احساس کولو ته هڅوي. په دې توګه، یو بشپړ ادبي نښیر لوستونکی نوې ادراکي تجربې ته بیایي او د نړۍ په اړه یې درک پراخوي.
د ادبي نښیر بنسټیز عناصر په عمومي توګه موضوع، ژبه، سبک او پیغام ګڼل کېږي. موضوع د اثر مرکزي فکر یا مفکوره ده چې ټول متن ترې راڅرخي. ژبه د بیان وسیله ده چې باید هم هنري او هم روانه وي. سبک د لیکوال ځانګړی بیان دی چې د جملو جوړښت، د لغتونو انتخاب او د بیان طریقه پکې شامله ده. پیغام بیا هغه فکري او اخلاقي محتوا ده چې لیکوال غواړي لوستونکي ته یې ولېږدوي. د همدې عناصرو پر بنسټ، ادبي نښیرونه د هنري ښکلا، نوښت، فکري ارزښت او اغېزمنتیا له مخې ارزول کېږي.
نړیوال ادبي او هنري ښوونځي د بشر د فکري بدلون څرګندونه کوي او د تاریخ په اوږدو کې د انسان د فکر، احساس او ټولنیز دریځ انعکاس بلل کېږي. دا ښوونځي یوازې د بیان تخنیکي طریقې نه دي، بلکې هر یو یې د ځانګړو تاریخي، سیاسي او فرهنګي شرایطو محصول دی. د بېلګې په توګه، رومانتیزم د احساس، فردي ازادۍ او تخیل ارزښت لوړوي، په داسې حال کې چې ریالیزم ټولنیز واقعیت په بې ‌پرده ډول انځوروي. سمبولیزم د رمزي ژبې او پټو ماناوو کارونې ته مخه کوي، او اګزیستانسیالیزم د انسان د وجود، ازادۍ او یوازیتوب بنسټیزې پوښتنې راولاړوي. له همدې امله، ادبي ښوونځي د بشر د ځان ‌پېژندنې بېلابېل فکري پړاوونه ګڼل کېدای شي.
پښتو ادب که څه هم د دغو نړیوالو ښوونځیو مستقیم تقلید نه دی، خو له هغوی سره فکري موازي حرکت لري. د پښتو شعر او نثر په ژورو کې د رومانتیزم عاطفي رنګ، د ریالیزم ټولنیز درد، د سمبولیزم رمزي بیان او د وجودي فکر نښې لیدل کېږي. د بېلګې په توګه، «خوشحال خان خټک» د ازادۍ، عمل او تاریخي شعور استازیتوب کوي، «رحمان بابا» د عشق او روحانیت له لارې انسان د دنننۍ پېژندنې پر لور بیایي، او «غني خان» د ښکلا، فکر او بغاوت فلسفه وړاندې کوي. په دې توګه، پښتو ادب فرد او ټولنه په یو ګډ اخلاقي او فرهنګي چوکاټ کې انځوروي.
د شلمې پېړۍ په فکري بهیر کې «البر کامو» د «عبث ابسرډ» فلسفې له لارې د انسان او نړۍ ترمنځ اړیکه څېړي. د هغه په اند، انسان د مانا په لټه کې دی، خو نړۍ روښانه او ثابت هدف نه وړاندې کوي، چې دا ټکر د عبث حالت رامنځته کوي. کامو باور لري چې انسان باید له دې حالت سره سره په ازادۍ، جرأت او مسؤلیت سره ژوند وکړي. په مقابل کې، غني خان مینه د وجود بنسټیز حالت ګڼي او باور لري چې مینه د ښکلا، خلاقیت او ځان ‌پېژندنې سرچینه ده. که د کامو فکر انسان له وهمه راویښوي، د غني خان فلسفه هغه ته معنوي تودوخه وربښي. په دې توګه، دا دواړه لیدلوري یو بل بشپړوي، نه دا چې یو بل رد کړي.
په معاصره نړۍ کې انسان د هویتي بحران، رواني فشار او فکري ګډوډۍ سره مخ دی. دا وضعیت فلسفي پوښتنې، یوازیتوب او رواني ستړیا رامنځته کوي. کله چې دا حالت ژور شي، نو انسان رواني لویدو ته نږدې کېږي، چې پکې ذهني او عاطفي فعالیتونه کمزوري کېږي. ادبي فکر په دې برخه کې مهم رول لري، ځکه چې هم د حقیقت درک اسانه کوي او هم انسان ته د ژوند معنوي ځواک وربښي. مطالعه، تخلیقي فعالیتونه، ټولنیزې اړیکې او منظم ژوند کولی شي د رواني لوېدنې مخه ونیسي او د انسان ذهني انډول وساتي.
په پایله کې ویل کېدای شي چې ادب نه یوازې هنري ارزښت لري، بلکې د انسان د فکري، عاطفي او رواني ژوند په جوړولو کې مهم رول لوبوي. یو ادبي اثر هغه مهال بشپړ او اغېزمن ګڼل کېږي چې ژبه یې تخلیقي، فکر یې ژور، پیغام یې پیاوړی او اغېزه یې پراخه وي. همدارنګه، ادبي فکر کولی شي انسان ته د ژوند مانا، انډول او نوې ادراکي نړۍ ورپه برخه کړي.
د دې بحث په دوام غواړم یوې بلې مهمې مسلې ته ستاسې پام را واړم. دا د لیکوال کېدو پوښتنه چې څوک لیکوال کېدی شي؟ د لیکوال کېدو مسئله یوازې په استعداد پورې محدوده نه ده، بلکې دا یو څو بعدي بهیر دی چې پکې فکري، هنري او ټولنیز عوامل مهم رول لري. په ادبي تیورۍ کې لیکوال هغه څوک ګڼل کېږي چې د ژبې له پنځوونکي یا تخلیقي امکاناتو څخه په ګټې اخیستنې سره د انساني تجربې نوې بڼې وړاندې کړي او لوستونکي ته نوې ماناوې تولید کړي.
لومړی، فکري بنسټ د لیکوال کېدو لپاره اساسي شرط دی. لیکوال باید د ژوند، انسان او ټولنې په اړه ژور درک ولري، څو وکولی شي خپل نښیر یوازې د کیسې یا بیان په کچه محدود نه کړي، بلکې فکري او فلسفي ارزښت هم ورکړي. دویم، ژبنی مهارت او تخلیقي وړتیا هغه وسیله ده چې له لارې یې فکر هنري بڼه خپلوي. پرته له پنځوونکې ژبې، ادبي نښیر خپل اغېز له لاسه ورکوي.
درېیم، مطالعه او ادبي شعور د لیکوال د ودې لپاره حیاتي ارزښت لري. هغه څوک چې پراخه مطالعه ونه لري، د ادبي دودونو، سبکونو او فکري بهیرونو له پېژندنې بې برخې پاتې کېږي. له همدې امله، لیکوال باید هم له خپل ادبي میراث او هم له نړیوالو ادبي تجربو سره بلدتیا ولري.
څلورم، ټولنیز او رواني حساسیت د لیکوال مهمه ځانګړنه ده. لیکوال باید د خپل چاپېریال، انساني دردونو او ټولنیزو بدلونونو په وړاندې حساس وي، ځکه ادبیات یوازې فردي تجربه نه، بلکې ټولنیز انعکاس هم دی. همدارنګه، رواني ژورتیا لیکوال ته دا وس ورکوي چې د انسان د دنننۍ نړۍ پیچلتیاوې په هنري ډول انځور کړي.
په پای کې ویل کېدای شي چې لیکوال کېدل یو دوامداره بهیر دی چې پکې استعداد، هڅه، مطالعه او فکري پخوالي یو ځای وده کوي. یو ریښتینی لیکوال هغه دی چې نه یوازې لیکي، بلکې فکر کوي، احساس کوي او د ژبې له لارې نوې نړۍ رامنځته کوي.

مسعود: د ادبي ښوونځی(مکتب)او ادبي سبک تر منځ توپیر په څه کې دی؟ ښه به وي که په دې اړه لږ څه رڼا واچوئ؟
پرهیز:
د ادبي ښوونځي او ادبي سبک ترمنځ توپیر: د پښتو ادب د تاریخ او شعري بېلګو په رڼا کې ادب یوازې د ښکلو الفاظو ټولګه نه ده، بلکې د فکر، احساس او تاریخي تحول ژوره هینداره ده. په ادبي څېړنو کې دوه مهم مفاهیم ډېر کارېږي: ادبي ښوونځی او ادبي سبک. ډېری وختونه دا دواړه یو  له بل سره ګډوډېږي، حال دا چې هر یو خپل ځانګړی تعریف، ساحه او رول لري. د دې مقالې موخه دا ده چې د پښتو ادب د تاریخي بهیر او شعري بېلګو په رڼا کې د ادبي ښوونځي او ادبي سبک ترمنځ توپیر روښانه کړي.
ادبي ښوونځی هغه فکري او هنري جریان ته ویل کېږي چې په ځانګړي تاریخي پړاو کې د ګډو نظریاتو، ارزښتونو او لیدلورو پر بنسټ رامنځته کېږي. ښوونځی د زمانې له ټولنیزو، سیاسي او فلسفي حالاتو سره ژور تړاو لري او څو لیکوالان یا شاعران پکې د یوه ګډ فکري دریځ استازولي کوي. ددې خلاف، ادبي سبک د یوه لیکوال یا شاعر د بیان ځانګړې طریقه ده؛ یانې د ژبې کارونه، د کلمو غوراوی، د تصویر جوړونه، د جملو جوړښت او د هنري صنعتونو څرنګوالی د سبک برخه جوړوي. په ساده ټکو، ښوونځی د فکر نقشه ده او سبک د بیان هنري لاسلیک.
که د پښتو ادب کلاسیک پړاو ته وکتل شي، هلته یو پیاوړی تصوفي فکري جریان لیدل کېږي. د تصوف، اخلاقو او روحانیت موضوعات د ډېرو شاعرانو په کلام کې ګډ دي، چې دا یو ډول ښوونځنیز ځانګړنه ښيي. د بېلګې په توګه، «رحمان بابا» د دنیا فنا او د باطني حقیقت پر اهمیت ټینګار کوي. د هغه دا بیت چې وايي: «دا جهان دی لکه خوب، څوک  ویښ شي څوک ویده» د تصوفي فکر څرګندونه کوي. خو د «رحمان بابا» سبک ساده، نرم او ولسي رنګ لري. ژبه یې روانه ده او بیان یې مستقیم دی. په همدې مکتبي فضا کې «عبدالقادر خان خټک» هم تصوفي مفاهیم وړاندې کوي، خو سبک یې دروند، پېچلی او له هنري صنعتونو ډک دی. دلته ښکاري چې مکتب یو دی، خو سبکونه بېلابېل دي.
«خوشحال خان خټک» د پښتو ادب په تاریخ کې د حماسي او سیاسي شعور استازی بلل کېږي. د هغه په شعر کې ازادي، غیرت او شخصیت مرکزي ارزښتونه دي. دا فکري دریځ د هغه د زمانې له سیاسي شرایطو سره تړاو لري او یو ځانګړی فکري بهیر څرګندوي. خو د خوشحال سبک لنډ، قاطع او ځواکمن دی. د هغه مشهور بیت «که دستار تړي هزار دي، د دستار سړي په شمار دي» د فکر له پلوه ارزښتي پیغام لري، خو د بیان له پلوه ساده او مستقیم دی. دلته هم وینو چې فکري بهیر او د بیان طریقه سره بېلې کټګورۍ دي.
په معاصر پړاو کې، «غني خان» د مدرن او وجودي فکر استازی ګڼل کېږي. د هغه په شعر کې ازادي، د مذهب پر ظاهري تفسیر نیوکه او د انسان د ځان‌ پېژندنې فلسفه مطرح کېږي. دا فکري ځانګړنې هغه د مدرن فکري جریان سره تړي. خو د غني سبک فلسفي، طنزي او له سمبولونو ډک دی. غر، مرغه او لمر د هغه په کلام کې یوازې طبیعي عناصر نه دي، بلکې فکري استعارې دي. په همدې معاصر بهیر کې «حمزه شینواری» د رومانتيک احساس او نوې ژبې استازی دی. که څه هم دواړه د معاصر فکري فضا برخه دي، خو د بیان سبکونه یې جلا دي غني ژور او نیوکیز طنز کاروي، حمزه نرم او موسیقي لرونکی بیان غوره کوي.
له دې تاریخي او شعري بېلګو څرګندېږي چې ادبي ښوونځی تاریخي او ټولنیز بنسټ لري او څو لیکوالان پکې ګډ فکري ځانګړتیاوې شریکوي، خو ادبي سبک فردي او شخصي ځانګړنه ده. یو ښوونځی کولی شي څو سبکونه ولري، او یو لیکوال کولی شي د یوه ښوونځی غړی وي، خو خپل ځانګړی هنري لاسلیک وساتي.
په پایله کې، ادبي ښوونځی د زمانې د فکري بدلون استازیتوب کوي، او ادبي سبک د لیکوال د شخصیت او هنري ذوق څرګندونه ده. د پښتو ادب تاریخ دا ښيي چې که څه هم فکري بهیرونه بدلېږي، خو د شاعرانو سبکونه د هغوی د فردي هویت نښه پاتې کېږي. د همدې توپیر درک کول د ادبي تحلیل او کره کتنې لپاره بنسټیز اهمیت لري، ځکه چې د فکر او بیان ترمنځ کرښه روښانه کوي او د ادب ژور پوهېدو ته لاره هواروي.
مسعود: د هیڅ ادبي ښوونځی رامنځته کېدنه ناڅاپي او پرته له سریزې نه وي، د هر یوه ډېری نښې د پخواني پېر په ادبي نښیرونو (اثارو) کې موندل کېدای شي چې د ادبي ښوونځیو د پیدایښت، جوړېدنې، بدلون، ودې، پرمختگ او د له منځه تللو لامل گرځي، په دې اړه ستاسو علمي ارزونه څه ده؟ 
پرهیز:
ستاسې دا لیدلوری له علمي پلوه ډېر پر ځای او د ادبي تاریخ له منطق سره سمون لري. ادبي ښوونځي هېڅکله ناڅاپي او له تشې فضا څخه نه زېږي؛ بلکې د فکري، ټولنیزو او هنري بدلونونو د تدریجي بهیر پایله وي. هر نوې ښوونځی د پخواني پېر له ادبي نښیرونو (اثارو) سره ژوره اړیکه لري، ځینې عناصر ترې اخلي، ځینې ردوي او ځینې بدلوي. همدې تعامل ته د ادبي تاریخ تسلسل ویل کېږي.
له تاریخي پلوه، هر ادبي ښوونځی څو پړاوونه لري: د نښو څرګندېدل، د فکر منسجم کېدل، د ودې او ځواک پړاو، او ورو ورو د زوال یا بدلون پړاو. د بېلګې په توګه، رومانتیزم د کلاسیک عقل‌محور فکر پر وړاندې د احساس او فردیت غبرګون و، خو د هغه ډېر تخیلي او عاطفي عناصر په کلاسیک ادب کې هم د نښو په توګه موجود وو. همدارنګه ریالیزم د رومانتیزم پر احساساتي مبالغې نیوکه وکړه، خو د واقعیت‌پالنې تخمونه له پخوا نه په ادبي اثارو کې لیدل کېدل. یانې هر ښوونځی د بل پر اوږو درېږي. 
په پښتو ادب کې هم دا اصل شتون لري. د کلاسیک تصوفي ادب په ژورو کې داسې فکري او انساني پوښتنې موجودې وې چې وروسته یې د معاصر او مدرن فکر بنسټ کېښود. د بېلګې په توګه، د رحمان بابا په کلام کې د باطن او وجدان خبرې هغه تخمونه دي چې وروسته د غني خان په وجودي او انتقادي فکر کې په بله بڼه راښکاره کېږي. که څه هم غني خان د مدرن فکري فضا استازی دی، خو د باطني تأمل ریشه یې د پخواني تصوفي ادب له میراث سره تړلې ده. دا مانا چې بدلون پرېکون نه دی، بلکې بدلون یو ډول بدل شوی تسلسل دی.
د ادبي ښوونځیو د پیدایښت او بدلون لاملونه هم یوازې ادبي نه وي؛ بلکې ټولنیز، سیاسي، اقتصادي او فلسفي عوامل پکې اساسي رول لري. صنعتي انقلاب د ریالیزم او مدرنیزم د راټوکېدو زمینه برابره کړه، سیاسي انقلابونه د رومانتیزم او انقلابي ادب وده وهڅوله، او فکري شک او علمي پرمختګ د وجودي او پوست‌ مدرنیستي بهیرونو د پیاوړتیا لامل شول. په همدې ډول، په پښتو ادب کې سیاسي مبارزو، کډوالۍ، ټولنیزو بدلونونو او فرهنګي ټکرونو د معاصر ادب بڼه بدله کړه.
د ښوونځی د زوال مفهوم هم مطلق له منځه تګ نه دی. ډېری وخت یو ښوونځی په بشپړه توګه نه ورکېږي، بلکې خپل ځینې عناصر نوي ښوونځی ته استوي. د بېلګې په توګه، سمبولیزم که څه هم د یو خپلواک ښوونځی په توګه محدود پړاو درلود، خو سمبولیزم د مدرن او معاصر شعر نه بېلېدونکی عنصر وګرځېد. په همدې ډول،  تصوفي رنګ که څه هم د کلاسیک دورې ځانګړنه وه، خو تر ننه پورې د پښتو شعر په ژبه او تصویرونو کې ژوندی دی.
نو علمي ارزونه دا ده چې ادبي ښوونځي د تاریخ په اوږدو کې د تسلسل، غبرګون او بدلون محصول دي. هېڅ ښوونځی له تشې نه زېږي، هېڅ ښوونځی په بشپړه توګه نه ورکېږي، او هېڅ بدلون بې‌ ریښې نه وي. ادبي تاریخ د پرېکون تاریخ نه، بلکې د بدلون تاریخ دی. هر نوی ښوونځی هم د پخواني دورې میراث لري او هم د خپل وخت اړتیاوې پوره کوي. همدې تدریجي بدلون او تعامل ته د ادب ژوند ویل کېږي. 
مسعود: تاسو د امپرسیونیسم ادبي او هنري ښوونځی څنګه راپېژنئ او ارزوئ، کوم، چې د انځورګرۍ(نقاشۍ) یو مهم او اغېزناک مکتب دی او د نولسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې په فرانسه کې راڅرګند شو او وروسته یې په اروپا او نورو سیمو کې ژوره اغېز پرېښوده. مهرباني وکړئ د دې مکتب د تاریخ، آر او بنسټ په اړه لنډ مالومات راکړئ، چیرته، کله او د چا لخوا جوړ شو او لومړني بنسټ ایښودونکي یې څوک ول.
پرهیز:
د امپرسیونیسم تاریخي بنسټونه، هنري ځانګړنې او د پښتو شعر سره یې اړیکه
ادبي ښوونځي د فکري او هنري بدلونونو لاس ته راوړنې دي او د ځانګړو تاریخي شرایطو په ترڅ کې راټوکېږي. امپرسیونیسم، چې په اصل کې د نولسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې په فرانسه کې د نقاشۍ له ډګر څخه راپیل شو، وروسته په ادبیاتو کې هم د پام وړ اغېزه پرېښوده. دغه ښوونځی د رسمي اکاډمیک هنر پر وړاندې د غبرګون په توګه راڅرګند شو او د طبیعت، رڼا او شیبه ایز اغېز ثبتول یې د خپل هنري  اصل په توګه وټاکه. پر(۱۸۷۴)زېږدیز کال په پاریس کې د ځوانو هنرمندانو خپلواک نندارتون، چې د کلاډ مونټ د « تاثر، سولیل لیونټ » انځور پکې نندارې ته وړاندې شو، د دې ښوونځي د نوم او رسمي پېژندنې بنسټ کېښود. وروسته دغه هنري لیدلوری د اروپایي ادبیاتو په ژبه او تخنیک کې هم منعکس شو.
ادبي امپرسیونیسم د عیني واقعیت د دقیق تحلیل پر ځای د فردي تاثر او ذهني ادراک ثبت ته لومړیتوب ورکوي. که ریالیزم ټولنیز حقیقت په تحلیلي او تفصیلي بڼه انځوروي، امپرسیونیسم هڅه کوي هغه احساس ثبت کړي چې انسان یې په یوه ټاکلې شیبه کې تجربه کوي. دلته «شیبه» د بیان اصلي محور ګرځي. ژبه لنډه، ایجازی او حسي بڼه غوره کوي؛ بوی، رنګ، غږ او لمس د کلماتو له لارې داسې وړاندې کېږي چې لوستونکی د متن فضا ته ننوځي. د دې مکتب په ادبي بڼه کې راوي د پېښو قاضي نه وي، بلکې د خپلې دنننۍ تجربې انځورګر وي. همدا ځانګړنه ده چې ادبي امپرسیونیسم له سمبولیزم څخه جلا کوي؛ ځکه سمبولیزم ډېر وخت یو منظم رمزي سیستم جوړوي، حال دا چې امپرسیونیسم په لنډ او شېبه ایز تاثر بسنه کوي.
په نړیوال ادب کې د حافظې، شعوري بهیر او شېبه ایز ادراک تخنیکونه د امپرسیونیستي تمایل څرګندوي. د بېلګې په توګه، «مارسل پروست» د بوی او ذوق له لارې تېر وخت راژوندی کوي او د حافظې له یوه ناڅاپي لمسونې یا تحریک څخه بشپړ ذهني فضا رامنځته کوي. همدارنګه «ورجینیا وولف» د شعوري بهیر په تخنیک کې د ذهني څپو او داخلي ادراک ثبت ته لومړیتوب ورکوي. که څه هم دوی د امپرسیونیسم رسمي غړي نه ګڼل کېږي، خو د شېبې ‌محور او حسي بیان له مخې د همدې هنري فضا غځونه ګڼل کېدای شي.
د پښتو ادب په چوکاټ کې، امپرسیونیسم د رسمي ښوونځي په توګه نه دی تعریف شوی، خو د معاصر شعر په ځینو بڼو کې یې څرګندې نښې لیدل کېږي. په کلاسیک پړاو کې تصوفي ژورتیا او معنوي تفسیر غالب و، خو معاصر پړاو کې د طبیعت، دنننی احساس او لنډ تصویر پر بنسټ شعرونه زیات شول. د حمزه شینواري په ځینو غزلونو کې د ماښام، سترګو او موسکا تصویرونه داسې وړاندې کېږي چې لوستونکی د یوې مشخصې شیبې په فضا کې دروي؛ دلته تحلیل نه، بلکې اغېز مهم دی. همدارنګه د غني خان په شعر کې که څه هم فلسفي ژورتیا شته، خو په ډېرو ځایونو کې د غر، مرغه او رڼا لنډ او شیبه ایز تصویرونه وړاندې کوي چې د حسي ادراک بڼه لري. دغه تصویرونه کله د منظم فکري سیستم پر ځای د یوه ناڅاپي ذهني انګازې په توګه راڅرګندېږي. دا په دې مانا چې د غني خان په شعر کې فلسفي ژورتیا شته، یانې د هغه شعرونه یوازې ساده احساسات نه بیانوي، بلکې د ژوند، انسان، کایناتو او فکرونو په اړه ژورې فلسفي ماناوې لري.
خو له دې سره سره، هغه په خپلو شعرونو کې ډېر وخت لنډ او ژوندي تصویرونه هم کاروي. لکه غر، مرغه او رڼا. دا شیان هغه د طبیعت د نښو په توګه کاروي. کله چې شاعر دا شیان یادوي، نو لوستونکی داسې احساس کوي لکه هغه صحنه چې د سترګو مخې ته ولاړه وي.
د «لنډ او شیبه‌ ایز تصویرونه»مانا دا ده چې شاعر د یوې لنډې شېبې یا شېبې یو واضح تصویر وړاندې کوي، لکه د مرغه الوتل یا د رڼا ځلیدل.
«حسي ادراک» یانې داسې انځورونه چې د انسان حواس (لیدل، اورېدل، احساس کول) راپاروي. لوستونکی کولی شي هغه تصویر په ذهن کې وویني یا یې احساس کړي.
پورته توضېحات دا بیانوي چې که څه هم د غني خان شعر فلسفي او ژور دی، خو هغه د طبیعت د ساده او لنډو تصویرونو له لارې خپلې ژورې خبرې بیانوي، څو لوستونکی یې په حسي ډول احساس کړي
پښتو ولسي لنډۍ هم د امپرسیونیستي تمایل څرګنده بېلګه ګڼل کېدای شي. لنډۍ ډېر وخت یوه شیبه، یو درد یا یو تصویر په دوو کرښو کې راټولوي. هلته نه تفصیلي کیسه شته او نه فلسفي استدلال؛ بلکې یو ناڅاپي احساس د کلمو په لنډه بڼه وړاندې کېږي. دغه ایجازي او لحظه‌محور بیان د ادبي امپرسیونیسم له اصولو سره نږدېوالی لري.
په پایله کې، ادبي امپرسیونیسم هغه هنري لیدلوری دی چې واقعیت د عیني تشریح پر ځای د ذهني ادراک او لحظوي تاثر له لارې انځوروي. دا ښوونځی د ژبې حسي ځواک ته ارزښت ورکوي او د شیبې ثبت د هنر اصلي موخه ګڼي. که څه هم په پښتو ادب کې د امپرسیونیسم رسمي نوم نه لیدل کېږي، خو د معاصر شعر په تصویرګرۍ، لنډ بیان او حسي فضا کې یې اغېز انکار کېدای نه شي. له همدې امله ویلی شو چې امپرسیونیستي تخنیکونه د پښتو شعر په معاصر بدلون کې د هنري نوښت یوه پټه، خو اغېزناکه برخه ده.
مسعود: ښه به وي که تاسو د امپرسیونیسم د ښوونځی د بنسټیزو قاعدو، ارونو، اصلي موضوع او ځانګړتیاوو، په تړاو خپل لید راسره شریک کړئ؟
پرهیز:
امپرسیونیزم د نولسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې په فرانسه کې د اکاډمیک هنر پر وړاندې د فکري او تخنیکي بدلون په توګه راڅرګند شو. نوم یې د کلاډ مونټ له اثر « اغېز، لمر خاته » اغېز، لمر خاته (۱۸۷۲) څخه واخیستل شو. دغه ښوونځی د واقعیت له تفصیلي او تحلیلي انځورنې څخه واوښت او د فردي ادراک، شیبه ایزې  تجربې او حسي انعکاس پر لور  یې حرکت وکړ. په نقاشۍ کې رڼا او رنګ محوري دریځ پیدا کړ، او په ادبیاتو کې د ژبې حسي ځواک ته لومړیتوب ورکړل شو. 
د امپرسیونیسم بنسټیز اصل د «شېبې ثبت» دی. دلته حقیقت ثابت او عیني نه ګڼل کېږي، بلکې د یوې تېرېدونکې شیبې په توګه تجربه کېږي. هنرمند هڅه کوي هغه تاثر خوندي کړي چې په هماغه شېبه کې یې احساسوي. دا لید له ریالېزم سره څرګند توپیر لري. ریالیزم ټولنیز او عیني حقیقت په تحلیلي او مستند ډول انځوروي؛ پېښې منظم تسلسل لري او لیکوال ډېر کله د ټولنیزو ستونزو پر تحلیل ټینګار کوي. خو امپرسیونیسم له ټولنیز تحلیل څخه تېرېږي او د فضا، رڼا او احساس ثبت ته ارزښت ورکوي. که ریالیزم د«څه پېښ شول؟» پوښتنه مطرح کوي، نو امپرسیونیسم د «ما څنګه احساس کړل؟» پوښتنه مطرح کوي.
له بلې خوا، امپرسیونیسم له سمبولېزم سره هم توپیر لري. سمبولیزم د ژورې معنوي او رمزي نړۍ جوړولو ته تمایل لري؛ دلته هر تصویر د یوې پټې مانا استازیتوب کوي. خو امپرسیونیسم د منظم سمبولیک سیستم جوړولو ته اړتیا نه ویني؛ هغه یوازې اغېز ثبتوي. که سمبولیزم له محسوسه نړۍ څخه ماورایي مانا ته ځي، امپرسیونیسم په محسوسه تجربه کې تم کېږي.
له مدرنیزم سره یې اړیکه بیا تکاملي بڼه لري. مدرنیزم د فردي شعور، پر ټوټه‌والي او د ذهني جریان پر بنسټ ولاړ دی. امپرسیونیسم د همدې بدلون لومړنۍ پړاو  بلل کېدای شي، ځکه چې د عیني حقیقت پر ځای یې فردي ادراک ته لومړیتوب ورکړ. د بېلګې په توګه، د مارسل پروست په نثر کې د حافظې له لارې د زمان ژورتیا، او د ورجینیا وولف په اثارو کې د شعوري بهیر تخنیک، د همدې امپرسیونیستي تمایل غځونه ګڼل کېدای شي. توپیر دا دی چې مدرنیزم شعوري جوړښتونه نور هم ماتوي او ژبنی تجربه پیچلې کوي، خو امپرسیونیسم نسبتاً ساده او حسي پاتې کېږي.
د موضوع له پلوه، امپرسیونیسم ورځني ژوند، طبیعت، رڼا او داخلي حالت ته مخه کوي. اتلولي او تاریخي عظمت پکې ځای نه لري. دا ځانګړنه له رومانتیزم سره هم مقایسه کېدای شي. رومانتیزم د فردي احساس ستاینه کوي، خو احساسات یې ډېر کله لوی، توفاني او حماسي بڼه لري. امپرسیونیسم بیا احساسات په ارامه، لنډه او شیبه‌محور بڼه وړاندې کوي. رومانتیزم د طبیعت سترتیا ته ځي، خو امپرسیونیسم د طبیعت یوې شېبې ته تم کېږي.
په ادبي بڼه کې امپرسیونیسم د ایجاز، حسي ژبې، غیر خطي جوړښت او د قضاوت نشتوالي ځانګړنې لري. فضا پر کیسه غالب وي او پلاټ ثانوي ارزښت خپلوي. په ادبي امپرسیونیزم کې لیکوال لنډې جملې کاروي، حسي او احساساتي ژبه کاروي، کیسه منظم ترتیب نه لري، لیکوال قضاوت نه کوي، او د کیسې پر ځای د فضا او احساساتو بیان مهم وي. دا ځانګړتیا له ریالیزم سره توپیر، له سمبولیزم سره فاصله، او له مدرنیزم سره پیوستون ښيي.
نو ویلی شو، امپرسیونیسم د هنر هغه لیدلوری دی چې واقعیت د ثابت جوړښت پر ځای د بدلېدونکې تجربې په توګه درک کوي. دا ښوونځی د ریالیزم له عینیت، د سمبولیزم له رمزي ژورتیا، د رومانتیزم له حماسي احساس، او د مدرنیزم له پیچلي ټوټه ‌والي څخه جلا، خو ورسره تړلی پړاو دی. د شېبې ثبت، فردي ادراک، حسي ژبه او فضا محوري یې بنسټیزې ځانګړتیاوې دي چې د مدرن هنري شعور په رامنځته کېدو کې یې اساسي ونډه لرلې ده.
مسعود: تاسو د امپرسیونیسم باورونه، عقاید، موخې، اند او مهم لیدتوګي څه ډول ارزوئ؟ او دا راته وویاست دوی د نړۍ د کومو نامتو او پېژندل شویو لیکوالو له ادبي او هنري کارونو څخه اغیزمن شوې دي؟
پرهیز:
امپرسیونیزم د نولسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې په فرانسه کې د هنري او فکري بدلون د یوې مهم پړاو په توګه راڅرګند شو. دا ښوونځی د اکاډمیکو اصولو او کلاسیکو هنري معیارونو پر وړاندې د اعتراض بڼه درلوده او د واقعیت د درک په اړه یې نوې پوښتنه راپورته کړه. امپرسیونیستانو حقیقت د یو ثابت، عیني او مطلق جوړښت په توګه ونه مانه، بلکې هغه یې د فردي ادراک او شیبه ایزې تجربې محصول وباله. له همدې ځایه د دوی فکري بنسټ د نسبي‌ پالنې او تجربه‌ پالنې له مفکورې سره تړاو پیدا کوي.
د امپرسیونیسم بنسټیز باور دا دی چې انسان نړۍ د خپلو حسي او ذهني وسایلو له لارې تجربه کوي، نو هنر باید د همدې تجربې انعکاس وي. په دې لیدلوري کې رڼا، رنګ، غږ، بوی او فضا یوازې فزیکي پدیدې نه دي، بلکې د شعور د جوړښت برخه ګرځي. په نقاشۍ کې رڼا د اصلي عنصر په توګه مطرح شوه او په ادبیاتو کې ژبې حسي بڼه غوره کړه. اغیز د تحلیلي بیان پر ځای د احساس ثبت ته مخه کوي. هنرمند د پېښو قاضي نه وي، بلکې د اغېز ثبتوونکی وي.
دلته ویل کېږي چې امپرسیونیسم د پېښو یا شیانو ژوره تحلیلي څېړنه نه کوي، بلکې د انسان احساس او لومړنی اغېز (تاثیر) ثبتوي. یانې هنرمند هڅه نه کوي چې د یوې پېښې دقیق قضاوت یا منطقي تحلیل وړاندې کړي. 
ددې خلاف، هنرمند یوازې دا ښيي چې پېښې په ده باندې څه ډول اغېزه کړې او ده ته یې کوم  احساس ورکړی دی. کله چې وایو «هنرمند د پېښو قاضي نه وي» په دې مفهوم دی چې هنرمند دا پریکړه نه کوي چې پېښه سمه ده که ناسمه، ښه ده که بده. «بلکې د اغېز ثبتوونکی وي» یانې هنرمند یوازې خپل احساس، فضا، او لومړنی احساس بیانوي. بېلګه،که یو امپرسیونیست هنرمند د لمر لوېدو صحنه انځور کړي، هغه دا نه تشریح کوي چې لمر ولې لوېږي یا د منظرې ټول جزئیات نه تحلیلوي. هغه به یوازې د لمر لوېدو رنګونه او فضا  وښیي کوم چې هغه ته یې احساس پیدا کړ. په دې ډول، په امپرسیونیسم کې هنر تحلیل نه، بلکې احساس او اغېز ثبتوي.
د امپرسیونیسم موخه د واقعیت تشریح نه، بلکې د احساس ژوندي کول دي. دوی باور لري چې یوه عادي او تېرېدونکې شېبه هم د هنري ارزښت وړ ده. بازار، کوڅه، باران، ماښام او طبیعي منظرې د دوی د هنري بیان اصلي موضوعات دي. دا موضوعات له تاریخي برم او اتلولیزم څخه لرې دي او د ورځني ژوند عادي صحنې وړاندې کوي. له همدې امله امپرسیونیسم د هنر د موضوعاتو په ډګر کې دموکراتیک بدلون راوست او د عادي ژوند ارزښت یې لوړ کړ.
له فکري پلوه، امپرسیونیسم د مدرنیته د پیل نښه بلل کېږي. د فردي شعور ارزښت پکې لوړېږي او حقیقت له مطلق ‌پالنې څخه نسبي ‌پالنې ته اوړي. دا بدلون وروسته په مدرنیزم کې لا ژور شو. که څه هم امپرسیونیسم لا تر اوسه نسبي ساده او حسي بڼه لري، خو د شعور مرکزیت هغه بنسټ دی چې مدرنیزم پرې ودرېده.
امپرسیونیسم له پخوانیو هنري بهیرونو څخه هم اغېزمن شوی دی. ریالیزم د ورځني ژوند انځور ته لاره هواره کړه او د عادي موضوعاتو ارزښت یې تثبیت کړ، خو امپرسیونیسم د ریالیزم له تحلیلي ژورتیا او ټولنیز کره کتنې څخه واوښت او د اغیز ثبت ته یې مخه کړه. له بلې خوا، رومانتيزم د فردي احساس اهمیت مطرح کړی و، خو احساسات یې زیاتره حماسي او توفاني بڼه لرله. امپرسیونیسم دغه احساسات لنډ او شېبه ‌محوره کړل. همدارنګه سمبولیزم د رمزي ژورتیا تر خوا ولاړ و، خو امپرسیونیسم د منظم سمبولیک سیستم جوړولو ته اړتیا ونه لیده او یوازې یې د محسوسې تجربې  پر انعکاس بسنه وکړه.
په نقاشۍ کې د دې ښوونځي مخکښان «کلود مونټ، ایډګر دیګاس او کامیل پیسارو» وو چې د طبیعت او ښاري ژوند د شېبه ایزو صحنو په انځورولو سره یې نوې لاره پرانیسته. په ادبیاتو کې که څه هم امپرسیونیسم د منظم ښوونځي په توګه نه و تعریف شوی، خو د ځینو لیکوالو په اثارو کې یې اغېز څرګند دی. د «مارسل پروست» د حافظې او زمان ژور تحلیل د شېبه ای ادراک د پراخېدو بېلګه ده، او د «ورجینیا وولف »په نښېرونو کې د شعوري بهیر تخنیک د همدې فرد محور لید دوام ګڼل کېږي. همدارنګه د «ګوستاو فلاوبرټ »د ژبني دقت او دقیقې کتنې سبک د امپرسیونیستي حساسیت لپاره زمینه برابره کړه.
په پایله کې، امپرسیونیسم د هنر په تاریخ کې د ادراک د بدلون استازیتوب کوي. دا ښوونځی حقیقت د مطلق واقعیت پر ځای د فردي تجربې په توګه درک کوي، د شېبې ارزښت لوړوي، حسي ژبې ته لومړیتوب ورکوي او هنر له رسمي اکاډمیک چوکاټه ازادوي. د همدې فکري بنسټ له امله امپرسیونیسم د مدرن هنري شعور یو بنسټیز پړاو بلل کېږي او پر راتلونکو ادبي او هنري بهیرونو یې ژور اغېزه پرېښی ده.
مسعود: مهرباني وکړئ د امپرسیونیسم د ښوونځی د نوموتو او پېژندل شویو ادبي او هنري استازو او د دوی د نښیرونو(اثارو) د ځانګړتیاوو په اړه لنډ معلومات راکړئ.
پرهیز:
امپرسیونیسم د نولسمې پېړۍ په دویمه نیمایي کې په فرانسه، په ځانګړي ډول پاریس کې، راپیدا شو او وروسته یې په انځورګرۍ، ادبیاتو او موسیقۍ کې ژوره اغېزه پرېښوده. دې خوځښت د هغه وخت د دودیزو هنري معیارونو پر وړاندې د نوښت او بدلون استازیتوب کاوه. امپرسیونیستانو هڅه کوله چې د طبیعت او ورځني ژوند لنډمهاله اغېزه، د رڼا بدلونونه او د شېبې فضا په مستقیم او بې ‌واسطه ډول وړاندې کړي. د دې ښوونځي بنسټیزه ځانګړنه د واقعیت د عیني انعکاس پر ځای د هغه د ذهني او حسي ادراک وړاندې کول دي.
امپرسیونیسم په انځورګرۍ کې:
د امپرسیونیستي انځورګرۍ بنسټ د رڼا، رنګ او حرکت پر لنډ مهاله اغېزو ولاړ و. هنرمندانو د دقیقو کرښو او تفصیلي جوړښت پر ځای ازاد برش سټروکونه وکارول او هڅه یې وکړه چې طبیعي منظرې، ښاري ژوند او انساني تجربې د هماغه شېبې په احساس سره انځور کړي.
«کلاډ مونټ» د دې ښوونځي له بنسټګرو څخه ګڼل کېږي. هغه د طبیعت، اوبو او رڼا د بدلونونو په انځورولو کې ځانګړی مهارت درلود. د هغه اثار د ورځې په بېلابېلو وختونو کې د رڼا انعکاس ښيي او د رنګونو چټک او ازاد استعمال پکې څرګند دی.
«پیر-اګسټ رینوایر»  زیاتره د انساني څېرو، ټولنیزو محفلونو او ورځني ژوند د خوښیو انځورولو ته مخه کړه. د هغه په اثارو کې نرم او روښانه رنګونه کارول شوي او د ژوند خوښي او انساني تودوخه پکې منعکسېږي.
«ایډګر دیګاس» د حرکت او ژوندي صحنو په انځورولو کې ځانګړی سبک درلود. هغه په ځانګړي ډول د باله نڅاګرانو او د هغوی د تمرین صحنې انځور کړې. د هغه په نښیرونو کې نوې ترکیبي زاویې او د حرکت دقیق درک لیدل کېږي.
امپرسیونیسم په ادبیاتو کې:
ادبي امپرسیونیسم د واقعیت د عیني بیان پر ځای د ذهني او رواني تجربو انعکاس ته لومړیتوب ورکوي. لیکوالان هڅه کوي چې د شخصیتونو احساسات، خاطرات او ذهني انځورونه د ژبې له لارې داسې وړاندې کړي چې لوستونکی د شېبې فضا او عاطفي حالت درک کړي.
«مارسل پروست» د دې بهیر له مهمو استازو څخه دی. د هغه په اثارو کې د حافظې، وخت او شخصي تجربو ژور تحلیل لیدل کېږي. هغه د اوږدو او تفصیلي جملو له لارې د انساني شعور پېچلتیاوې بیان کړې دي.
«سټیفن مالارمي» که څه هم د سمبولیستي بهیر له مخکښانو څخه ګڼل کېږي، خو د هغه په شاعرۍ کې د امپرسیونیستي ځانګړنو نښې هم څرګندې دي. د هغه ژبه موسیقایي، سمبولیکه او مبهمه ده او د احساساتو لطیف او نازک انعکاس پکې تر سترګو کېږي.
امپرسیونیسم په موسیقۍ کې
امپرسیونیسم په موسیقۍ کې هم څرګند شو او د دودیزو هارمونیکو جوړښتونو پر وړاندې یې نوښت رامنځته کړ. په دې برخه کې «کلاډ ډیبسي » ځانګړی مقام لري. هغه د نرم او مبهم هارمونۍ، ازادو ریتمونو او نوښتګرو اهنګونو له لارې د طبیعت او فضا موسیقایي انځور وړاندې کړ. د هغه موسیقي د رنګینه اوازونو او لطیفو بدلونونو له امله د اورېدونکي پر احساساتو ژوره اغېزه کوي.
د امپرسیونیسم عمومي ځانګړتیاوې
امپرسیونیسم په ټوله کې د شېبې د اغېز ثبتول، د رڼا او رنګ اهمیت، ازاد او طبیعي سبک، او د شخصي تجربو او احساساتو انعکاس په ځان کې رانغاړي. په دې خوځښت کې د دقیقو او ریاضياتي جزیاتو پر ځای عمومي فضا او عاطفي اغېزې ته لومړیتوب ورکول کېږي. همدې ځانګړنو امپرسیونیسم د هنري او ادبي تاریخ په بهیر کې په یو مهم او اغېزمن ښوونځي بدل کړی دی.
د امپرسیونیسم او ریالیزم پرتله
د امپرسیونیسم د ځانګړنو تر څنګ، د دې ښوونځي پرتله له ریالیزم سره د دواړو خوځښتونو د فکري او هنري توپیرونو په روښانولو کې مرسته کوي. ریالیزم د نولسمې پېړۍ په منځنیو لسیزو کې د رومانتیسیزم پر وړاندې د غبرګون په توګه راڅرګند شو. ریالیستانو هڅه کوله چې ټولنیز واقعیتونه، طبقاتي توپیرونه او ورځنی ژوند په عیني او بې‌طرفه ډول وړاندې کړي. په مقابل کې، امپرسیونیسم د واقعیت پر عیني بیان بسنه ونه کړه، بلکې د واقعیت د ادراک پر شخصي او ذهني اړخ یې ټینګار وکړ.
په ادبیاتو کې توپیرونه
ریالیستي لیکوالان کوښښ کوي چې ټولنیزې ستونزې، اقتصادي شرایط او د انسان ژوند په عیني او تفصیلي ډول انځور کړي. د بېلګې په توګه، او«نوره دو بالزاک او گوستاو فلوبر »د ټولنې بېلابېل قشرونه او واقعیتونه په دقیق او تحلیلي سبک وړاندې کړي دي. په ریالیزم کې ژبه نسبتاً روښانه، مستقیمه او تشریحي وي، او لیکوال هڅه کوي چې د پېښو عیني بڼه وساتي.
برخلاف، امپرسیونیستي لیکوالان د ذهني حالتونو، حافظې، لنډ مهالو احساساتو او داخلي تجربو انعکاس ته لومړیتوب ورکوي. د پېښو پر کره تسلسل او ټولنیز تحلیل لږ تمرکز کېږي، او پر ځای یې د شېبې فضا، عاطفي رنګ او شخصي ادراک ته ارزښت ورکول کېږي. جمله‌ بندي کله ناکله اوږده، تأملي او ذهني بهیر ته نږدې وي.
په هنري سبک کې توپیرونه
په انځورګرۍ کې ریالیزم د دقیقو کرښو، واضح بڼو او ټولنیزو موضوعاتو انځورولو ته مخه کوي او هنرمند هڅه کوي چې واقعیت له بدلون پرته وړاندې کړي. خو امپرسیونیستان د رڼا، رنګ او حرکت پر لنډ مهاله اغېزو تمرکز کوي. دلته کرښې نرمې او ازادې وي، او د انځور عمومي فضا تر جزئیاتو مهمه ګڼل کېږي.
ریالیزم د عیني واقعیت پر موجودیت او د هغه پر مستقیم انعکاس باور لري او هنر د ټولنې د هندارې په توګه ګڼي. امپرسیونیسم بیا باور لري چې واقعیت یوازې هغه څه نه دي چې په سترګو لیدل کېږي، بلکې هغه اغېز هم دی چې پر ذهن او احساس پرېوځي. له همدې امله، په امپرسیونیسم کې د ادراک نسبي والی او فردي تجربه بنسټیز اهمیت لري.
په ټولیز ډول، ریالیزم د عیني، ټولنیز او دقیق انځور ښوونځی دی، حال دا چې امپرسیونیسم د ذهني، حسي او شېبه ‌ییز اغېز ښوونځی بلل کېږي. که ریالیزم واقعیت د ټولنې له زاویې بیانوي، امپرسیونیسم هغه د فرد له ادراک او احساساتو سره تړي. همدې بنسټیز توپیر دواړه ښوونځي د ادبي او هنري تاریخ په بهیر کې په ځانګړو او مستقلو خوځښتونو بدل کړي دي.
مسعود: په بېلابېلو  هیوادونو کې د امپرسیونیسم د سبک، نوموتي او اغېزمن لیکوال او هنرمندان څوک دي. د دوی  نامتو او پېژندل شوي نښیرونه(اثار) راته په ګوته کړئ.
پرهیز:
په بېلابېلو هېوادونو کې د امپرسیونیسم سبک او نوموتي استازي:
امپرسیونیسم د نولسمې پېړۍ په وروستیو لسیزو کې په فرانسه کې رامنځته شو، خو ډېر ژر یې اروپایي هېوادونو او وروسته نورو سیمو ته هم لاره وموندله. دا سبک په انځورګرۍ، ادبیاتو او موسیقۍ کې د رڼا، رنګ، فضا، احساس او شېبه ییز ادراک پر بنسټ ولاړ دی. امپرسیونیستانو هڅه وکړه چې واقعیت د دقیق او جامد انځور پر ځای د هغه د اغېز او حسي انعکاس له لارې وړاندې کړي. لاندې په څو مهمو هېوادونو کې د دې سبک نوموتي او اغېزمن استازي او د هغوی پېژندل شوي اثار معرفي کېږي.
فرانسه د امپرسیونیسم د پیدایښت ټاټوبی ګڼل کېږي. په انځورګرۍ کې «کلود مونه» د دې خوځښت بنسټګر بلل کېږي. د هغه مشهور اثر «د لمر خاته» د همدې سبک د نوم الهام بلل کېږي. همدارنګه د هغه «د اوبو نیلوفرونو لړۍ د رڼا او رنګ د بدلونونو» ښکلی انځور وړاندې کوي.
«پیر-اګسټ رینوایر» د انساني څېرو او ټولنیزو محفلونو په انځورولو کې شهرت لري. د هغه اثر «دانیل په مولن دولا ګالېت کې» د ښاري ژوند او خوښۍ ژوندی انځور وړاندې کوي.
«ایډګر دیګاس» د بالېت نڅاګرانو او د حرکت صحنو په انځورولو کې ځانګړی مقام لري. د هغه اثر د بالېت ټولګی د حرکت او ترکیب نوې زاویې څرګندوي.
په ادبیاتو کې «مارسل پروست» د امپرسیونیستي نثر مهم استازی دی. د هغه ستر اثر «د ورک شوي وخت په لټه کې» د حافظې، وخت او ذهني تجربو ژور تحلیل وړاندې کوي.
په موسیقۍ کې «کلاډ ډیبسي» د امپرسیونیستي موسیقۍ مخکښ ګڼل کېږي. د هغه اثر کلیر دی لون د نرمې هارمونۍ او شاعرانه فضا ښکلی بېلګه ده.
په انګلستان کې امپرسیونیسم په انځورګرۍ او ادبیاتو کې اغېز وکړ. جي. «ایم. ډبلیو. ټرنر» که څه هم تر رسمي امپرسیونیسم وړاندې ژوند کاوه، خو د هغه د رڼا او فضا کارونه د دې سبک لپاره الهام بښونکي بلل کېږي. د هغه اثر د جګړې تیمیریر د رنګ او رڼا ډراماتیک اغېز ښيي.
په ادبیاتو کې «ورجینیا وولف» د ذهني جریان او داخلي احساساتو په بیان کې امپرسیونیستي ځانګړنې څرګندوي. د هغې ناول آغلې ډالوې د شېبې فضا او رواني حالتونو ژور انعکاس وړاندې کوي.
په جرمني کې امپرسیونیسم په ځانګړي ډول په ادبیاتو او انځورګرۍ کې راڅرګند شو. «مکس لیبرمن» د رڼا او طبیعي منظرو په انځورولو کې مهم رول درلود. د هغه اثر ښځې د قازانو وهل د ورځني ژوند یو نرم او رڼا لرونکی انځور وړاندې کوي.
په ادبي ډګر کې «توماس مان» په خپلو لومړنیو اثارو کې د فضا او رواني حالتونو په انځورولو کې امپرسیونیستي تمایل څرګند کړی دی. د هغه ناول بډن بروکس د کورنۍ ژوند او ټولنیزو بدلونونو ژور تحلیل وړاندې کوي.
په روسیه کې امپرسیونیسم تر ډېره په انځورګرۍ کې څرګند شو. «ویلینټین سیروف» د رڼا او انساني څېرو په انځورولو کې شهرت لري. د هغه اثر نجلۍ د شفتالو سره د نرم رنګ او طبیعي فضا ښکلې بېلګه ده.
امپرسیونیسم امریکا ته هم ورسېد او هلته یې سیمه ییز رنګ خپل کړ. «مریم کسات» چې په فرانسه کې فعاله وه، د مور او ماشوم د اړیکو په انځورولو کې ځانګړی شهرت لري. د هغې اثر د ماشوم حمام د انساني تودوخې او نرم رنګ ښکاره بېلګه ده.
امپرسیونیسم که څه هم په فرانسه کې وزېږېد، خو په بېلابېلو هېوادونو کې یې بېلابېلې بڼې غوره کړې. په ټولو هېوادونو کې د دې سبک ګډې ځانګړنې د رڼا او رنګ اهمیت، د شېبې ثبتول، د احساساتو انعکاس او د واقعیت ذهني ادراک دی. د یادو هېوادونو هنرمندانو او لیکوالانو د خپلو فرهنګي او ټولنیزو شرایطو په رڼا کې امپرسیونیسم ته ځانګړی رنګ ورکړ او دا سبک یې نړیوال او اغېزمن هنري او ادبي ښوونځی وګرځاوه.
مسعود: ستاسو په اند، تر ټولو نامتو او غوره او خورا پېژندل شوی نښیر(اثر)، چې د امپرسیونیسم په ښوونځی پورې تړاو ولري د چا نښیر دی؟ مینځپانه، سکالو، مضمون او پیغام یې څه دی؟
پرهیز:
امپرسیونیسم د نولسمې پېړۍ هغه هنري بهیر و چې د هنر په تاریخ کې یې د لید، احساس او حقیقت په اړه ژور بدلون راوست. دې ښوونځي هڅه کوله چې نړۍ لکه څنګه چې په یوه تېره شېبه کې احساس کېږي، هماغسې انځور کړي. دلته د دقیقو کرښو او سختو جوړښتونو پر ځای رڼا، رنګ، فضا او لنډمهاله اغېزه اهمیت لري. هنرمند نور د واقعیت عکاس نه و، بلکې د خپلې تجربې ژباړن شو. حقیقت مطلق او ثابت ونه ګڼل شو، بلکې د انسان د لید او ادراک پورې وتړل شو.
په دې بهیر کې طبیعت یو ژوندی او خوځنده موجود ښکاري. لمر، اوبه، باد او سیوري هره شېبه بدلېږي او هنرمند هڅه کوي هماغه بدلېدونکې شېبې ونیسي. دلته رڼا یوازې فزیکي څرګندېدنه نه ده، بلکې د احساس سرچینه ده. همدا تمرکز پر رڼا او شېبې وروسته د مدرنیزم له فکري بدلون سره ونښلول شو، ځکه مدرنیزم هم باور درلود چې حقیقت نسبي دی او د انسان له تجربې پرته مانا نه لري.
امپرسیونیسم له ریالیزم سره هم تړاو لري، ځکه دواړه د ورځني ژوند موضوعاتو ته مخه کوي. خو توپیر دا دی چې ریالیزم د واقعیت دقیق انځور غواړي، حال دا چې امپرسیونیسم د واقعیت فضا او احساس نیسي. عادي خلک، ښارونه، نڅاوې او کارخونې د هنر وړ موضوع وګرځېدل. دا کار د هنر له اشرافي چوکاټه ووت او د منځنۍ طبقې ژوند ته د ارزښت ورکولو نښه وه.
په ځینو اثارو کې د انساني حالت نازک اړخ هم څرګندېږي. ستړیا، تمرین، حرکت او د شېبې تېریدل د انسان محدودیت او لنډ مهالي وجود ته اشاره کوي. همدا ټکی وروسته د اګزیستانسیالیزم له فکر سره تړل کېدای شي، ځکه هلته هم انسان د خپل وجود د مانا جوړوونکی ګڼل کېږي او ژوند لنډ او تېریدونکی بلل کېږي.
کله چې دا بهیر د افغاني او ختیځ هنري دودونو سره پرتله شي، نو مهم توپیرونه او ورته توب راڅرګندېږي. په ختیځ مینیاتور کې فضا فلیټه او سمبولیکه ده، کیسه او مانا پکې لومړیتوب لري، او رڼا یوشان او روحاني ښکاري. دلته هدف د یوې تلپاتې روایت وړاندې کول دي. په مقابل کې امپرسیونیسم د یوې لنډې شېبې انځور وړاندې کوي او د سترګو تجربه تر هر څه مهمه ګڼي. یو د ذهن او روایت هنر دی، بل د سترګو او احساس هنر.
که دا بحث د افغاني ادبي میراث له سترو شاعرانو سره وتړو، نو نورې ژورې اړیکې هم پیدا کېږي. خوشحال خان خټک طبیعت خوځنده او ځواکمن ویني. غرونه، اسونه او ډګر د خوځوون او عمل سمبولونه دي. هغه د انسان اراده او غیرت ستایي. په امپرسیونیسم کې هم طبیعت ساکن نه دی، خو هلته تمرکز پر احساس دی، نه پر اخلاقي پیغام. خوشحال د عمل فلسفه وړاندې کوي، امپرسیونیسم د تأثر فلسفه.
رحمان بابا نړۍ فاني ګڼي او د باطني حقیقت لټه کوي. هغه دنیا سیوری بولي او اصلي حقیقت په بل بعد کې ویني. امپرسیونیسم هم د شېبې لنډوالی ښيي، خو د ظاهري ښکلا په نیولو بسنه کوي. رحمان بابا له ظاهره باطن ته ځي، امپرسیونیسم له ظاهره هماغه ظاهري تأثر اخلي. سره له دې دواړه د لنډ مهالۍ احساس شریکوي.
په تصوفي فکر کې رڼا د کائناتو سرچینه ګڼل کېږي او هر څه د الهي حقیقت انعکاس بلل کېږي. که د امپرسیونیسم د رڼا مفهوم له دې فکر سره یوځای شي، نو طبیعي رڼا کولی شي د الهي نور سمبول شي. دلته طبیعت یوازې منظره نه پاتې کېږي، بلکې د وحدت د احساس هنداره ګرځي. انسان بیا یوازې نندارچي نه وي، بلکې سالک وي چې د رڼا پر لور روان وي.
سالک له عربي ژبې څخه اخیستل شوی، او په عمومي ډول په صوفي یا روحاني اصطلاحاتو کې کارېږي. د دې کلمې بنسټیزه مانا «تلونکی» یا «هغه چا ته چې په یوه لاره روان و.» ویل کېږي.
خو د تصوف په اصطلاح کې سالک داسې چا ته ویل کېږي چې د روحاني پرمختګ او خدای ته د په نږدې کېدو په لاره کې سفر کوي. 
د سالک مانا په تصوف کې، هغه مرید یا انسان چې د روحاني استاد (مرشد) تر لارښوونې لاندې د نفس اصلاح او د خدای د معرفت لپاره هڅه کوي. دې لاره ته سلوک ویل کېږي. سالک د پړاونو یا مقامونو څخه تېرېږي لکه: توبه، صبر، زهد، توکل، رضا.
که یو افغان هنرمند د امپرسیونیستي تخنیک او تصوفي فکر تر منځ پُل جوړ کړي، نو پایله به یو روحاني امپرسیونیسم وي. په دې هنر کې به نرم او خوځنده رنګونه وي، خو فضا به له سکون او مراقبې ډکه وي. طبیعت به د باطني مانا لرونکی وي، او انسان به د روحاني سفر په حال کې انځور شي. دلته به هره شېبه لنډه وي، خو همدا لنډه شېبه به د تلپاتې حقیقت اشاره ګرځي.
مراقبه د عربي ژبې کلمه ده او مانا یې «پام کول» ، «څارنه کول»، یا «د زړه او ذهن ژوره ».
په روحاني یا صوفي اصطلاح کې مراقبه هغه عمل ته ویل کېږي چې انسان پکې خپل ذهن او زړه ارام کړي او د خدای یاد ته متوجه شي. انسان هڅه کوي چې ځان له فکرونو پاک کړي او د الله حضور احساس کړي.  د مراقبې ساده تشریح. ارام کېناستل، سترګې بندول یا چپ پاتې کېدل، د خدای یاد کول، په خپل نفس او زړه غور کول، په تصوف کې مقصد.
د مراقبې هدف دا وي چې انسان خپل نفس اصلاح ، زړه پاک کړي او د خدای قربت ترلاسه کړي.
په لنډه توګه مراقبه د زړه او ذهن ژوره پاملرنه او د خدای د حضور احساس کول.
په ټوله کې امپرسیونیسم د رڼا او شېبې هنر دی، خوشحال د عمل او ځواک شاعر دی، رحمان بابا د مینې او باطن لاروی دی، او تصوف د مانا او وحدت فلسفه ده. که دا ټول په یوه هنري فضا کې سره یوځای شي، نو داسې هنر به وزېږي چې هم د سترګو اغېز ولري، هم د زړه حالت، او هم د روح سفر.
مسعود: تاسو د امپرسیونیسم د نښیرونو(اثارو) د هغو مهمو او بنسټیزو ځانګړتیاوو په تړاو معلومات وړاندې کړئ، چې د امپرسیونیسم د مکتب د مخکینیو مکتبونو له نښیرونو(اثارو) څخه توپیر لري.
پرهیز:
د امپرسیونیسم د هنري ښوونځي اثار د نقاشۍ په تاریخ کې د پام وړ بدلون استازیتوب کوي. دا ښوونځی د نولسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې رامنځته شو او د هغه وخت د دودیزو او اکاډمیکو هنري ښوونځيو له اصولو څخه یې ښکاره فاصله واخیسته. د امپرسیونیسم هنرمندانو هڅه کوله چې نړۍ هغسې وښيي لکه څنګه چې د انسان سترګې یې په یوه شېبه کې ویني او احساسوي. همدا لامل دی چې د دې ښوونځي نښېرونه له مخکینیو ښوونځیو لکه کلاسیک، نیوکلاسیک او ریالیزم سره په ګڼو برخو کې توپیر لري.
د امپرسیونیسم د نښېرونو له مهمو بنسټیزو ځانګړنو څخه یوه د رڼا او رنګ ځانګړې کارونه ده. په مخکینیو ښونځیو کې هنرمندانو ډېر کله  تیاره رنګونه او درانه سیورې کارول، خو امپرسیونیستانو روښانه او طبیعي رنګونو ته لومړیتوب ورکړ. هغوی هڅه کوله چې د لمر رڼا، د فضا روښانتیا او د ورځې د مختلفو وختونو بدلون په خپلو انځورونو کې وښيي. د رڼا انعکاس او د طبیعت د رنګونو ژوندي ښکاره کول د دې ښوونځي له مهمو ځانګړنو څخه ګڼل کېږي.
بله مهمه ځانګړنه د برس ازاد او چټک حرکت دی. په دودیزو ښوونځیو کې نقاشانو هڅه کوله چې انځورونه ډېر نرم، دقیق او له نښو پرته رسم کړي، تر څو د برس نښې ښکاره نه شي. خو امپرسیونیستانو ددې خلاف د برس ښکاره حرکتونه کارول او په لنډو او ازادو ګوزارونو یې رنګونه پر کینوس (د رسامۍ ټوکر) اچول. دا طریقه د انځور فضا ته خوځښت او ژوند ورکوي او د شېبې احساس څرګندوي.
د موضوعاتو په برخه کې هم د امپرسیونیسم نښېرونه له پخوانیو ښوونځیو څخه توپیر لري. پخوانیو ښوونځیو زیاتره تاریخي، مذهبي او افسانوي موضوعات انځورول، خو امپرسیونیستانو د ورځني ژوند صحنو ته پام واړاوه. د ښار کوڅې، باغونه، سیندونه، کافېګانې، د خلکو ناستې او د تفریح صحنې د دوی د نقاشۍ عام موضوعات وو. دا بدلون ښيي چې هنر یوازې د لوړو او رسمي موضوعاتو لپاره نه دی، بلکې د عادي ژوند ښکلا هم د هنر دپاره وړ ده.
د امپرسیونیستي اثارو بله ځانګړنه د فضا او شېبې د احساس څرګندول دي. هنرمندان هڅه کوي چې د یوې لنډې شېبې فضا او حرکت ثبت کړي. له همدې امله د دوی په انځورونو کې کله ناکله تفصیلونه لږ ښکاري او پر ځای یې د عمومي فضا او احساس وړاندې کول مهم وي. دا ځانګړنه د دې ښوونځي نوم ته هم اشاره کوي، ځکه امپرسیونیسم د یوې شېبې د اغېز یا احساس د څرګندولو هنر ګڼل کېږي.
همدارنګه امپرسیونیستانو د طبیعت په منځ کې نقاشي کول مهم ګڼل. دوی اکثره له کارځای څخه بهر د طبیعت په چاپېریال کې کار کاوه تر څو د رڼا او فضا طبیعي حالت په مستقیم ډول وویني. دې طریقه د هغه وخت له دودیزې سټوډیوي نقاشۍ سره توپیر درلود او د نقاشۍ په طریقه کې یې یو نوی بدلون رامنځته کړ.
په ټوله کې د امپرسیونیسم د ښوونځي نښېرونه د رڼا او رنګ په نوښتګر کارونې، د برس په ازادو حرکتونو، د ورځني ژوند په موضوعاتو، د طبیعت په مستقیمه لیدنه او د شېبې د احساس په څرګندولو سره له مخکینیو هنري ښوونځیو څخه جلا کېږي. همدې ځانګړنو دا ښوونځی د هنر په تاریخ کې د عصري هنر د پیل له مهمو پړاوونو څخه ګرځولی دی.
امپرسیونیسم د لویدیځ هنر په تاریخ کې هغه مهم پړاو دی چې د مخکینیو هنري ښوونځیو له دودیزو اصولو څخه یې څرګند واټن واخیست. تر دې مخکې کلاسیکیزم، نوی کلاسیکیزم، رومانتیسیزم او ریالیزم هڅه کوله چې نړۍ په منظم، انډول شوي او بشپړ ډول وړاندې کړي. صحنې به حساب شوې وې، کرښې به روښانه وې او انځور به داسې جوړېده چې ګواکې تلپاتې او نه بدلېدونکی حقیقت ښيي. امپرسیونیسم دا لید بدل کړ او د ثبات پر ځای یې د بدلون او شېبې ارزښت ته پام واړوه.
د امپرسیونیسم یوه بنسټیزه ځانګړنه د لنډې شېبې نیول دي. پخواني هنرمندانو به هڅه کوله چې یوه بشپړه او تاریخي صحنه انځور کړي، خو امپرسیونیستانو د هماغې شېبې اغېز مهم وباله چې سترګې یې ویني. هغوی غوښتل وښيي چې رڼا، رنګ او فضا هره شېبه بدلېږي او حقیقت یو ثابت جوړښت نه دی. د بندر، بڼ، کوڅې یا تالار یوه لنډه صحنه داسې انځورېده لکه همدا اوس چې رامنځته کېږي او بله شېبه به بدله شي.
په پخوانیو ښوونځیو کې رڼا یوازې د حجم او ژوروالي د ښودلو وسیله وه، خو امپرسیونیسم کې رڼا خپله د انځور موضوع وګرځېده. هنرمندانو به د ورځې بېلابېل وختونه انځورول تر څو د رڼا بدلون وښيي. سیوري روښانه، تور یا خړ نه وو، بلکې له رنګونو ډک وو. دا بدلون د طبیعت د مستقیمې لیدنې پایله وه، ځکه امپرسیونیستانو ډېری وختونه له کارځای څخه بهر انځور جوړوه او طبیعي فضا یې لیدله.
د تخنیک له پلوه هم لوی توپیر موجود و. پخوانيو هنرمندانو هڅه کوله چې د برس نښې پټې کړي او سطحه نرمه او صافه وساتي تر څو انځور واقعي او بشپړ ښکاره شي. امپرسیونیستانو ددې خلاف لنډ، مات او ازاد برس سټروکونه وکارول او پټ یې نه کړل. کله چې انځور له نږدې وکتل شي، ګوزارونه څرګند ښکاري، خو له لرې څخه یو منظم او ژوندي اغېز جوړوي. دا کار د انځور د جوړېدو بهیر ښکاره کوي او نښېر ته خوځښت ورکوي.
د موضوع له اړخه هم بدلون راغی. پخوانيو ښوونځیو ډېر کله تاریخي، اساطیري او مذهبي موضوعاتو ته مخه کوله. پاچاهان، اتلان او مقدسې کیسې د هنر اصلي محور وو. امپرسیونیسم عادي ژوند د هنر وړ وګرځاوه. بازارونه، کافې، نڅاوې، بڼونه او عادي خلک د انځور موضوع شول. دا بدلون د دې نښه وه چې هنر نور یوازې د اشرافي یا رسمي موضوعاتو لپاره نه دی، بلکې ورځنی ژوند هم ارزښت لري.
ترکیب هم له دودیز انډولیزې بڼې واوښت. پخوا به صحنه متقارن او مرکز محوره وه. امپرسیونیستانو نامتقارن او کله ناڅاپي ترکیبونه وکارول. ځینې څېرې به نیمه په کادر کې راتلې او صحنه به داسې ښکاره کېده لکه د یوې ناڅاپي شېبې عکس چې اخیستل شوی وي. دا کار تر ډېره د عکاسۍ له راپیدا کېدو اغېزمن و، ځکه عکاسي هم شېبه ثبتوله او صحنه به تل بشپړه نه وه.
پورته جمله د هنري ترکیب په اړه خبرې کوي او د دودیزو او نويو هنرونو توپیر ښيي. راځئ په ساده ډول یې تشریح کړو. پخوا په هنر کې لکه په کلاسیک نقاشۍ یا رینیسانس کې، صحنې متقارن او مرکزي محور لرونکې وې.
متقارن: ښي او کيڼ اړخونه یو بل ته ورته وي، انډول ساتل کېږي.
مرکز محوره: مهم موضوع یا شخصیت په صحنې کې په منځ کې وي، ټول پام ورته راګرځي. هدف یې ښکلا، نظم او هارموني ښودل وو.
بېلګه د «میکلانجلو یا رافایل» نقاشۍ.
امپرسیونیستانو لکه «مونه او پییر-اګست رینوار»، دا دودیز انډول مات کړ. دوی صحنې بې انډوله او کله بې تناسب او ناڅاپي  جوړولې.
شاید یو شی په یوه کونج کې وي او بل په بل ځای کې. رنګونه، رڼا او حرکت یې د واقعیت له احساس سره نږدې ښودل. هدف یې نه یوازې د سم انډول بلکې د ژوند چټک احساس او شېبه ایزې اغېزې وړاندې کول ول.
د رنګ کارونه هم بدله شوه. پخوانیو هنرمندانو سیوري زیاتره په تورو او نسواري رنګونو جوړول، خو امپرسیونیستانو خالص او روښانه رنګونه کارول. هغوی به بشپړونکي رنګونه سره نږدې اېښودل تر څو په سترګو کې ګډ شي. تور رنګ لږ کارېده او پر ځای یې د رنګونو تضاد د ژوروالي احساس جوړاوه. رنګ یوازې د شي د پېژندلو لپاره نه و، بلکې د احساس او فضا د انتقال وسیله شوه.
تر ټولو مهم بدلون د حقیقت په مفهوم کې و. په ریالیزم کې حقیقت د ټولنیز واقعیت دقیق انځور ګڼل کېده. په امپرسیونیسم کې حقیقت د سترګو تجربه شوه. هغه څه مهم شول چې هنرمند یې په یوه شېبه کې احساسوي. حقیقت نسبي او شخصي شو او هنر د شخصي ادراک بیان وګرځېد.
په ټوله کې امپرسیونیسم یوازې د تخنیک بدلون نه و، بلکې د لید بدلون و. دې ښوونځي نړۍ له یوه ثابت او بشپړ جوړښت څخه د رڼا، خوځښت او لنډ مهالۍ تجربې ډګر ته واړوله. هنرمند نور د واقعیت نقلوونکی نه و، بلکې د خپلې شېبې د احساس ژباړن شو.
مسعود: د امپرسیونیستانو، د انځورګرۍ او نقاشۍ هنر، ځانګړتیاوې، منځپانګه او پیغام او همداسې د دوی د هنر تګلوری او د سبک مهمې ځانګړنې څه ډول ارزوي؟
پرهیز:
د امپرسیونیستانو د انځورګرۍ او نقاشۍ هنر د نولسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې په فرانسه کې راڅرګند شو او وروسته یې د اروپا د هنر پر بهیر ژوره اغېزه وکړه. دا هنري خوځښت د هغه وخت د دودیزو اکاډمیکو اصولو پر وړاندې د نوښت او ازاد فکر استازیتوب کاوه. امپرسیونیستانو غوښتل چې د طبیعت او ژوند هغه شېبې انځور کړي چې انسان یې په خپلو سترګو ویني او سمدستي یې احساسوي. د دوی د هنر موخه دا نه وه چې صحنه په بشپړه توګه دقیق او واقعي رسم کړي، بلکې هڅه یې دا وه چې د لیدونکي په ذهن کې د یوې شېبې عمومي احساس او فضا ژوندۍ کړي.
په امپرسیونیستي هنر کې رڼا او رنګ ځانګړی اهمیت لري. هنرمندان هڅه کوي چې د طبیعي رڼا بدلونونه، د ورځې مختلف وختونه، د لمر انعکاس او د فضا روښانتیا په خپلو انځورونو کې وښيي. په دې سبک کې رنګونه په نسبي ډول روښانه او طبیعي کارول کېږي او هنرمندان ډېر وختونه د تورو او درنو رنګونو له کارولو ډډه کوي. د برس حرکتونه ازاد او چټک وي، ځکه هنرمند غواړي د شېبې احساس په چټک ډول ثبت کړي. همدې ازادو برس سټروکونو ته د امپرسیونیستي نقاشۍ یوه مهمه ځانګړنه ویل کېږي.
د امپرسیونیستانو د انځورونو موضوعات ډېر وخت د طبیعت صحنې، بڼونه، سیندونه، د ښار کوڅې او د خلکو ورځنی ژوند وي. دوی د عادي ژوند ښکلا او د طبیعت بدلونونه ښيي او د انسان او چاپېریال ترمنځ اړیکه انځوروي. د دوی په هنر کې د ژوند ساده شېبې لکه د خلکو تګ راتګ، د ماشومانو لوبې، د نڅا مجلسونه یا د ښار ورځنی شور او حرکت هم مهم ځای لري. دا موضوعات د دې ښکارندویي کوي چې هنر یوازې د لویو تاریخي یا افسانوي موضوعاتو لپاره نه دی، بلکې د ورځني ژوند ښکلا هم د هنر وړ ده.
د امپرسیونیستانو د هنر تګلوری د مستقیمې مشاهدې او د طبیعت له نږدې لیدلو سره تړاو لري. هنرمندان ډېر وخت خپل انځورونه د طبیعت په منځ کې رسموي تر څو د رڼا او فضا طبیعي حالت په دقیق ډول احساس کړي. د دې طریقې له لارې هنرمند کولای شي د طبیعت ژوندی حالت، د رڼا انعکاس او د فضا حرکت په انځور کې ثبت کړي. دا کار د هغه وخت له دودیزې سټوډیوي نقاشۍ څخه یو مهم بدلون ګڼل کېږي.
د امپرسیونیستي سبک له مهمو ځانګړنو څخه د رنګونو ماتول، د برس ازاد حرکت، د فضا او حرکت احساس او د طبیعي رڼا انعکاس دي. په دې سبک کې هنرمند هڅه کوي چې رنګونه په کوچنیو او لنډو ضربو سره وکاروي تر څو کله چې لیدونکی انځور ته له لږ واټن څخه وګوري نو رنګونه په طبیعي ډول سره یوځای ښکاره شي. دا تخنیک د انځور فضا ژوندۍ او خوځنده کوي.
د هنر د تاریخ له نظره امپرسیونیستي خوځښت ډېر مهم بلل کېږي، ځکه چې دا ښوونځی د عصري هنر د پیل له مهمو پړاوونو څخه ګڼل کېږي. امپرسیونیستانو د هنرمند شخصي تجربه او د طبیعت د لیدلو نوې لاره رامنځته کړه. د دوی نظریاتو وروسته په نورو هنري خوځښتونو لکه د وروسته امپرسیونیسم او عصري هنر کې هم ژور اغېزه پرېښوده. په همدې دلیل امپرسیونیستي هنر نه یوازې د نقاشۍ په تخنیک کې بدلون راوست، بلکې د هنر  فکر او لید لوری یې هم نوې بڼه ته واړاوه.
مسعود: تاسو  د امپرسیونیسم ځانګړی هنري اغېز، منځپانګه او پیغام په اروپا او نورو سیمو کې څه ډول ارزوئ؟
پرهیز:
د امپرسیونیستانو د انځورګرۍ او نقاشۍ هنر د هنر په تاریخ کې د یوه مهم بدلون استازیتوب کوي. دا هنري خوځښت د نولسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې رامنځته شو او د دودیزو اکاډمیکو اصولو پر وړاندې یې یو نوی لید وړاندې کړ. امپرسیونیستانو هڅه کوله چې نړۍ هغه ډول وښيي لکه څنګه چې د انسان سترګې یې په یوه شېبه کې ویني او احساسوي. د دوی هنر د دقیقو او سختو قواعدو پر ځای د طبیعت د ژوندیو بدلونونو، رڼا او د شېبې د احساس پر څرګندولو ولاړ دی.
د امپرسیونیستانو د نقاشۍ له مهمو ځانګړنو څخه یو د رڼا او رنګ ځانګړی کار دی. هنرمندان هڅه کوي چې د طبیعي رڼا بدلونونه، د ورځې مختلف وختونه او د فضا روښانتیا په خپلو انځورونو کې وښيي. رنګونه عموماً روښانه او طبیعي وي او د تورو او درنو سیورو کارونه لږ تر سترګو کېږي. د رڼا انعکاس، د اوبو پر سطحه د لمر ځلیدل، او د فضا رنګین بدلونونه د دې سبک مهمې برخې ګڼل کېږي.
د امپرسیونیستي نقاشۍ بله مهمه ځانګړنه د برش ازاد او چټک حرکت دی. هنرمندان رنګونه په لنډو او ازادو ضربو سره پر کینوس اچوي، چې د برس نښې پکې ښکاره پاتې کېږي. دا طریقه د انځور فضا ته خوځښت، ژوند او طبیعي احساس ورکوي. په دې ډول د شېبې لنډ مهاله تاثیر او فضا ثبتېږي.
د موضوع له نظره امپرسیونیستانو د ورځني ژوند صحنو ته ځانګړې پاملرنه وکړه. د ښار کوڅې، بڼونه، سیندونه، کافېګانې، د خلکو تفریحي غونډې او د طبیعت ارامې منظرې د دوی د انځورونو عام موضوعات ول. دوی غوښتل چې د عادي ژوند ښکلا او د انسان او چاپېریال اړیکه څرګنده کړي. دا بدلون د دې ښکارندویي کوي چې هنر یوازې د تاریخي یا مذهبي موضوعاتو پورې محدود نه دی، بلکې د ورځني ژوند ساده صحنې هم هنري ارزښت لري.
د امپرسیونیستانو د هنر منځپانګه ډېری وختونه د طبیعت بدلون، د ژوند لنډ مهاله شېبې او د انساني احساساتو ساده انعکاس څرګندوي. د دوی پیغام دا دی چې نړۍ په دوامداره توګه بدلېږي او هنر باید د همدې بدلونونو او شېبو احساس ثبت کړي. دوی هڅه کوي چې د لیدونکي ذهن ته د یوې شېبې فضا او احساس انتقال کړي.
د دوی د هنر تګلوری د طبیعت له مستقیمې لیدنې سره تړاو لري. هنرمندان ډېر وخت خپل انځورونه په طبیعت کې رسموي تر څو د رڼا، فضا او چاپېریال طبیعي حالت له نږدې درک کړي. دا طریقه د کارځای دننه دودیزې نقاشۍ څخه جلا ده او د نقاشۍ په طریقه کې یې نوې لاره پرانیسته.
د امپرسیونیستي سبک له مهمو ځانګړنو څخه د رنګونو ازاد استعمال، د برس ښکاره حرکتونه، د طبیعي رڼا انعکاس، د فضا او حرکت احساس او د شېبې د تاثیر ثبتول دي. په دې سبک کې هنرمند د دقیقو جزیاتو پر ځای د انځور عمومي فضا او احساس ته زیات اهمیت ورکوي.
په ټوله کې د امپرسیونیستانو هنر د طبیعت د ښکلا، د رڼا د بدلون، د ورځني ژوند د ساده شېبو او د انساني احساساتو د انعکاس هنر دی. د هنرپوهانو له نظره دا ښوونځی ځکه مهم ګڼل کېږي چې د عصري هنر بنسټ یې پیاوړی کړ او د هنرمند د شخصي لید او تجربې ارزښت یې زیات کړ. همدې ځانګړنو امپرسیونیسم د هنر په تاریخ کې د نوښت او بدلون یو مهم پړاو ګرځولی دی.
مسعود: امپرسیونیسم هغه هنري ښوونځی دی، چې د هنر په تاریخ کې یې ژور بدلون رامنځته کړ. رڼا، رنګ او شېبې د احساساتو او ځانګړي ادراک پر بنسټ یې نوی هنري لید وړاندې کړ. تاسو په دې برخه کې د امپرسیونیسم تاریخي شالید، بنسټزې هنري ځانګړتیاوې، نامتو استازي او د دوی پېژندل شوي نښیرونه (آثار) څه ډول ارزوئ؟ 
پرهیز:
امپرسیونیسم د نقاشۍ او انځورګرۍ هغه هنري ښوونځی ده چې د نولسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې رامنځته شو او د هنر په تاریخ کې یې د پام وړ بدلون راوست. دا ښوونځی د دودیزو اکاډمیکو اصولو پر وړاندې د نوښت او ازاد فکر څرګندونه کوي. امپرسیونیستانو هڅه کوله چې طبیعت او ژوند هغسې وښيي لکه څنګه چې د انسان سترګې یې په یوه شېبه کې ویني. د دوی هنر د رڼا، رنګ او د شېبې د احساس پر بنسټ ولاړ دی او هڅه کوي چې د طبیعت بدلونونه او د ژوند لنډ مهاله شېبې ثبت کړي. 
امپرسیونیسم په فرانسه کې د نولسمې پېړۍ په اویايمو کلونو کې راڅرګند شو. په هغه وخت کې د هنر رسمي ادارو او اکاډمیکو ښوونځیو د نقاشۍ لپاره سخت اصول درلودل او هنرمندان اړ ول څو تاریخي، مذهبي یا افسانوي موضوعات په دودیز ډول رسم کړي. خو یو شمېر ځوانو هنرمندانو د دې اصولو سره مخالفت وکړ او هڅه یې وکړه چې د طبیعت او ورځني ژوند صحنې په نوې بڼه انځور کړي.
د امپرسیونیسم نوم د یوه مشهور انځور څخه واخیستل شو چې د فرانسوي نقاش «کلود مونه» له خوا جوړ شوی و او د لمر خاته اغېزه نومېده. کله چې دا انځور په نندارتون کې وړاندې شو، ځینو منتقدانو په طنزي ډول دا اصطلاح وکاروله، خو وروسته همدغه نوم د یوه نوي هنري ښوونځي په توګه مشهور شو.
د امپرسیونیسم د هنر تر ټولو مهمه ځانګړنه د رڼا او رنګ ځانګړې کارونه ده. هنرمندان هڅه کوي چې د لمر رڼا، د ورځې مختلف وختونه او د طبیعت رنګین بدلونونه په خپلو انځورونو کې وښيي. رنګونه په عمومي ډول روښانه او طبیعي وي او د تیارو سیوریو کارونه لږه وي.
د برس ازاد او چټک خوځښت هم د دې سبک بله مهمه ځانګړنه ده. رنګونه په لنډو او ازادو ضربو سره کارول کېږي او د برس نښې ښکاره پاتې کېږي. دا طریقه د انځور فضا ته خوځښت او ژوند ورکوي او د شېبې احساس څرګندوي.
همدارنګه امپرسیونیستانو د طبیعت مستقیمه مشاهده مهمه بلله. دوی ډېر وخت خپل انځورونه په طبیعت کې رسمول تر څو د رڼا، فضا او چاپېریال طبیعي حالت په مستقیم ډول وویني. د ورځني ژوند صحنې لکه د ښار کوڅې، بڼونه، سیندونه او د خلکو تفریحي غونډې د دوی د هنر مهم موضوعات ول.
د امپرسیونیسم په ښوونځي کې څو هنرمندان ډېر مشهور ګڼل کېږي. له دوی څخه یو «کلاډ مونټ» دی چې د طبیعي منظرو او د رڼا د بدلونونو په انځورولو کې ځانګړی شهرت لري. 
بل مهم هنرمند «پیر-اګسټ رینوایر» دی چې د انسانانو د خوښیو، نڅاوو او ټولنیزو صحنو په انځورولو کې مشهور دی.
همدارنګه «ایډګر دیګاس» د بالت نڅاکوونکو او د ښار د ورځني ژوند د صحنو د انځورولو له امله پېژندل کېږي.
بل مهم استازی «کامیل پیسارو» دی چې د ښارونو او کلیوالي منظرو په انځورولو کې مهم رول لري او د امپرسیونیستي خوځښت له بنسټګرو څخه ګڼل کېږي.
د امپرسیونیسم له مشهور اثارو څخه یو د «لمر خاته» اغېزه دی چې د «کلاډ مونټ» له خوا جوړ شوی او د همدې ښوونځي د نوم سرچینه بلل کېږي.
بل مشهور نښېر «دانیل په مولن دولا ګالېت» کې دی چې د «پیر-اګسټ رینوایر» له خوا رسم شوی او د پاریس د ټولنیز ژوند خوښي او خوځښت ښيي.
د «ایډګر دیګاس » د بالت نڅاګرو انځورونه هم د امپرسیونیستي هنر له مهمو بېلګو څخه دي چې د خوځښت او تمرین صحنې په ډېر ژوندی ډول څرګندوي.
همدارنګه د «کامیل پیسارو» د ښارونو او سړکونو انځورونه د امپرسیونیستي منظرې نقاشۍ له مهمو اثارو څخه ګڼل کېږي.
د هنرپوهانو له نظره امپرسیونیسم د هنر په تاریخ کې د عصري هنر د پیل له مهمو پړاوونو څخه ګڼل کېږي. دا ښوونځی د هنرمند شخصي تجربه، د طبیعت مستقیمه لیدنه او د رڼا او رنګ ازاده کارونې ته اهمیت ورکوي. همدارنګه یې د هنر موضوعات له تاریخي او رسمي صحنو څخه د ورځني ژوند ساده خو ښکلو شېبو ته واړول.
په همدې دلیل امپرسیونیسم نه یوازې د نقاشۍ په تخنیک کې بدلون راوست، بلکې د هنر فکر او لید لوری یې هم بدل کړ او وروسته هنري ښوونځي لکه وروسته امپرسیونیسم او عصري هنر ترې ژور اغېزمن شول.
مسعود: ولې امپرسیونیستان په انځورګرۍ او نقاشۍ کې  روښانه او متحرک رنګونه او د رڼا شتون کاروي؟
پرهیز:
امپرسیونیستان په انځورګرۍ او نقاشۍ کې روښانه، ژوندي او خوځنده رنګونه او د رڼا څرګند حضور ځکه کاروي چې د طبیعت حقیقي فضا، د شېبې احساس او د لیدونکي بصري تجربه په ژوندۍ بڼه وړاندې کړي. د دې هنري ښوونځي اساسي موخه دا وه چې نړۍ هغسې وښيي لکه څنګه چې د انسان سترګې یې په طبیعت کې ویني، نه هغسې چې په دودیزو اکاډمیکو نقاشیو کې په ثابت او دروند شکل رسمېدل.
په طبیعت کې رڼا تل بدلېږي او د ورځې په مختلفو وختونو کې د رنګونو بڼه هم بدلېږي. امپرسیونیستانو دا بدلونونه په ډېر ځیرتیا ولیدل او هڅه یې وکړه چې د اوبو پر سطحه د لمر د رڼا انعکاس، د ونو تر سیورو لاندې روښانتیا او د فضا رنګین بدلونونه په خپلو انځورونو کې څرګند کړي. روښانه او خالص رنګونه د دې لپاره کارول کېږي چې د رڼا طبیعي اغېزې ښه ښکاره کړي.
بل مهم دلیل دا دی چې امپرسیونیستان د شېبې د احساس د ثبتولو هڅه کوي. کله چې انسان یوه منظره ویني، د هغه په سترګو کې لومړی د رڼا او رنګ عمومي اغېزه ښکاري، نه د هر شي دقیق تفصیل. نو ځکه هنرمندان هڅه کوي چې د رنګونو په چټکو او ازادو ضربو سره همدغه بصري ایز ثبت کړي. روښانه رنګونه د دې احساس د څرګندولو لپاره ډېر اغېزمن ګڼل کېږي.
همدارنګه روښانه او خوځنده رنګونه د انځور فضا ته ژوند، حرکت او انرژي ورکوي. امپرسیونیستان باور لري چې طبیعت یو ژوندی او خوځنده چاپېریال دی، نو ځکه باید د هغه انځور هم له همدې خوځښت او ژوند څخه ډک وي. د رڼا انعکاس او د رنګونو تنوع د دې فضا په جوړولو کې مهم رول لري.
یو بل دلیل د دودیزو نقاشیو پر وړاندې د بدلون راوستل وو. تر امپرسیونیسم دمخه ډېری نقاشیو تیاره رنګونه، درانه سیورې او ثابت جوړښتونه لرل. امپرسیونیستانو غوښتل چې له دې محدودیتونو څخه ځانونه خلاص کړي او د رنګ او رڼا نوې هنري ژبه رامنځته کړي.
په لنډ ډول ویلی شو چې امپرسیونیستان روښانه او خوځنده رنګونه او د رڼا حضور ځکه کاروي چې د طبیعت ریښتینی بصري اغېزه، د شېبې لنډ مهاله احساس، د فضا ژوند او د انسان د لید تجربه په هنري بڼه څرګنده کړي. همدا ځانګړنه د امپرسیونیستي هنر له مهمو نښو څخه ګڼل کېږي او د دې ښوونځي د نوښت او ځانګړتیا څرګندونه کوي.

مسعود: تاسو د امپرسیونیسم د ښوونځی، فلسفي او فکري بنسټونه، پیغام، منځپانګه او نړېوالې اغېزې څنګه څېړئ؟ او دا راته وویاست، چې د دې مکتب فکري او فلسفي اغېز په مدرنیزم، سمبولیسم او حتا اکزستانسیالیسم په ښوونځیو کې څه ډول څرګند شو؟
پرهیز:
امپرسیونیسم د نولسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې د انځورګرۍ او نقاشۍ په هنر کې یو مهم فکري او هنري خوځښت و چې د هنر د لیدلوري، ادراک او بیان په طریقه کې یې ژور بدلون راوست. دا ښوونځی یوازې یو تخنیکي بدلون نه و، بلکې د انسان د ادراک، احساس او د نړۍ د لیدلو د نوې فلسفې استازیتوب یې کاوه. امپرسیونیستانو هڅه کوله چې نړۍ د ثابتو او مطلقو حقیقتونو پر ځای د انسان د شخصي تجربې، لحظه یي احساس او بصري ادراک له لارې وښيي.
د امپرسیونیسم فلسفي او فکري بنسټونه
د امپرسیونیسم فکري بنسټونه د تجربې، ادراک او د طبیعت د مستقیمې لیدنې پر اصل ولاړ دي. د دې ښوونځي هنرمندان باور لري چې انسان نړۍ په ثابت او مطلق ډول نه ویني، بلکې هره منظره د رڼا، فضا او د شېبې د بدلونونو له مخې سره په توپیر کې ښکاري. له همدې امله د هنرمند دنده دا ده چې د همدې شېبه ایز اغېزې او احساس هنري انعکاس وړاندې کړي.
له فلسفي پلوه دا ښوونځي د تجربې او حسي ادراک پر ارزښت ټینګار کوي. د طبیعت لیدنه، د رڼا بدلونونه او د فضا رنګین حالت د انسان د بصري تجربې مهم عناصر ګڼل کېږي. له همدې امله امپرسیونیستانو د دقیقو او کلاسیکو قواعدو پر ځای د شخصي ادراک او احساس ازادي غوره کړه. 
د امپرسیونیسم هنر د طبیعت د بدلون، د ژوند د لنډو شېبو او د انساني تجربې د ژوندي احساس څرګندونه کوي. د دې ښوونځي پیغام دا دی چې حقیقت تل بدلېدونکی دی او د انسان ادراک هم د وخت، رڼا او فضا له بدلون سره بدلېږي. 
د دوی د هنر منځپانګه اکثره د ورځني ژوند ساده صحنې، د ښار کوڅې، بڼونه، سیندونه، د خلکو تفریحي غونډې او طبیعي منظرې دي. امپرسیونیستانو غوښتل وښيي چې د عادي ژوند شېبې هم هنري ارزښت لرلی شي. دا لید د هنر د موضوعاتو په غوره کولو کې یو مهم بدلون بلل کېږي.
امپرسیونیسم د هنر په نړیوال تاریخ کې د مدرن هنر د پیل له مهمو پړاوونو څخه ګڼل کېږي. د دې ښوونځي اغېزه نه یوازې په نقاشۍ کې، بلکې په ادبیاتو، موسیقۍ او نورو هنري برخو کې هم څرګنده شوه.
د رڼا او رنګ ازاده کارونه، د هنرمند شخصي تجربه، او د طبیعت مستقیمه لیدنه هغه مفکورې وې چې وروسته ګڼو هنري خوځښتونو ته یې الهام ورکړ. د همدې دلیل له مخې امپرسیونیسم د دودیزو هنري قواعدو ماتولو او د هنرمند د ازاد بیان لپاره نوې لاره پرانیسته.
د امپرسیونیسم فکري اغېز په مدرنیزم کې په ښکاره ډول لیدل کېږي. مدرنیستي هنرمندانو د دودیزو اصولو ماتولو، د هنرمند شخصي لید ته اهمیت ورکولو او د هنر د نوې ژبې رامنځته کولو ته مخه کړه.
امپرسیونیستانو د هنرمند د شخصي تجربې ارزښت ته لاره هواره کړه، او همدې فکر وروسته په مدرنیستي خوځښتونو کې د هنري ازادۍ او نوښت بنسټ پیاوړی کړ.
سمبولیستي هنرمندان د ظاهري واقعیت پر ځای د احساساتو، خیال او داخلي نړۍ د څرګندولو هڅه کوله. که څه هم د سمبولیسم تمرکز تر ډېره پر معنوي او خیالي مفاهیمو و، خو د امپرسیونیسم له لارې د هنرمند شخصي ادراک او احساس ته اهمیت ورکول د دې ښوونځي په رامنځته کېدو کې اغېزه درلوده.
امپرسیونیسم د هنر په بیان کې د ازادۍ فضا رامنځته کړه او همدا ازادي وروسته سمبولیستانو ته اجازه ورکړه چې د نښو او سمبولونو له لارې ژور معنوي مفاهیم څرګند کړي.
که څه هم اکزستانسیالیسم تر ډېره یو فلسفي ښوونځي دی، خو د انسان د فردي تجربې او شخصي ادراک پر ارزښت ټینګار کوي. امپرسیونیسم هم د انسان د فردي تجربې او د نړۍ د شخصي لید پراهمیت ټینګار کړی و.
په همدې توګه د فردي ادراک او شخصي تجربې دا مفکوره وروسته د اکزستانسیالیستي فکر په پراختیا کې هم په غیر مستقیم ډول اغېزمنه بلل کېږي. دواړه لیدلوري د انسان د فردي تجربې ارزښت ته اهمیت ورکوي.
په ټوله کې امپرسیونیسم یوازې یو هنري سبک نه دی، بلکې د نړۍ د لیدلو یو نوی فکري او فلسفي لیدلوری دی. دا ښوونځي د هنرمند شخصي ادراک، د طبیعت د شېبې بدلونونو او د رڼا او رنګ د ژوندیو اغېزو پر بنسټ ولاړ دی. د دې ښوونځي فکري او هنري اغېزه وروسته په ګڼو خوځښتونو لکه مدرنیزم، سمبولیسم او نورو فکري ښوونځیو کې هم څرګنده شوه او د هنر په تاریخ کې یې د بدلون یو مهم پړاو رامنځته کړ. 
مسعود: د امپریسیسم فلسفي خوځښت اغېز، چې د «جان لاک او ډیویډ هیوم» په فلسفي نښیرونو (آثارو)کې راڅرګند شو او په حسي آزماېښتونو، تجربو او انفرادي ادراک یې ټینګار کاوه، د «آرتور شوپنهاور» فلسفي لیدتوګو او نظریاتو اغېز، د «هانري برکسون» د لیدتوګو او نظریاتو اغېز او د ښکلا پېژندنې فلسفي اغېز د امپرسیونیسم خوځښت په پرمختیا او پراختیا کې څه ډول ارزوئ؟
پرهیز:
امپرسیونیسم د نولسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې یوازې د نقاشۍ یو تخنیکي بدلون نه وو، بلکې د هغه وخت د فلسفي فکرونو او فکري بدلونونو له اغېزې څخه هم رامنځته شوی هنري خوځښت وو. د دې ښوونځي تر شا هغه فکري چاپېریال ولاړ وو چې په کې د انسان د حسي تجربې، فردي ادراک، د زمان او حرکت د احساس او د ښکلا د نوې پوهې نظریات پراخ شوي ول. د تجربیت، ارادې، شهودي ادراک او د ښکلا پېژندنې فلسفي مفکورې د امپرسیونیسم په پرمختیا کې مهم رول ولوباوه.
د تجربیت فلسفي اغېز
د تجربیت فلسفه چې د «جان لاک او ډېوېډ هیوم» په فلسفي نظریاتو کې څرګنده شوې ده، ټینګار کوي چې د انسان پوهه له حسي تجربو او لیدنې څخه سرچینه اخلي. د دوی له نظره انسان نړۍ د خپلو حواسو له لارې درک کوي او د ادراک د پوهې بنسټ جوړوي. 
دا جمله چې «انسان نړۍ د خپلو حواسو له لارې درکوي او دا ادراک د پوهې بنسټ جوړوي» د انسان د پوهې د سرچینې په اړه یو مهم فلسفي نظر بیانوي. مطلب دا دی چې انسان خپل شاوخوا نړۍ د پنځو حواسو لکه لیدلو، اورېدو، بوی کولو، څکلو او لمس کولو له لارې پېژني. کله چې موږ یو شی وینو، لکه مڼه، نو د هغې رنګ د سترګو له لارې، خوند د ژبې له لارې، او بوی د پزې له لارې احساسوو. همدا حسي تجربې زموږ په ذهن کې د هغه شي په اړه یو انځور جوړوي، او ورو ورو له همدې تجربو څخه پوهه رامنځته کېږي. له همدې امله ویل کېږي چې د انسان د پوهې پیل له حواسو څخه کېږي.
دا نظر په فلسفه کې د تجربه پالنې له ښوونځي سره تړاو لري، چې د« جان لاک او ډېوېډ هیوم» له خوا ملاتړ شوی دی. دوی باور درلود چې د انسان ذهن د زیږد پر مهال تش وي او ټول مالومات وروسته د تجربې له لارې ترلاسه کوي. خو ځینې نور فیلسوفان، لکه «رینی ډیکارتس»  وایي چې یوازې حواس بسنه نه کوي، بلکې عقل هم مهم رول لري. د بېلګې په توګه، ریاضيکي حقیقتونه لکه ۲+۲=۴ موږ د حواسو له لارې نه، بلکې د فکر او عقل له لارې درک کوو.
سربېره پر دې، کله کله حواس موږ تېر باسي، لکه هغه وخت چې یو شی موږ ته بل ډول ښکاري، یا په تیاره کې یو رسی د مار په څېر ښکاري. دا ښيي چې یوازې پر حواسو بشپړ باور کول سم نه دی. له همدې امله «امانویل کانټ» یو منځنی نظر وړاندې کوي او وایي چې پوهه د حواسو او عقل د ګډ کار پایله ده. یانې حواس موږ ته مالومات راکوي، او عقل دا مالومات تحلیل او تنظیموي.
په پایله کې، دا جمله موږ ته دا راښيي چې د انسان پوهه له حسي تجربو څخه پیل کېږي، خو د بشپړې او سمې پوهې لپاره عقل هم اړین دی، او دواړه یو ځای د انسان د ادراک او علم بنسټ جوړوي.
دغه مفکوره د امپرسیونیسم د هنري فکر له اصلونو سره نږدې اړیکه لري. امپرسیونیستان باور لري چې هنرمند باید نړۍ د مستقیمې لیدنې او شخصي تجربې له لارې درک کړي. له همدې امله دوی د طبیعت په منځ کې نقاشي کول غوره ګڼله، تر څو د رڼا، رنګ او فضا هغه بصري تاثیرات ثبت کړي چې انسان یې په یوه شېبه کې احساسوي. په دې توګه د تجربیت فلسفه د امپرسیونیستي هنر د حسي او بصري تجربې بنسټ پیاوړی کوي.
د «ارتور شوپنهاور» فلسفي نظریات هم د امپرسیونیسم په فکري چاپېریال کې اغېزمن بلل کېږي. شوپنهاور باور درلود چې نړۍ یوازې د عقل له لارې نه، بلکې د احساس، ارادې او شهودي تجربې له لارې هم درک کېدای شي. د هغه له نظره هنر د انسان لپاره هغه وسیله ده چې د نړۍ ژوره تجربه او د ژوند داخلي حقیقتونه څرګندوي.
دغه فکر د امپرسیونیستي هنرمندانو له لید سره ورته والی لري. امپرسیونیستان هڅه کوي چې د طبیعت د یوې شېبې احساس او فضا انځور کړي، نه دا چې یوازې دقیق او عقلاني واقعیت نقل کړي. د احساس او شخصي تجربې دا ارزښت د امپرسیونیستي هنر په بیان کې په ښکاره ډول لیدل کېږي.
د فرانسوي فیلسوف «هینري برګسن» نظریات هم د امپرسیونیستي فکر له فضا سره اړیکه لري. برکسون د زمان د دوام او د شهودي ادراک پر اهمیت ټینګار کاوه. د هغه له نظره حقیقي تجربه د دوامداره حرکت او بدلون په جریان کې رامنځته کېږي او انسان کولی شي دا تجربه د شهودي ادراک له لارې درک کړي.
امپرسیونیستي هنرمندان هم د همدې دوامداره بدلون د انځورولو هڅه کوي. د رڼا بدلون، د فضا حرکت او د یوې لنډې شېبې ثبتول د دې ښوونځي مهم هدف دی. د برکسون د زمان او شهود نظریه د دې فکر فلسفي بنسټ ته نږدې ده.
د ښکلا پېژندنې فلسفه د امپرسیونیسم په پرمختیا کې بله مهمه فکري سرچینه وه. په دودیز هنر کې ښکلا د منظم جوړښت، انډول او کلاسیکو اصولو پر بنسټ تعریفېده. خو د نولسمې پېړۍ د فکري بدلونونو په ترڅ کې دا نظر رامنځته شو چې ښکلا د انسان د ادراک او تجربې له لارې احساس کېږي.
امپرسیونیستانو همدا مفکوره عملي کړه. د دوی لپاره ښکلا یوازې د دقیقې بڼې یا رسم په کمال کې نه وه، بلکې د رڼا په انعکاس، د رنګونو په ژوندۍ اړیکه او د طبیعت په شېبه یي فضا کې هم ښکاره کېده. د همدې دلیل له مخې دوی د ښکلا د بیان لپاره نوې هنري ژبه رامنځته کړه.
په ټولیز ډول د تجربیت فلسفه د حسي تجربې او مشاهدې ارزښت څرګندوي، د شوپنهاور فلسفه د احساس او داخلي تجربې اهمیت زیاتوي، د برکسون نظریات د زمان، حرکت او شهودي ادراک مفکوره روښانه کوي، او د ښکلا پېژندنې فلسفه د ښکلا د ادراک نوې بڼه وړاندې کوي. دا ټول فکري جریانونه د امپرسیونیسم د هنري خوځښت په رامنځته کېدو، پرمختیا او پراختیا کې مهم رول لري.
له همدې امله امپرسیونیسم یوازې یو هنري سبک نه بلل کېږي، بلکې د نولسمې پېړۍ د فلسفي فکرونو او فکري بدلونونو یوه هنري څرګندونه هم ګڼل کېږي، چې د انسان د ادراک، تجربې او د نړۍ د لیدلو نوې طریقه وړاندې کوي.
مسعود: تاسو د امپرسیونیسم مهم رول او اغېز  د ادبیاتو، شعر او داستان د پرمختیا او پراختیا په برخه کې او د امپرسیونیسم ادبیاتو اصلي ځانګړتیاوې او اغېز یې پر نورو ادبي خوځښتونو او مدرنه ټولنه کې څنګه ارزوئ؟ او دا راته وویاست په دې برخه کې پېژندل شوې څېرې څوک ول او د دوی نوموتي نښیرونه(آثار) کوم دي؟
پرهیز:
امپرسیونیسم که څه هم په اصل کې د انځورګرۍ او نقاشۍ له نړۍ څخه پیل شو، خو ډېر ژر یې د ادبیاتو، شعر او داستان پر بهیر هم ژور اغېز وکړ. د دې هنري او فکري خوځښت اساسي مفکوره دا وه چې هنرمند یا لیکوال باید د نړۍ دقیق او جامد تصویر وړاندې نه کړي، بلکې د یوې شېبې احساس، فضا او ذهني تاثیر څرګند کړي. همدا لید وروسته د ادبیاتو په ډګر کې د امپرسیونیستي لیکنې د رامنځته کېدو سبب شو.
د امپرسیونیسم اغېز پر ادبیاتو، شعر او داستان
په ادبیاتو کې امپرسیونیسم د واقعیت د دقیق او بشپړ بیان پر ځای د فضا، احساس او ذهني اغېز په بیان تمرکز کوي. لیکوال هڅه کوي چې د یوې صحنې ټول جزییات په منطقي او منظم ډول تشریح نه کړي، بلکې هغه عمومي احساس او اغېز څرګند کړي چې د صحنې له لیدلو څخه په ذهن کې رامنځته کېږي.
په شعر کې امپرسیونیستي شاعر د طبیعت د رڼا، رنګ، غږ او فضا د لنډ مهاله بدلونونو انعکاس وړاندې کوي. په داستان کې بیا لیکوال د پېښو د دقیق ترتیب پر ځای د کرکټرونو د داخلي احساساتو او ذهني فضا بیان ته اهمیت ورکوي.
د امپرسیونیستي ادبیاتو مهمې ځانګړتیاوې څو مهم اړخونه لري. لومړی دا چې لیکوال د شېبې د احساس او ذهني اغېز بیان ته ارزښت ورکوي. د طبیعت او چاپېریال فضا د رڼا، رنګ او خوځښت له لارې انځورېږي.
بله ځانګړنه د ژبې شاعرانه او تصویري بڼه ده. لیکوال هڅه کوي داسې کلمې وکاروي چې لوستونکی د صحنې فضا احساس کړي.
همدارنګه د داستان جوړښت ډېر وخت ازاد او انعطاف منونکی وي. پېښې په سخت منطقي ترتیب نه وړاندې کېږي، بلکې د کرکټر د احساساتو او تجربې له مخې بیانېږي.
د فردي ادراک اهمیت هم د دې سبک یوه مهمه ځانګړنه ده. هر کرکټر نړۍ د خپل احساس او تجربې له مخې ویني.
امپرسیونیسم وروسته په ګڼو ادبي خوځښتونو اغېز وکړ. په ځانګړي ډول د سمبولیسم پر ښوونځي یې اغېز څرګند دی، ځکه سمبولیستي لیکوالان هم د ظاهري واقعیت پر ځای د احساساتو او معنوي تجربې بیان ته پام کوي.
همدارنګه د مدرنیزم په ادبیاتو کې د فردي تجربې، داخلي مونولوګ او د شعور د جریان تخنیکونه تر یوې اندازې د امپرسیونیستي فکر دوام ګڼل کېږي.
په معاصره ټولنه کې هم د امپرسیونیستي لید اغېز لیدل کېږي، ځکه د هنر او ادبیاتو ډېری لیکوالان د انسان د شخصي تجربې او د ورځني ژوند د لنډو شېبو بیان ته اهمیت ورکوي.
د امپرسیونیستي ادبیاتو له مهمو څېرو څخه یو «مارسل پروست» دی چې د حافظې، احساس او ذهني تجربې د ژور بیان له امله مشهور دی.
بل مهم لیکوال «ګای ډي موپاسنټ» دی چې په خپلو کیسو کې د ژوند لنډې خو ژورې صحنې په ډېر دقیق احساساتي انداز بیانوي.
همدارنګه «سټیفن مالارمي» د شعر په برخه کې له هغو شاعرانو څخه دی چې د فضا، اشارو او ذهني احساس د بیان لپاره نوې شاعرانه ژبه رامنځته کړه.
د «انتون چیخوف» کیسې هم د فضا، سکون او د انساني احساساتو د ظریف بیان له امله د امپرسیونیستي تمایل یوه بېلګه بلل کېږي.
د امپرسیونیستي تمایل له مهمو ادبي اثارو څخه یو د «د ورک شوي وخت په لټه کې» ناول دی چې د حافظې او فردي تجربې ژوره څېړنه وړاندې کوي.
د «ګای ډي موپاسنټ» ګڼې لنډې کیسې لکه «غاړکۍ »د ورځني ژوند د یوې شېبې ژور احساساتي اغېز څرګندوي.
همدارنګه د «انتون چیخوف» کیسې او ډرامې د انساني ژوند د ساده خو ژورو تجربو د بیان له امله د امپرسیونیستي ادبیاتو له مهمو بېلګو څخه ګڼل کېږي.
په ټوله کې امپرسیونیسم د ادبیاتو، شعر او داستان په پرمختیا کې مهم رول لوبولی دی. دې ښوونځي د ادبي بیان تمرکز له دقیق واقعیت څخه د احساس، فضا او فردي تجربې پر لور واړاوه. د همدې فکري بدلون له امله د مدرنیستي ادبیاتو، سمبولیستي شعر او معاصرو ادبي تجربو لپاره نوې لارې پرانیستل شوې. همدې ځانګړنو امپرسیونیستي ادبیات د ادبي تاریخ په مهمو پړاوونو کې شامل کړي دي.
مسعود: د تیاتر او ډرامو  په هنر کې د امپرسیونیسم د ښوونځی د مهمو او اغېزمنو ځانګړتیاوُ په اړوند څه لید لرئ او د دوی نوموتي او مهم استازي څوک ول؟ هیله ده كه تاسو د تیاتر او ډرامو د هنرمندانو د هنري سبک او د هنري نامتو نښیرونو (اثارو)د ارزښت په اړه لنډه رڼا واچوئ.
پرهیز:
امپرسیونیسم که څه هم په اصل کې د نقاشۍ له نړۍ څخه پیل شو، خو د نولسمې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په پیل کې یې د تیاتر او ډرامې پر هنر هم اغېز وکړ. په تیاتر کې د امپرسیونیستي لید موخه دا وه چې د صحنې دقیق او بشپړ واقعیت نه، بلکې د فضا، احساس او ذهني تاثیر انعکاس وړاندې کړي. د دې مکتب هنرمندان هڅه کوله چې د صحنې د رڼا، رنګ، غږ او حرکت له لارې د یوې شېبې ځانګړی احساس رامنځته کړي.
په تیاتر او ډرامه کې د امپرسیونیسم مهمې ځانګړتیاوې 
په تیاتر کې د امپرسیونیستي لید یوه مهمه ځانګړنه د فضا او احساس رامنځته کول دي. د دې سبک ډرامې ډېر کله د کرکټرونو د داخلي حالت، ذهني تجربې او عاطفي فضا پر بیان تمرکز کوي. د پېښو سخت او ډراماتیک جوړښت تر ډېره کم وي او پر ځای یې د ژوند عادي شېبې او ورځني حالتونه وړاندې کېږي.
بله مهمه ځانګړنه د رڼا او صحنې کارونه ده. د امپرسیونیستي تیاتر په صحنه کې رڼا، سیوري او رنګونه د فضا د جوړولو لپاره کارول کېږي. دا تخنیک د دې لپاره دی چې لیدونکي د یوې ځانګړې فضا او احساس منځ ته راوړي.
همدارنګه د خبرو اترو طبیعي بڼه او د کرکټرونو عادي چلند د دې سبک یوه بله ځانګړنه ده. په دې ډول ډرامو کې ډېر وخت د ژوند عادي او ساده خبرې او د خلکو ورځنی ژوند انځورېږي. د کرکټرونو رواني حالت او داخلي احساسات د ډرامې د پرمختګ مهم عنصر ګرځي.
نوموتي استازي
د تیاتر او ډرامې په نړۍ کې څو لیکوالان او ډرامه لیکونکي د امپرسیونیستي تمایل له مخې مشهور شوي دي. له دې ډلې څخه یو «انتون چیخوف» دی چې د خپلو ډرامو له لارې یې د انساني ژوند ساده خو ژور احساسات انځور کړي دي.
همدارنګه «هینریک ایبسن» د تیاتر د نوې بڼې په رامنځته کولو کې مهم رول لري او د کرکټرونو رواني او ټولنیز حالت یې په ژوره توګه بیان کړی دی.
بل مهم هنرمند «موریس میټرلینک» دی چې د فضا، سکون او معنوي احساساتو د بیان له امله مشهور دی او د سمبولیستي او امپرسیونیستي تیاتر ترمنځ مهمه اړیکه جوړوي.
د تیاتر له مهمو نښېرونو څخه یو د انتون چیخوف ډرامه د چیری بڼ دی چې د انسان د ژوند بدلون، احساس او ټولنیز حالت په ظریف ډول بیانوي.
همدارنګه د هغه بله مشهوره ډرامه سیګل دی چې د هنر، مینې او انساني اړیکو موضوعات په ساده خو ژور ډول وړاندې کوي.
د «هینریک ایبسن» ډرامه د نانځکې کور هم د معاصر تیاتر له مهمو نښېرونو څخه ګڼل کېږي چې د انساني ازادۍ او فردي هویت موضوعات څېړي.
همدارنګه د «موریس میټرلینک» نښېر نیلي مرغۍ د معنوي فضا او سمبولیک بیان له امله د اروپایي تیاتر په تاریخ کې ځانګړی ځای لري.
د امپرسیونیسم اغېزه په تیاتر کې د دې سبب شوه چې ډرامه یوازې د لویو او ډراماتیکو پېښو پر بیان محدود نه شي. پر ځای یې د انسان د داخلي تجربې، احساساتو او د ژوند د عادي شېبو بیان ته ارزښت ورکړل شو.
همدارنګه د صحنې د رڼا، فضا او هنري جوړښت نوې لارې رامنځته شوې چې وروسته یې د مدرن تیاتر او رواني ډرامو په پراختیا کې مهم رول ولوباوه.
په همدې دلیل د امپرسیونیستي فکر اغېزه د شلمې پېړۍ د تیاتر په پرمختیا کې د یو مهم فکري پړاو په توګه ارزول کېږي
مسعود: په سینما او د فلمونو په جوړولو کې د امپرسیونیسم د سبک اصلي او مهمې ځانګړتیاوې څه ډول ارزوئ؟ د دې سبک د نامتو فلمونو او مهمو او پېژندل شویو استازو په تړاو لنډه رڼا واچوئ؟
پرهیز:
امپرسیونیسم د شلمې پېړۍ په لومړیو لسیزو کې د سینما په هنر کې هم د یو مهم هنري سبک په توګه راڅرګند شو. دې خوځښت تر ډېره د فرانسوي سینما له لارې وده وکړه او موخه یې دا وه چې فلم یوازې د کیسې د بیان وسیله نه وي، بلکې د انسان د دنننیو احساساتو، ذهني تجربو او رواني حالتونو د څرګندولو هنري ژبه هم شي. د امپرسیونیستي سینما جوړونکو هڅه کوله چې د تصویر، رڼا، خوځښت او د کمرې د تخنیکونو له لارې د کرکټرونو احساسات او د هغوی ذهني نړۍ څرګنده کړي.
په امپرسیونیستي سینما کې د تصویر فضا او بصري احساس ډېر اهمیت لري. فلم جوړونکي هڅه کوي چې د رڼا، سیوري او حرکت له لارې د صحنې ځانګړی احساس رامنځته کړي. د کمرې حرکت، نرم فوکس، د تصویر بدلول او ځانګړي بصري تخنیکونه د دې لپاره کارول کېږي چې د کرکټر د ذهن حالت یا احساسات څرګند کړي.
بله مهمه ځانګړنه د کرکټر د دنننۍ نړۍ څرګندول دي. د دې سبک فلمونه ډېر وخت د انسان د احساساتو، خیالونو او رواني حالتونو بیان ته ځانګړې پاملرنه کوي. د تصویرونو ترکیب، د کمرې زاویې او د ایډیټ کولو تخنیکونه د دې لپاره کارول کېږي چې د ذهن دنننۍ تجربه نندارې ته وړاندې کړي.
همدارنګه د کیسې جوړښت تل دودیز او خطي نه وي. ډېر وخت د فلم روایت د کرکټر د احساساتو او تجربې له مخې وړاندې کېږي. له همدې امله د صحنو ترتیب او د وخت جریان کله ناکله شاعرانه او ازاده بڼه لري.
د امپرسیونیستي سینما له مهمو فلم لارښود انو (کارګردانانو) څخه یو «ابیل ګانس» دی چې د سینما د تخنیکي نوښتونو او لویو بصري تجربو له امله مشهور دی.
بله مهمه څېره «جرمین ډولاک» دی چې د سینما د شاعرانه او رواني بیان په رامنځته کولو کې یې مهم رول درلود.
همدارنګه «جین اپسټین» د امپرسیونیستي سینما له مهمو  نظریه وړاندې کوونکو او فلم جوړونکو څخه ګڼل کېږي چې د سینما د شاعرانه تصویر او احساساتي بیان مفکوره یې پیاوړې کړه.
بل مهم استازی «مارسل ایل هربیر» دی چې د بصري ښکلا او هنري جوړښت له امله د دې سبک له مهمو هنرمندانو څخه شمېرل کېږي.
د امپرسیونیستي سینما له مهمو فلمونو څخه یو د «ابیل ګانس» نښیر ناپلیون دی چې د کمرې د خوځښت، ایډیټ او بصري نوښتونو له امله د سینما په تاریخ کې ځانګړی ځای لري.
همدارنګه د «جرمین ډولاک» فلم موسکا کوونکې میرمن «بیوډیټ» د ښځې د رواني حالت او دنننۍ تجربې د هنري بیان له امله مشهور دی.
د «جین اپسټین» فلم «کویر فیډل» هم د امپرسیونیستي سینما له مهمو نښیرونو څخه ګڼل کېږي چې د احساساتي فضا او بصري نوښتونو له امله پېژندل کېږي.
د سینما په تاریخ کې امپرسیونیستي سبک ځکه مهم ګڼل کېږي چې دې خوځښت د فلم ژبه بدله کړه. تر دې وړاندې فلمونه تر ډېره یوازې د داستان د بیان وسیلې ول، خو امپرسیونیستي کارګردانانو وښوده چې سینما کولی شي د احساس، ذهن او رواني تجربې هنري بیان هم وي.
د دې سبک اغېزه وروسته په ګڼو سینمایي خوځښتونو لکه هنري سینما، اروپایي مدرنیستي سینما او ان معاصر تجربوي فلمونو کې هم څرګند شو. همدې ځانګړنو امپرسیونیستي سینما د فلم د تاریخ په مهمو هنري پړاوونو کې شامله کړې ده.
مسعود: تاسو د امپرسیونیسم د سبک مهمې ځانګړتیاوې د عکاسۍ په برخه کې څه ډول ارزوئ. د اکسپرسیونیسم د سبک تخنیکونه، ځانګړتیاوې او د نوموتو څېرو پېژندنه او د دوی د نښیرونو(اثارو) په تړاو څه لید لرئ؟
پرهیز:
امپرسیونیسم او اکسپرسیونیسم دواړه د هنر مهم سبکونه دي چې د عکاسۍ په برخه کې هم اغېزمن شوي دي. که څه هم دا دواړه خوځښتونه په اصل کې د نقاشۍ له نړۍ څخه پیل شوي، خو د شلمې پېړۍ له پیل سره سم عکاسانو هم د دې هنري مفکورو څخه الهام واخیست او د تصویر له لارې یې د احساس، فضا او انساني تجربې نوې بڼې څرګندې کړې.
په عکاسۍ کې د امپرسیونیستي سبک اصلي موخه دا ده چې د تصویر له لارې د یوې شېبې عمومي احساس او فضا څرګنده کړي. د دې سبک عکاسان د دقیق او واضح واقعیت پر ځای د رڼا، سیوري او نرمې فضا په وسیله شاعرانه او احساساتي تصویر رامنځته کوي.
په امپرسیونیستي عکاسۍ کې نرم فوکس، د رڼا انعکاس، د خړې، غبار یا دوړه ییزه فضا او د رنګونو یا سیورو نرم بدلونونه ډېر کارول کېږي. عکاسان هڅه کوي چې د طبیعت د رڼا بدلون، د سهار یا ماښام فضا او د چاپېریال شاعرانه حالت ثبت کړي. دا ډول عکسونه ډېر وخت د نقاشۍ له انځورونو سره ورته احساس رامنځته کوي.
اکسپرسیونیسم د امپرسیونیسم خلاف د فضا د نرم احساس پر ځای د داخلي احساساتو د قوي او کله ناکله تند بیان هڅه کوي. په عکاسۍ کې دا سبک د قوي سیورو، تیزو رڼاوو او لوړو تضادونو په وسیله څرګندېږي.
په اکسپرسیونیستي عکاسۍ کې د کمرې غیرمعمولي زاویې، د تصویر تحریف، او د تورو او روښانه رڼاوو قوي تضاد کارول کېږي. د دې تخنیکونو موخه دا ده چې د انسان داخلي احساسات لکه ویره، اضطراب، یوازیتوب یا ذهني فشار څرګند کړي.
د امپرسیونیستي عکاسۍ مهم تخنیکونه نرم فوکس، د اوږده ایکسپوژر کارونه، د طبیعي رڼا کارول او د فضا شاعرانه تنظیم دی.
په اکسپرسیونیستي عکاسۍ کې بیا د لوړ تضاد لرونکي رڼا کارول، تیز سیوري، د کمرې غیرعادي زاویې او د تصویر د جوړښت ډراماتیک بدلونونه ډېر لیدل کېږي.
ایکسپوژر څه ته وايي: ایکسپوژر یوه انګلیسي کلمه ده چې عمومي مانا یې له یو شي سره مخ کېدل، ښکاره کېدل، یا تجربه ترلاسه کول دي. دا کلمه په بېلابېلو برخو کې کارول کېږي او د استعمال له مخې یې مانا لږه بدلېږي.
په ورځني ژوند کې، ایکسپوژر هغه حالت ته ویل کېږي چې یو انسان له نوو شیانو، ځایونو یا حالاتو سره مخ شي او له هغه څخه تجربه ترلاسه کړي. د بېلګې په توګه، هغه کسان چې ډېر سفر کوي یا له مختلفو خلکو سره اړیکې لري، ویل کېږي چې ښه ایکسپوژر لري، یانې پراخې تجربې لري.
په رسنیو او شهرت کې، ایکسپوژر د دې مانا لري چې یو کس یا نښېر د خلکو مخې ته راوځي او پېژندل کېږي. کله چې یو هنرمند یا لیکوال په ټلویزیون، انټرنېټ یا نورو رسنیو کې ښکاره شي، نو هغه ته ایکسپوژر ویل کېږي، ځکه خلک یې ویني او ورسره بلدېږي.
په عکاسۍ کې، ایکسپوژر د کامرې هغه پروسه ده چې له مخې یې رڼا سنسر یا فلم ته داخلېږي. که رڼا زیاته وي، عکس ډېر روښانه راځي (ډیر ښکاره شوی)، او که کمه وي، عکس تیاره وي (بې پروا).
په طبي برخه کې، ایکسپوژر د دا مانا لري چې یو څوک له ناروغۍ، وایرس یا کوم خطرناک شي سره تماس پیدا کړي. د بېلګې په توګه، که یو څوک له ناروغ کس سره نږدې وي، ویل کېږي چې هغه د ناروغۍ سره ایکسپوژر لري.
په ټوله کې، ایکسپوژر د یو شي سره د تماس، تجربې یا ښکاره کېدو حالت ته ویل کېږي، چې مانا یې د کارونې له ځای سره سم بدلېږي.
د امپرسیونیستي او شاعرانه عکاسۍ له مهمو مخکښانو څخه یو «الفریډ سټیګلیټز» دی چې د عکاسۍ د هنري ارزښت د ثابتولو لپاره یې مهم رول ولوباوه.
همدارنګه «اډوارډ سټیچن» د طبیعت او فضا شاعرانه عکسونو له امله مشهور دی.
د اکسپرسیونیستي تمایل له مهمو عکاسانو څخه یو «مین ري» دی چې د تجربوي عکاسۍ او نوښتګرو تخنیکونو له امله پېژندل کېږي.
همدارنګه «بل برانډټ» د تور او سپین عکسونو او ډراماتیک سیوري له امله د اکسپرسیونیستي فضا په رامنځته کولو کې مهم ګڼل کېږي.
د «الفریډ سټیګلیټز» د ښار او اسمان انځورونه د عکاسۍ د شاعرانه فضا مهمې بېلګې بلل کېږي.
د «اډوارډ سټیچن» مشهور عکس د ډنډ — سپوږمۍ رڼا د رڼا او فضا د شاعرانه بیان له امله د عکاسۍ په تاریخ کې ځانګړی ځای لري.
همدارنګه د «مین ري» تجربوي عکسونه لکه رایګرافونه د نوښت او هنري تخنیک له امله د عصري عکاسۍ مهم نښېرونه ګڼل کېږي.
په ټوله کې امپرسیونیستي عکاسي د فضا، رڼا او شاعرانه احساس د بیان هنر دی، په داسې حال کې چې اکسپرسیونیستي عکاسي د انسان د دنننیو احساساتو د قوي او ډراماتیک بیان هڅه ده. دواړو سبکونو د عکاسۍ هنر ته نوې هنري ژبه ورکړه او ویې ښودله چې عکس یوازې د واقعیت ثبت نه دی، بلکې د احساس او فکر د بیان یوه پیاوړې وسیله هم ده.
مسعود: ښه به وي که تاسو د معمارۍ په برخه کې د امپرسیونیسم د مهمو ځانګړتیاوُ، د نوموتو معمارانو د پیژندل شویو او د دوی د نامتو نښیرونو(اثارو) په اړه معلومات ورکړئ.
پرهیز:
امپرسیونیسم په اصل کې د نقاشۍ له نړۍ څخه پیل شو، خو د نولسمې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په پیل کې یې د هنر پر نورو برخو لکه معمارۍ هم غیرمستقیم اغېزه وکړ. په معمارۍ کې امپرسیونیسم د یو جلا او سخت تعریف شوي سبک په توګه نه دی رامنځته شوی، خو د دې هنري خوځښت ځینې فکري مفکورې لکه د رڼا اهمیت، د فضا احساس، د چاپېریال اغېز او د انسان د بصري تجربې ارزښت د معمارۍ په نوو نظریاتو کې څرګندې شوې دي. د همدې مفکورو له امله ځینې معمارانو هڅه کوله داسې ودانۍ طرحه کړي چې د رڼا، فضا او طبیعت ترمنځ یو ژوندی اړیکه رامنځته کړي.
په معمارۍ کې د امپرسیونیستي فکر تر ټولو مهمه ځانګړنه د طبیعي رڼا کارونه ده. معماران هڅه کوي چې ودانۍ داسې طرحه کړي چې د ورځې رڼا د ودانۍ په فضا کې وچلېږي او د داخلي چاپېریال فضا بدله کړي. د رڼا او سیوري دا بدلون د انسان په بصري تجربه کې مهم رول لري.
بله مهمه ځانګړنه د فضا د احساس رامنځته کول دي. په دې ډول معمارۍ کې ودانۍ یوازې د استوګنې یا کار لپاره نه وي، بلکې د انسان د تجربې او احساس د رامنځته کولو لپاره هم طرحه کېږي. د پراخو کړکیو، شیشې سطحو او پرانیستو فضاوو کارول د همدې هدف لپاره ترسره کېږي.
همدارنګه د طبیعت او ودانۍ ترمنځ اړیکه د دې لید بله ځانګړنه ده. معماران هڅه کوي چې ودانۍ د چاپېریال له منظرې سره همغږې کړي، تر څو انسان د طبیعت رڼا، هوا او منظرې ته نږدې پاتې شي.
که څه هم امپرسیونیسم په معمارۍ کې د رسمي سبک په توګه نه پېژندل کېږي، خو ځینې معماران د دې فکري مفکورې له اغېزې سره تړاو لري. له دې ډلې څخه یو «فرانک لویډ رایټ» دی چې د طبیعت او ودانۍ ترمنځ د اړیکې پر اصل یې ډېر ټینګار کاوه.
همدارنګه «لودویګ میس وان دیر روه» د شیشې، رڼا او ساده فضاوو د کارولو له امله د عصري معمارۍ له مهمو څېرو څخه ګڼل کېږي.
بل مهم معمار «فیلیپ جانسن» دی چې د شفافو فضاوو او رڼا د اغېزې په رامنځته کولو کې ځانګړی شهرت لري.
د معمارۍ له نامتو نښېرونو څخه یو د «فرانک لویډ رایټ» مشهور نښېر د اوبو غورځېدل دي چې د طبیعت او معمارۍ ترمنځ د همغږۍ یوه مهمه بېلګه بلل کېږي.
همدارنګه د «لودویګ میس وان دیر روه» اثر د «بارسلونا پویلین» د ساده جوړښت، رڼا او فضا د هنري کارونې له امله مشهور دی.
د «فیلیپ جانسن» اثر د ښیښې کور هم د رڼې فضا او طبیعي رڼا د کارونې له امله د عصري معمارۍ یو مهم نښېر ګڼل کېږي.
په ټوله کې که څه هم امپرسیونیسم په معمارۍ کې د یو خپلواک سبک په توګه نه دی رامنځته شوی، خو د دې خوځښت فکري مفکورې د معمارۍ پر پرمختګ ژوره اغېزه لري. د رڼا اهمیت، د فضا بصري تجربه، د طبیعت او ودانۍ اړیکه او د انسان د حسي ادراک ارزښت هغه نظریات دي چې وروسته د عصري معمارۍ په پرمختیا کې یې مهم رول ولوباوه. همدې مفکورو معمارۍ ته نوې هنري بڼه ورکړه او ودانۍ یې یوازې د ساختماني جوړښت پر ځای د انساني تجربې یو هنري فضا وګرځوله.
مسعود: د موسیقۍ  په هنر کې د امپرسیونیسم د ښوونځی د مهمو او اغېزمنو ځانګړتیاوُ په اړوند څه لید لرئ او د دوی نوموتي او مهم استازي څوک ول؟ هیله ده كه تاسو د موسیقۍ په هنر کې د امپرسیونیسم د هنرمندانو د هنري سبک او د هنري نامتو نښیرونو (اثارو)د ارزښت په اړه لنډه رڼا واچوئ.
پرهیز:
امپرسیونیسم د نولسمې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په پیل کې د موسیقۍ په هنر کې هم د یو مهم هنري خوځښت په توګه څرګند شو. دا سبک تر ډېره په فرانسه کې رامنځته شو او موخه یې دا وه چې موسیقي یوازې د منظمې هارمونۍ او دودیزو جوړښتونو پر بنسټ نه وي، بلکې د فضا، احساس او ذهني تاثیر د څرګندولو وسیله هم شي. د امپرسیونیستي موسیقۍ هنرمندانو هڅه کوله چې د غږونو، هارمونیو او ارکسترال رنګونو له لارې داسې فضا رامنځته کړي چې اورېدونکی د طبیعت، خیال او احساس نړۍ ته دننه کړي.
په امپرسیونیستي موسیقۍ کې د فضا او غږ رنګ ډېر اهمیت لري. کمپوزران هڅه کوي چې د مختلفو سازونو د ترکیب له لارې داسې صوتي فضا رامنځته کړي چې د طبیعت، اوبو، باد او نورو منظرو احساس څرګند کړي. د هارمونۍ جوړښت نسبتاً ازاد وي او د دودیزو قواعدو پابندي کمه وي.
بله مهمه ځانګړنه د ملودۍ نرم حرکت او مبهمه فضا ده. د امپرسیونیستي موسیقۍ ملودۍ ډېر وخت نرمې، روانې او لږې تکراري وي. د ټون یا سرکلید روښانه مرکز کله ناکله کمزوری وي، چې له امله یې موسیقي یو ډول ګنګ او خیال ته ورته احساس پیدا کوي.
همدارنګه د نوو سکیلونو کارول لکه د ټول ټون سکیل او پنتاتونیک سکیل د دې سبک مهم تخنیکونه دي. دا ډول سکیلونه د موسیقۍ غږ ته ځانګړی رنګ او فضا ورکوي.
سکیل کوم مفهوم وړاندې کوي: سکیل یوه انګلیسي کلمه ده چې بېلابېلې ماناوې لري، خو عمومي مفهوم یې د اندازې، کچې، درجې یا انډول ښودل دي. دا کلمه په مختلفو برخو کې کارول کېږي او مانا یې د استعمال له مخې بدلېږي.
په ورځني ژوند کې، سکیل د یو شي د اندازې یا کچې لپاره کارول کېږي. د بېلګې په توګه، کله چې وایو «دا پروژه لوی سکیل لري»، مطلب دا دی چې پروژه پراخه او لویه ده.
په نقشه یا جغرافیه کې، سکیل د تناسب ښودلو لپاره کارېږي. یانې په نقشه کې یو کوچنی اندازه د حقیقي نړۍ لوی واټن استازیتوب کوي. د بېلګې په توګه، که په نقشه کې ۱ سانتي متر د ۱ کیلومتر سره برابر وي، نو دې ته سکیل وایي.
په تعلیم او اندازه‌ کولو کې، سکیل د درجې یا کچې سیستم ته ویل کېږي. لکه د نمرو سکیل (له ۰ تر ۱۰۰) یا د سختۍ سکیل، چې یو شی په کومه درجه کې دی.
په موسیقۍ کې، سکیل د نغمو یوه منظم لړۍ ده چې له ټیټ نه تر لوړ غږ پورې ترتیب شوې وي.
په کاروبار او ټکنالوژۍ کې، سکیل کول (scaling) د یو کار یا سیستم د پراخولو مانا لري، یانې داسې وده کول چې ډېر خلک یا کارونه په اسانۍ اداره کړي.
په ټوله کې، سکیل د اندازې، کچې، تناسب یا درجې د ښودلو لپاره کارول کېږي، او دقیقه مانا یې د کارونې له برخې سره تړاو لري.
د امپرسیونیستي موسیقۍ تر ټولو مشهور استازی «کلاډ ډیبسي» دی چې د موسیقۍ په جوړښت کې یې د نوښتګرو هارمونیو او صوتي رنګونو کارونه رواج کړل.
بل مهم کمپوزر «موریس ریول» دی چې د ارکستر د غږونو په تنظیم او د موسیقۍ په رنګین جوړښت کې یې ځانګړی مهارت درلود.
همدارنګه ځینې نور کمپوزران لکه «ایریک ساتی» هم د دې فضا له هنري مفکورې څخه اغېزمن شوي او د ساده خو ځانګړو ملودیو له لارې یې نوې موسیقي وړاندې کړې ده.
د امپرسیونیستي موسیقۍ له نامتو اثارو څخه یو د «کلاډ ډیبسي» نښېر «لامیر» دی چې د سمندر د حرکت او فضا موسیقي انځور وړاندې کوي.
همدارنګه د هغه بله مشهوره ټوټه «کلیر دی لون» ده چې د پیانو لپاره لیکل شوې او د نرمې، شاعرانه فضا له امله ډېره مشهوره ده.
د «موریس ریول »نښېر «ډافنیس» او «کلوی» د ارکستر د غږونو د ښکلي ترکیب او هنري فضا له امله د امپرسیونیستي موسیقۍ له مهمو نښېرونو څخه ګڼل کېږي.
د موسیقۍ په تاریخ کې امپرسیونیستي سبک ځکه مهم ګڼل کېږي چې دې خوځښت د موسیقۍ د بیان طریقه بدله کړه. تر دې وړاندې موسیقي ډېری وخت د منظم جوړښت او کلاسیکو اصولو پر بنسټ وه، خو امپرسیونیستي کمپوزرانو د غږ رنګ، فضا او احساس ته ډېر اهمیت ورکړ.
د دې سبک اغېزه وروسته په مدرنه موسیقۍ، فلمي موسیقۍ او تجربوي کمپوزونو کې هم څرګند شو. همدې ځانګړنو امپرسیونیستي موسیقي د شلمې پېړۍ د هنري بدلونونو له مهمو پړاوونو څخه ګرځولې ده.
مسعود: امپرسیونیسم یوازې یو هنري سبک نه وو، بلکې د لیدلو او درک کولو نوی طرز وو. تاسو د امپرسیونیسم د مکتب د ژور اغېز، دک و دلیل څنګه څېړئ؟
پرهیز:
امپرسیونیسم د نولسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې د هنر په تاریخ کې د یو مهم فکري او هنري بدلون استازیتوب کوي. دا خوځښت یوازې د نقاشۍ یو نوی تخنیکي سبک نه و، بلکې د نړۍ د لیدلو، احساسولو او درک کولو یوه نوې طریقه وه. امپرسیونیستانو هڅه کوله چې واقعیت د ثابت او جامد حقیقت په توګه ونه ښيي، بلکې د انسان د حسي تجربې، شېبه ایز احساس او شخصي ادراک له لارې بیان کړي. همدې ځانګړتیا دا ښوونځی د هنر په تاریخ کې د یو ژور فکري بدلون په توګه مطرح کړ.
د امپرسیونیسم د ژورې اغېزې یو مهم دلیل دا و چې دا ښوونځی د هنر د دودیزو اصولو پر وړاندې ودرېد. تر دې وړاندې په اروپایي هنر کې اکاډمیک ښوونځي غالب وو او هنرمندان اړ وو چې تاریخي، مذهبي او افسانوي موضوعات په مشخصو قواعدو  رسم کړي. امپرسیونیستانو دا دودیز چوکاټ مات کړ او ویې ښودله چې هنر کولی شي د ورځني ژوند ساده شېبې هم انځورې کړي. د ښار کوڅې، بڼونو، سیندونه او د خلکو عادي ژوند د دوی د هنر موضوعات وګرځېدل.
د دې ښوونځي بل مهم دلیل د حسي تجربې او شخصي ادراک ارزښت و. امپرسیونیستانو باور درلود چې انسان نړۍ په یوه ثابته بڼه نه ویني، بلکې د رڼا، فضا او وخت په بدلېدو سره د شیانو بڼه هم بدلون کوي. له همدې امله هنرمند باید هغه اغېزه او احساس ثبت کړي چې د یوې شېبې په لیدلو سره رامنځته کېږي. دې فکر د هنر په بیان کې د شخصي تجربې او فردي ادراک ارزښت زیات کړ.
په نوښت سره د رڼا او رنګ کارونه هم د دې ښوونځي د اغېزې یو مهم عامل و. امپرسیونیستانو په خپلو انځورونو کې د طبیعي رڼا بدلونونه، د لمر انعکاس او د فضا رنګین حالت په نوې طریقه وښود. دوی د تورو سیورو پر ځای روښانه رنګونه کارول او د برس ازاد حرکت یې د شېبې احساس څرګندولو لپاره وکاروه. دا تخنیکونه وروسته د ګڼو هنري خوځښتونو لپاره الهام شو. 
امپرسیونیسم د هنر د موضوعاتو په غوراوي کې هم بدلون راوست. د لویو تاریخي او مذهبي موضوعاتو پر ځای د ورځني ژوند ساده او طبیعي صحنې د دوی د هنر برخه وګرځېدل. دا بدلون د هنر د ټولنیز مفهوم په پراختیا کې مهم رول ولوباوه او هنر یې د عام ژوند له تجربو سره نږدې کړ.
د امپرسیونیسم بل مهم اغېز دا و چې د مدرن هنر د رامنځته کېدو لپاره یې لاره هواره کړه. وروسته هنري خوځښتونه لکه امپرسیونیسم، سمبولیسم، اکسپرسیونیسم او مدرنیزم د همدې ښوونځي له فکري بدلون څخه اغېزمن شول. د هنرمند شخصي لید، د هنر ازادي او د نوښتګر بیان مفکوره د دې خوځښت له لارې پیاوړې شوه.
په ټولیزه توګه امپرسیونیسم یوازې یو هنري سبک نه ګڼل کېږي، بلکې د نړۍ د لیدلو او درک کولو یو نوی ډول بلل کېږي. دې ښوونځی د هنر تمرکز له دقیق نقل څخه د احساس، ادراک او تجربې پر لور واړاوه. د همدې دلیل له مخې د امپرسیونیسم اغېز نه یوازې په نقاشۍ کې، بلکې په ادبیاتو، موسیقۍ، تیاتر، سینما او نورو هنري برخو کې هم څرګند شو او د هنر د تاریخ په بهیر کې یې یو مهم فکري بدلون رامنځته کړ.
مسعود: تاسو د پُست امپرسیونیسم او نئو امپرسیونیسم په تړاو څه لید لرئ؟ د امپرسیونیسم هنري او ادبي ښوونځی ځانګړی هنري او بنسټیز  توپیر له پُست امپرسیونیسم او نئو امپرسیونیسم سره څنګه ارزوئ؟
پرهیز:
امپرسیونیسم، پُست امپرسیونیسم او نئو امپرسیونیسم د نولسمې پېړۍ په پای او د شلمې پېړۍ په پیل کې د اروپایي هنر درې مهم هنري پړاوونه دي. دا درې واړه خوځښتونه له یو بل سره تړاو لري، خو د هنري فکر، تخنیک او د واقعیت د بیان په طریقه کې ددوی ترمنځ مهم توپیرونه شتون لري. امپرسیونیسم د دې بدلونونو د پیل ټکی و، او وروسته پُست امپرسیونیسم او نئو امپرسیونیسم د همدې ښوونځي له مفکورو څخه الهام واخیست، خو هر یو یې خپل ځانګړی هنري لید او تخنیک رامنځته کړ.
امپرسیونیسم
امپرسیونیسم د نولسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې په فرانسه کې رامنځته شو. د دې ښوونځي هنرمندانو هڅه کوله چې د طبیعت د رڼا بدلون، د فضا احساس او د یوې شېبې بصري اغېزه ثبت کړي. د امپرسیونیستي نقاشۍ مهمې ځانګړتیاوې روښانه رنګونه، د برس ازاد حرکت، د طبیعي رڼا انعکاس او د ورځني ژوند صحنې دي.
په دې ښوونځي کې د واقعیت دقیق او منظم رسم ډېر مهم نه و، بلکې د یوې شېبې عمومي احساس او فضا ته زیات ارزښت ورکول کېده.
پُست امپرسیونیسم
پُست امپرسیونیسم د امپرسیونیسم له خوځښت وروسته رامنځته شو او د دې ښوونځي د ځینو محدودیتونو تر وړاندې د غبرګون په توګه  یې وده وکړه. د دې ښوونځي هنرمندانو هڅه کوله چې یوازې د طبیعت بصري اغېزه نه، بلکې د احساس، جوړښت او شخصي لید ژوره بڼه وړاندې کړي.
د دې ښوونځي هنرمندان لکه «ونسنټ وان ګو، پاول ګوګین او پاول سیزان» د رنګونو، بڼو او ترکیبونو له لارې د واقعیت نوې هنري بڼه وړاندې کړه.
په پُست امپرسیونیسم کې رنګونه ډېر قوي او څرګند وي، د برس حرکتونه څرګند وي، او د انځور جوړښت ته ډېر پام کېږي.
نئو امپرسیونیسم
نئو امپرسیونیسم د امپرسیونیسم علمي او منظم پرمختللې بڼه ګڼل کېږي. د دې ښوونځي هنرمندانو د رنګونو کارونه د علمي نظریو پر بنسټ تنظیم کړه. دوی د کوچنیو رنګینو د ټکو یا نقطو تخنیک کاراوه چې ورته پوینټیلیزم ویل کېږي.
«جورج سیورات او پاول سیګناک» د دې ښوونځي مهم استازي دي.
په دې سبک کې رنګونه د کوچنیو ټکو په بڼه پر کینوس لګول کېږي او کله چې لیدونکی له لرې واټن څخه انځور ته وګوري نو دا رنګونه یوځای ښکاري.
د امپرسیونیسم، پُست امپرسیونیسم او نئو امپرسیونیسم ترمنځ مهم توپیرونه په څو برخو کې څرګندېږي.
امپرسیونیسم د طبیعت د شېبې احساس او د رڼا بدلون ته اهمیت ورکوي او د برس ازاد حرکت کاروي.
پُست امپرسیونیسم د امپرسیونیسم له فضا څخه الهام اخلي خو د هنرمند شخصي احساس، قوي رنګونو او د انځور جوړښت ته ډېر پام کوي.
نئو امپرسیونیسم بیا د رنګونو علمي او منظم کارونه وړاندې کوي او د پوینټیلیزم تخنیک کاروي.
په ټوله کې امپرسیونیسم د مدرن هنر د پیل بنسټ جوړ کړ. پُست امپرسیونیسم د دې ښوونځي هنري ازادي لا ژوره کړه او د هنرمند شخصي بیان ته یې ډېر اهمیت ورکړ. نئو امپرسیونیسم بیا د رنګونو د علمي کارونې له لارې د نقاشۍ تخنیک ته نوې بڼه ورکړه.
له همدې امله دا درې واړه خوځښتونه د هنر په تاریخ کې د یو بل د بشپړونکو پړاوونو په توګه ارزول کېږي او د مدرن هنر په پرمختګ کې یې مهم رول لوبولی دی.
مسعود: د کلاسیسم د هنري نښیرونو(آثارو) تر ټولو مهم توپیر د امپرسیونیسم له هنري نښیرونو سره څه ډول پرتله کوئ؟
پرهیز: 
د کلاسیسم او امپرسیونیسم ترمنځ توپیر د هنر د تاریخ له مهمو بدلونونو څخه شمېرل کېږي. کلاسیسم د نظم، تعادل او عقل پر اصولو ولاړ هنري ښوونځی و، په داسې حال کې چې امپرسیونیسم د احساس، ادراک او د یوې شېبې د بصري تاثیر د څرګندولو هنر بلل کېږي. له همدې امله د دې دواړو ښوونځیو هنري نښیرونه د موضوع، تخنیک، رنګ او هنري لید له پلوه له یو بل سره څرګند توپیر لري.
د کلاسیسم هنري ښوونځی د لرغوني یونان او روم د هنر له اصولو الهام اخیستی دی. په دې ښوونځی کې نظم، انډول، څرګند جوړښت او عقلاني ترکیب ډېر مهم ګڼل کېږي. هنرمندان هڅه کوي چې انځورونه دقیق رسم کړي او د انساني بدن تناسب، حرکت او جوړښت په ساینسي او دقیق ډول وښيي.
د کلاسیستي هنر موضوعات ډېره کله تاریخي، اسطوري او اتلولي وي. د لرغونو کیسو، افسانو او تاریخي پېښو انځورول د دې ښوونځی مهمه ځانګړنه ده. رنګونه په نسبي ډول کنټرول شوي او منظم کارول کېږي او د برس نښې ډېر وخت په انځور کې نه ښکاري.
په دې ډول هنر کې هنرمند هڅه کوي چې واقعیت په منطقي او بشپړ ډول وړاندې کړي.
امپرسیونیسم د نولسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې رامنځته شو او د دودیزو هنري اصولو پر وړاندې يې یو نوی لید وړاندې کړ. په دې ښوونځی کې د دقیق واقعیت پر ځای د شېبې بصري اغېزې او د طبیعت د رڼا بدلون ته اهمیت ورکول کېږي.
د امپرسیونیستي هنر مهمه ځانګړنه روښانه او ژوندي رنګونه، ازاد برس سټروکونه او د طبیعي رڼا انعکاس دی. هنرمندان هڅه کوي چې د ورځې مختلف وختونه، د لمر رڼا او د فضا بدلونونه په خپلو انځورونو کې وښيي.
د موضوع له پلوه امپرسیونیستان ډېر کله د ورځني ژوند صحنې، طبیعي منظرې او د ښار عادي حالتونه انځوروي. د دې ښوونځی هدف دا نه دی چې هر تفصیل دقیق رسم کړي، بلکې غواړي د لیدونکي ذهن ته د یوې شېبې احساس انتقال کړي. 
د کلاسیسم او امپرسیونیسم ترمنځ تر ټولو مهم توپیر د هنر په لید او فلسفه کې دی. کلاسیسم د نظم، عقل او کلاسیکو اصولو پر بنسټ ولاړ دی، خو امپرسیونیسم د احساس، ادراک او بصري تجربې پر بنسټ ولاړ دی.
په کلاسیستي هنر کې جوړښت منظم، متوازن او دقیق وي، خو په امپرسیونیستي هنر کې برسونه ازاد او رنګونه نسبتاً ژوندي او خوځند وي.
د موضوع له نظره هم توپیر څرګند دی. کلاسیسم زیاتره تاریخي او اسطوري موضوعات انځوروي، خو امپرسیونیسم د طبیعت او ورځني ژوند ساده صحنې ښيي.
همدارنګه کلاسیستي هنر د بشپړتیا او دقیق رسم هڅه کوي، خو امپرسیونیستي هنر د یوې شېبې عمومي تاثیر او احساس ته اهمیت ورکوي.
په ټوله کې کلاسیسم د دودیز، منظم او عقلاني هنر استازیتوب کوي، په داسې حال کې چې امپرسیونیسم د نوښت، احساس او د طبیعت د شېبې ای تجربې هنر دی. همدا توپیر د هنر په تاریخ کې د کلاسیک هنر او مدرن هنر ترمنځ د بدلون مهم پړاو څرګندوي.
مسعود: تاسو  د امپرسیونیسم او ریالیسم د مکتبونو ترمنځ مهم او بنسټیز توپیرونه او ورته والی څنګه څېړئ؟
پرهیز:
د امپرسیونیسم او ریالیسم هنري ښوونځي د نولسمې پېړۍ په اروپا کې رامنځته شوي مهم هنري خوځښتونه دي. دواړه ښوونځي د پخواني اکاډمیک او رومانتيک هنر پر وړاندې د بدلون استازیتوب کوي، خو د واقعیت د ښودلو په طریقه، هنري لید او تخنیک کې د پام وړ توپیرونه لري. ریالیسم هڅه کوي چې واقعیت په عیني او دقیق ډول وړاندې کړي، په داسې حال کې چې امپرسیونیسم د واقعیت پر ځای د هغه شېبې یي بصري تاثیر او احساس انځوروي. 
د ریالیسم هنر
ریالیسم د نولسمې پېړۍ په منځنیو کلونو کې په فرانسه کې رامنځته شو. د دې ښوونځي هنرمندانو هڅه کوله چې د ژوند واقعي صحنې، د خلکو ورځنی ژوند، کارګره طبقه او ټولنیز حقیقتونه په رښتینې بڼه وښيي.
په ریالیستي هنر کې د دقیق رسم، واضح بڼې او واقعي جزئیاتو ته ډېر اهمیت ورکول کېږي. هنرمندان د ژوند هغه اړخونه هم انځوروي چې مخکې په هنر کې کم ښودل کېدل، لکه د بزګرانو کار، د ښار د عادي خلکو ژوند او ټولنیزې ستونزې.
د دې ښوونځي له مهمو استازو څخه «ګوستاو کوربټ او ژان فرانسوا میله» یادېږي.
د امپرسیونیسم هنر
امپرسیونیسم د نولسمې پېړۍ په وروستیو کلونو کې رامنځته شو او د ریالیسم له ځینو نظریاتو څخه یې الهام واخیست، خو د هنر بیان یې بل لور ته واړاوه. د دې ښوونځي هنرمندان د طبیعت د رڼا بدلون، د فضا خوځښت او د یوې شېبې بصري اغېزې ته اهمیت ورکوي.
په امپرسیونیستي نقاشۍ کې برس ازاد کارول کېږي، رنګونه روښانه او ژوندي وي او د دقیق جزئیاتو پر ځای د عمومي فضا او احساس څرګندول مهم ګڼل کېږي.
د دې ښوونځي مهم هنرمندان لکه «کلود مونه ، پیر آگوست رنوار او کامی پیسارو» دي.
د ریالیسم او امپرسیونیسم ترمنځ تر ټولو مهم توپیر د واقعیت د وړاندې کولو په طریقه کې دی. ریالیسم هڅه کوي چې واقعیت په دقیق او عیني ډول وښيي، خو امپرسیونیسم د واقعیت پر ځای د هغه بصري اغېزه او د لیدونکي احساس انځوروي.
په ریالیستي هنر کې جزئیات واضح او دقیق وي، خو په امپرسیونیستي هنر کې برس ازاد وي او د دقیق رسم پر ځای د رنګ او رڼا اغېزې ته اهمیت ورکول کېږي.
د موضوع له نظره هم توپیر لیدل کېږي. ریالیسم تر ډېره د ټولنیزو ستونزو او د عادي خلکو ژوند ته پام کوي، خو امپرسیونیسم د طبیعت منظرو، د ښار ورځني ژوند او د رڼا بدلونونو ته پاملرنه کوي.
د پورته توپیرونو سره سره دواړه ښوونځي ځینې ورته والی هم لري. دواړه د پخواني اکاډمیک هنر پر وړاندې د بدلون استازي دي او د ورځني ژوند موضوعاتو ته یې ارزښت ورکړی دی. همدارنګه دواړو ښوونځیو د هنر تمرکز له افسانوي او تاریخي موضوعاتو څخه د ژوند واقعي تجربو ته واړاوه.
په ټوله کې ریالیسم د واقعیت د دقیق او ټولنیز انځور هنر دی، په داسې حال کې چې امپرسیونیسم د واقعیت د بصري اغېزې او شېبه ای احساس هنر ګڼل کېږي. د دې دواړو ښوونځیو ترمنځ دا توپیر د هنر په تاریخ کې د واقعیت د ښودلو له عیني طرز څخه د فردي ادراک او حسي تجربې پر لور د بدلون یو مهم پړاو څرګندوي.
مسعود: د امپرسیونیسم، سمبولیسم او اکسپرسیونیسم د مکتبونو ترمنځ ورته والی او  مهم بنسټیز توپیرونه څه دي؟
پرهیز:
د امپرسیونیسم، سمبولیسم او اکسپرسیونیسم هنري ښوونځي د نولسمې پېړۍ په وروستیو او د شلمې پېړۍ په پیل کې د اروپایي هنر له مهمو خوځښتونو څخه شمېرل کېږي. دا درې واړه ښوونځي د دودیز اکاډمیک هنر له چوکاټ څخه د ازاد هنري بیان لور ته د بدلون استازیتوب کوي، خو د هنر د هدف، د احساس د بیان او د واقعیت د ښودلو په طریقه کې د دوی ترمنځ مهم توپیرونه هم شتون لري. 
امپرسیونیسم
امپرسیونیسم د نولسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې په فرانسه کې رامنځته شو. د دې ښوونځي هنرمندانو هڅه کوله چې د طبیعت د رڼا بدلون، د فضا ځوځښت او د یوې شېبې بصري اغېزه انځور کړي.
په دې سبک کې روښانه رنګونه، د برس ازاد حرکت او د طبیعي رڼا انعکاس مهم دي. هنرمندان د دقیق واقعیت پر ځای د یوې شېبې عمومي احساس او بصري اغېزې ته اهمیت ورکوي.
د دې مکتب مهم استازي لکه «کلود مونه ، پیر آگوست رنوار او ایډګر دیګاس» دي.
سمبولیسم
سمبولیسم د نولسمې پېړۍ په وروستیو کې د هنر او ادبیاتو یو فکري او هنري خوځښت و. د دې ښوونځي هنرمندانو هڅه کوله چې د واقعیت پر ځای د خیال، روحانیت او ذهني تجربو نړۍ انځور کړي.
په سمبولیستي هنر کې سمبولونه، افسانوي عناصر، شاعرانه فضا او مبهم مفاهیم ډېر اهمیت لري. هنرمندان د مستقیم واقعیت پر ځای د پټو مفاهیمو او ژورو فکري موضوعاتو د بیان لپاره سمبولونه کاروي.
د دې ښوونځي له مهمو هنرمندانو څخه «ګوستاو موریو، اوډیلون ریډون او ارنولډ بوکلین» یادېږي.
اکسپرسیونیسم
اکسپرسیونیسم د شلمې پېړۍ په پیل کې رامنځته شو او د انسان د ژورو احساساتو، اضطراب او رواني حالت د بیان لپاره یې نوی هنري طرز وړاندې کړ.
په دې سبک کې رنګونه ډېر قوي او شدید وي، بڼې اکثره تحریف شوي وي او د هنر هدف د هنرمند داخلي احساس او رواني حالت څرګندول وي.
د دې ښوونځي مهم هنرمندان لکه «اډوارډ مونچ ، ارنسټ لودویګ کرچنر او واسیلي کنډینسکي » دي.
د دې درې ښوونځیو ترمنځ ځینې مهم ورته والی هم شته. لومړی دا چې درې واړه د دودیز اکاډمیک هنر پر وړاندې د نوښت استازیتوب کوي. دوهم دا چې هر یو د هنرمند شخصي لید او احساس ته ارزښت ورکوي. درېیم دا چې د هنر د بیان ازادي او د نوو تخنیکونو کارول د دې ښوونځیو ګډه ځانګړنه ده.
د دې ښوونځیو ترمنځ مهم توپیر د واقعیت د وړاندې کولو په طریقه کې دی. امپرسیونیسم د طبیعت د رڼا او شېبې بصري اغېز انځوروي. سمبولیسم د خیال، روحانیت او سمبولیکو مفاهیمو نړۍ ته مخه کوي. اکسپرسیونیسم بیا د انسان ژور احساسات او رواني حالت په شدیدو رنګونو او تحریف شویو بڼو کې څرګندوي. 
همدارنګه د رنګ او بڼې کارونه هم توپیر لري. امپرسیونیسم په نسبي ډول طبیعي رنګونه کاروي، سمبولیسم شاعرانه او رازناکه فضا جوړوي، او اکسپرسیونیسم شدید او دراماتیک رنګونه کاروي.
په ټوله کې امپرسیونیسم د طبیعت د بصري تجربې هنر دی، سمبولیسم د خیال او معنوي مفاهیمو هنر دی، او اکسپرسیونیسم د ژورو احساساتو او رواني حالت هنر ګڼل کېږي. د دې درې ښوونځیو ترمنځ دا توپیرونه د مدرن هنر د پرمختګ په بهیر کې د هنري بیان د پراخېدو مهم پړاوونه څرګندوي.
مسعود: تاسو د امپرسیونیسم د ښوونځی د زوال او له منځه تللو اصلي لاملونه، انګیزې ، دک و دلیل څنګه ارزوئ؟ 
پرهیز: 
د امپرسیونیسم هنري خوځښت د نولسمې پېړۍ په دوهمه نیمایي کې د هنر په تاریخ کې یو مهم بدلون رامنځته کړ، خو لکه د نورو هنري خوځښتونو په څېر دا ښوونځی هم په تدریجي ډول خپل پخوانی ځواک له لاسه ورکړ او د شلمې پېړۍ له پیل سره یې ځای نورو نوو هنري خوځښتونو ته پرېښود. د امپرسیونیسم زوال په دې مانا نه دی چې دا هنر ناڅاپه پای ته ورسېد، بلکې د هنر د پرمختګ په بهیر کې د نوو نظریو او سبکونو د رامنځته کېدو له امله یې خپل مرکزي مقام ورو ورو له لاسه ورکړ.
د امپرسیونیسم د زوال تر ټولو مهم لامل د نوو هنري خوځښتونو رامنځته کېدل و. ځوانو هنرمندانو احساس کړه چې امپرسیونیسم یوازې د رڼا او شېبې بصري اغېزې په ښودلو پورې محدود پاتې شوی دی او د ژورو احساساتو، سمبولیکو مفاهیمو او جوړښتي نوښتونو د بیان لپاره بسنه نه کوي. له همدې امله نوي هنرمندان د هنر نوې لارې ولټولې.
د همدې لړۍ په پایله کې پُست امپرسیونیسم، سمبولیسم، نئو امپرسیونیسم او وروسته اکسپرسیونیسم رامنځته شول. هنرمندان لکه «وینسنټ وان ګوګ، پاول سیزان او پاول ګوګین» هڅه کوله چې د امپرسیونیسم له چوکاټ څخه بهر لا ژور هنري بیان وړاندې کړي.
بل مهم عامل د هنري فکر بدلون و. امپرسیونیسم تر ډېره د طبیعت د رڼا او بصري اغېزې انځورولو ته پام کاوه ، خو د شلمې پېړۍ له پیل سره هنرمندانو غوښتل چې د انسان دننني احساسات، فلسفي مفاهیم او رواني حالت هم په هنر کې څرګند کړي.
دا بدلون د دې لامل شو چې هنرمندان د رنګ، بڼې او جوړښت په برخه کې لا ډېر تجربوي کار وکړي او د هنر نوې ژبې رامنځته کړي.
امپرسیونیستان زیاتره د طبیعت منظرو، د ښار د ورځني ژوند او د رڼا بدلونونو ته پام کاوه. خو وروسته هنري خوځښتونو د هنر موضوعات پراخ کړل او فلسفي، سمبولیک او رواني مفاهیم یې د هنر برخه وګرځول.
همدې پراختیا د امپرسیونیسم محدودیتونه څرګند کړل او هنرمندان یې د نوو لارو لټولو ته وهڅول.
په امپرسیونیستي هنر کې د برس ازاد حرکت او روښانه رنګونه مهم وو، خو وروسته هنرمندانو د جوړښت، بڼې او هندسي نظم پر ارزښت ټینګار وکړ. د بېلګې په توګه «پاول سیزان» هڅه وکړه چې طبیعت د هندسي بڼو لارې تحلیل کړي، چې وروسته یې د کیوبیسم د رامنځته کېدو لپاره زمینه برابره کړه.
په ټوله کې د امپرسیونیسم زوال د دې ښوونځي د کمزورۍ له امله نه، بلکې د هنر د طبیعي پرمختګ له امله رامنځته شو. د نوو هنري نظریو، فلسفي بدلونونو او تخنیکي نوښتونو له امله د هنر نوې لارې پرانیستل شوې.
سره له دې چې امپرسیونیسم خپل مرکزي مقام له لاسه ورکړ، خو د هنر په تاریخ کې یې بنسټیز اغېز پاتې شو. دې ښوونځی د مدرن هنر د رامنځته کېدو لپاره لاره هواره کړه او د هنري ازادۍ، شخصي بیان او نوښت لپاره یې قوي بنسټ جوړ کړ.
مسعود: د امپرسیونیسم، د انځورګرۍ او نقاشۍ هنر، ځانګړتیاوې، منځپانګه او پیغام او همداسې د دوی د هنر تګلوری او د سبک مهمې ځانګړنې زموږ په افغاني ټولنه کې څه ډول ارزوي؟ او دا راته وویاست، چې په دې برخه کې کومو نامتو انځورګرو او نقاشانو برخه اخیستې ده، د دوی پېژندل شوي نښیرونه(آثار) راته په ګوته کړئ.
پرهیز:
امپرسیونیسم د هنر په تاریخ کې یو داسې هنري خوځښت دی چې د رڼا، رنګ او شېبه اي احساس د بیان له لارې د نړۍ د لیدلو نوې طریقه وړاندې کوي. که څه هم دا ښوونځی په اصل کې په اروپا، په ځانګړي ډول په فرانسه کې رامنځته شو، خو د شلمې پېړۍ په اوږدو کې یې اغېزه د نړۍ نورو سیمو ته هم ورسېده. په افغانستان کې هم د معاصرې نقاشۍ او انځورګرۍ په پرمختګ کې د امپرسیونیستي فکر ځینې اغېزې لیدل کېږي، په ځانګړي ډول د طبیعت د منظرو، د رنګونو د ازادې کارونې او د ورځني ژوند د صحنو په انځورولو کې.
په افغاني هنري چاپېریال کې هغه هنرمندان چې د امپرسیونیستي لید څخه اغېزمن شوي، هڅه کوي چې د افغانستان طبیعي منظرې، غرونه، د ښار کوڅې، بازارونه او د خلکو ورځنی ژوند په رنګین او ژوندیو رنګونو کې وښيي.
د رڼا او فضا د بدلون انځورول هم د دې هنر یوه مهمه ځانګړنه ده. د افغانستان د طبیعت ځانګړې رڼا، د غرونو سیوري، د لمر لوېدو او راختو صحنې د هنرمندانو لپاره الهام بښوونکي ګرځېدلې دي.
همدارنګه د برس ازاد خوځښت او د رنګونو نسبي ازادي هم د دې هنري طرز یوه بله ځانګړنه ده چې د معاصر افغان نقاشۍ په ځینو نښېرونو کې لیدل کېږي.
په افغاني ټولنه کې هغه نقاشي چې د امپرسیونیستي لید څخه اغېزمنه وي، تر ډېره د طبیعت ښکلا، د ښارونو ژوند، د خلکو ورځنی فعالیت او د کلتوري فضا منعکسوي.
دا ډول هنر هڅه کوي چې د یوې شېبې احساس، د چاپېریال فضا او د ژوند ساده خو ښکلي حالتونه ثبت کړي. له همدې امله د دې هنر پیغام تر ډېره د طبیعت ښکلا، د ژوند ساده توب او د کلتوري فضا څرګندول وي.
د افغانستان د معاصر هنر په تاریخ کې ځینې هنرمندان داسې دي چې د نړیوالو هنري سبکونو، په ځانګړي ډول امپرسیونیستي او مدرن هنري لیدونو څخه اغېزمن شوي دي. له دې جملې څخه یو مهم هنرمند «عبدالغفور بریشنا» دی. هغه د افغانستان له مهمو نقاشانو څخه ګڼل کېږي او د طبیعت، کلتوري منظرو او تاریخي موضوعاتو په انځورولو کې یې ځانګړی هنري سبک درلود.
بل مهم هنرمند خیرمحمد خان یاري دی چې د افغانستان د ښکلو منظرو او کلتوري موضوعاتو په انځورولو کې یې مهم رول لوبولی دی.
د دې هنرمندانو په اثارو کې د افغانستان طبیعي منظرې، تاریخي ودانۍ، کلتوري صحنې او د خلکو ورځنی ژوند ډېر انځور شوی دی. د بېلګې په توګه د د عبدالغفور بریشنا په نقاشیو کې د کابل زوړ ښار، غرونه او طبیعي منظرې د ځانګړو رنګونو او هنري فضا سره انځور شوي دي.
همدارنګه د «خیرمحمد خان یاري» په اثارو کې د افغانستان د طبیعت ښکلي مناظر او د کلتوري ژوند صحنې لیدل کېږي. 
په ټوله کې که څه هم امپرسیونیسم په افغانستان کې د یوه رسمي هنري ښوونځي په توګه نه دی رامنځته شوی، خو د دې خوځښت ځینې هنري مفکورې د معاصر افغان هنر په پرمختګ کې اغېزمنې پاتې شوې دي. د رنګ ازاد کارول، د طبیعت منظرو ته پاملرنه او د ورځني ژوند صحنو انځورول هغه ځانګړتیاوې دي چې د افغان نقاشۍ په ځینو نښیرونو کې د امپرسیونیستي فکر اغېز څرګندوي.
همدې اغېزو د افغانستان د معاصر هنر د تنوع او پرمختګ په بهیر کې مهم رول لوبولی دی او د افغان هنرمندانو لپاره یې د نوښت او هنري ازادۍ لاره پرانیستې ده.
مسعود: د پښتو ژبې د ادبي اثارو او ځانگړي ډولونو (ژانرونو) په اړه د امپرسیونیسم د مکتب تگلوری او اصول څنګه ارزوي؟ مهرباني وکړئ د دغو نوموتو لیکوالو، ادیبانو او شاعرانو د نومونو او نښیرونو په تړاو په لنډه توګه مالومات راکړئ.
پرهیز:
امپرسیونیسم که څه هم په اصل کې د نقاشۍ او موسیقۍ له نړۍ څخه پیل شو، خو وروسته یې د ادبیاتو په ډګر کې هم اغېزه څرګنده شوه. د دې ښوونځی بنسټیزه مفکوره دا ده چې لیکوال یا شاعر باید واقعیت په عیني او مفصله توګه بیان نه کړي، بلکې د یوې شېبې احساس، فضا او شخصي ادراک په هنري ژبه کې څرګند کړي. له همدې امله په امپرسیونیستي ادبیاتو کې د احساساتو لطافت، د طبیعت فضا، د شېبو تېرېدونکی حالت او د ذهني انځورونو کارول ډېر اهمیت لري.
په پښتو ادبیاتو کې امپرسیونیسم د یوه رسمي ښوونځي په توګه نه دی رامنځته شوی، خو د معاصرې دورې په شعر او نثر کې داسې هنري ځانګړتیاوې لیدل کېږي چې د امپرسیونیستي فکر اغېزه څرګندوي. په ځانګړي ډول د طبیعت د منظرو شاعرانه بیان، د شېبه اي احساساتو څرګندونه او د فضا هنري انځورول هغه ځانګړتیاوې دي چې د امپرسیونیستي ادبي لید سره ورته والی لري.
په پښتو شعر او نثر کې هغه لیکنې چې د امپرسیونیستي فکر سره نږدې ګڼل کېږي، ډېر وختونه د طبیعت د ښکلا، د انسان د دنننيو احساساتو او د ژوند د لنډو شېبو هنري انځور وړاندې کوي.
په دې ډول لیکنو کې د اوږدو تشریحي تفصیلاتو پر ځای لنډې او شاعرانه جملې کارول کېږي. لیکوال هڅه کوي چې د یوې شېبې فضا او احساس د کلماتو له لارې ژوندی کړي.
همدارنګه د طبیعت انځورونه لکه غرونه، سیندونه، باران، سپوږمۍ او د فصلونو بدلونونه د احساساتو د بیان لپاره د سمبولونو په توګه کارول کېږي.
د پښتو معاصر ادب ځینې لیکوالان او شاعران داسې هنري سبک لري چې د امپرسیونیستي فضا سره ورته والی لري. له دې ډلې څخه یو مهم شاعر «غني خان» دی. د هغه په شعرونو کې د طبیعت ښکلا، فلسفي فکر او لطیف احساسات په شاعرانه ژبه بیان شوي دي. د هغه مشهوره شعري ټولګې لکه د پنجرې چغار او لټون د دې هنري فضا ښه بېلګې ګڼل کېږي.
بل مهم شاعر«رحمان بابا» دی. که څه هم هغه د صوفيانه ادب استازی ګڼل کېږي، خو د طبیعت او احساساتو نرم او لطیف بیان د امپرسیونیستي فضا سره یو ډول ورته والی لري. د هغه د شعرونو دیوان د پښتو ادب له مهمو نښیرونو څخه دی.
همدارنګه «حمزه شینواری» د پښتو معاصر غزل له مهمو شاعرانو څخه دی. د هغه په شعرونو کې د طبیعت، احساس او لطیف فکري فضا ښکلی بیان لیدل کېږي.
د معاصر نثر په برخه کې هم ځینې لیکوالان د طبیعت او احساساتو د هنري بیان له لارې داسې ادبي فضا رامنځته کوي چې د امپرسیونیستي لید سره نږدې ده. له دې ډلې څخه «ګل پاچا الفت» د پښتو ادب له مهمو لیکوالانو څخه دی چې په خپلو نثري او شعري اثارو کې یې د طبیعت، ټولنې او انسان د احساساتو ښکلی هنري بیان وړاندې کړی دی.
په ټوله کې امپرسیونیسم په پښتو ادب کې د یوه جلا او منظم ښوونځي په توګه نه دی رامنځته شوی، خو د دې خوځښت هنري مفکورې د معاصر پښتو ادب په ځینو شعرونو او نثري نښېرونو کې لیدل کېږي. د طبیعت شاعرانه انځورونه، د شېبو لنډ احساسات، د فضا لطیف بیان او د هنرمند شخصي ادراک هغه ځانګړتیاوې دي چې د امپرسیونیستي ادبي فکر اغېزه څرګندوي.
همدې ځانګړتیاوو د پښتو معاصر ادب د بیان بڼه بډایه کړې ده او لیکوالانو ته یې دا زمینه برابره کړې ده چې د احساس او تجربې نړۍ په نوې هنري ژبه بیان کړي.
مسعود: په پښتو ادبیاتو کې د امپرسیونیسم لارویانو تر ټولو نامتو لیکوال څوک دي؟ ایا دوی د امپرسیونیسم له ښوونځی او تگلوري څخه اغیزمن دي که نه؟ مهرباني وکړئ د دې لیکوالو د نوماندو نښیرونو(اثارو) نومونه واخلئ.
پرهیز:
په پښتو ادبیاتو کې امپرسیونیسم د اروپایي ادبیاتو په څېر د یوه رسمي او منظم ادبي ښوونځي په بڼه نه دی رامنځته شوی، خو د شلمې پېړۍ په معاصر پښتو شعر او نثر کې داسې هنري تمایلونه لیدل کېږي چې د امپرسیونیستي فکر سره نږدې دي. په دې ډول ادبیاتو کې لیکوال او شاعر هڅه کوي چې د ژوند د یوې شېبې احساس، د طبیعت فضا، د انسان دنننی حالت او د چاپېریال لنډه اغېزه په شاعرانه او هنري ژبه بیان کړي.
له همدې امله په پښتو ادب کې ځینې لیکوالان او شاعران شته چې که څه هم په مستقیم ډول د امپرسیونیسم د ښوونځي پیروان نه ګڼل کېږي، خو د هغوی د ادبي سبک په ځینو برخو کې د امپرسیونیستي فضا اغېزه لیدل کېږي.
په پښتو ادب کې هغه لیکوالان چې د امپرسیونیستي فضا اغېزه لري د معاصر پښتو ادب له مهمو شاعرانو څخه یو «غني خان» دی. د هغه په شعرونو کې د طبیعت ښکلا، د انسان دننني احساسات او فلسفي فکر په شاعرانه او انځوریزه ژبه بیان شوي دي. د هغه له مهمو نښیرونو څخه د پنجرې چغار، لټون او د غني کلیات یادولای شو. د غني خان د شعرونو فضا ډېر وخت د طبیعت د رنګونو، د رڼا د احساس او د لنډو شعري انځورونو له امله د امپرسیونیستي ادبي لید سره ورته والی لري.
بل مهم شاعر «حمزه شینواری» دی چې د معاصر پښتو غزل له بنسټګرو څخه شمېرل کېږي. د هغه په شعرونو کې د طبیعت، مینې او انساني احساساتو لطیف بیان لیدل کېږي. د هغه له مهمو اثارو څخه کلیات حمزه شینواری او د هغه د غزلو ټولګې دي.
همدارنګه «ګل پاچا الفت» د پښتو ادب له مهمو لیکوالانو او شاعرانو څخه دی. د هغه په نثر او شعر کې د طبیعت ښکلي انځورونه او د ټولنیز ژوند هنري بیان لیدل کېږي. د هغه له مهمو اثارو څخه غوره نثرونه، شعرونه او نور ادبي لیکنې یادولی شو.
په پښتو ادب کې بل مهم شاعر «رحمان بابا» هم ګڼل کېږي. که څه هم هغه د صوفيانه ادب استازی دی، خو د هغه د شعرونو نرم احساساتي بیان، د طبیعت انځورونه او روحاني فضا د امپرسیونیستي ادبي فضا سره ځینې ورته والی لري. د هغه مشهور اثر دیوان رحمان بابا دی.
په ټوله کې باید وویل شي چې په پښتو ادب کې امپرسیونیسم د یوه رسمي ادبي ښوونځي په توګه نه دی رامنځته شوی او داسې لیکوالان نشته چې په څرګند ډول ځان د امپرسیونیسم لارویان وبولي. خو د معاصر پښتو شعر او نثر ځینې هنري ځانګړتیاوې لکه د طبیعت انځوریز بیان، د لنډو احساساتي شېبو څرګندول او د فضا شاعرانه تصویرول د امپرسیونیستي فکر له روحیې سره نږدې دي.
له همدې امله ځینې پښتو شاعران او لیکوالان د خپل هنري سبک له مخې د امپرسیونیستي ادبي فضا اغېز ښيي، که څه هم دوی په مستقیم ډول د دې اروپایي ادبي ښوونځي رسمي لارویان نه بلل کېږي.
مسعود: تاسو د  افغاني موسیقۍ په هنر کې د امپرسیونیسم تگلاری او هنري اغېز څه ډول ارزوئ؟ ښه به وي که تاسو په دې برخه کې د نامتو هنرمندانو او د دوی د نښیرونو(اثارو) په اړه مالومات راکړئ.
پرهیز:
امپرسیونیسم په اصل کې د لوېدیځ د موسیقۍ او نقاشۍ له چاپېریاله راولاړ شوی هنري خوځښت دی، خو د دې ښوونځي ځینې اندونه لکه د فضا رامنځته کول، د احساس لطافت، د غږ رنګ او د طبیعت الهام وروسته د نړۍ کې د نورو د موسیقۍ په دودونو کې هم اغېزه کړې. په افغاني موسیقۍ کې امپرسیونیسم د یو رسمي هنري ښوونځي په توګه رامنځته شوی نه دی، خو د معاصر افغاني موسیقۍ په ځینو هنري بڼو کې داسې ځانګړتیاوې لیدل کېږي چې د امپرسیونیستي هنري لید سره ورته والی لري.
په ځانګړي ډول د احساساتي فضا جوړول، د طبیعت او احساساتو الهام، د غږ نرم ترکیب او د شعر او موسیقۍ ترمنځ نرمې اړیکې هغه ځانګړتیاوې دي چې د افغاني موسیقۍ په ځینو نښیرونو کې د امپرسیونیستي فضا یادونه کوي.
په افغاني موسیقۍ کې هغه هنرمندان چې د احساس، فضا او د لطیفې موسیقۍ پر رامنځته کولو ټینګار کوي، د امپرسیونیستي هنري لید سره یو ډول ورته والی لري. په داسې موسیقۍ کې د سازونو نرم ترکیب، د غږونو لطیف بدلون او د شعر د احساس ژور بیان مهم ګڼل کېږي.
د موسیقۍ په متن او غږیز جوړښت کې هم د افغانستان د طبیعت، مینې، کلتوري ژوند او انساني احساساتو موضوعات ښکاره کېږي. همدا فضا د امپرسیونیستي موسیقۍ له بنسټیزو اندونو سره نږدې ګڼل کېږي.
د افغانستان د معاصر موسیقۍ له مهمو هنرمندانو څخه یوه یوه «مېرمن قمرګل» ده. هغه د افغان معاصرې موسیقۍ له سترو هنرمندانو څخه ګڼل کېږي. د هغې په سندرو کې د احساساتو ژور بیان، د موسیقۍ نرم ترکیب او شاعرانه فضا لیدل کېږي. د هغې مشهورې سندرې لکه «په لویو غرو باندې راتاو شول توفانونه ، ګلۍ ورېږي مه ځه دلته شپه وکړه پاتې شه باران دی » دا افغاني موسیقۍ له مهمو نښیرونو څخه ګڼل کېږي.
د قمر ګلې دا مشهوره سندره «په لویو غرو باندې راتاو شول توفانونه – ګلۍ ورېږي، مه ځه، دلته شپه وکړه، پاتې شه، باران دی» د پښتو موسیقۍ له هغو نښرونو څخه ده چې امپرسیونیستي ځانګړنې لري. په دې سندره کې د طبیعت انځورونه لکه توفان، باران او غرونه یوازې د موسم بیان نه کوي، بلکې د ژورو احساساتو استازیتوب کوي. توفان کولی شي د اندېښنې، ګډوډۍ یا د مینې د شدت نښه وي، او باران د نرمو عاطفو او دننني حالت انعکاس وګڼل شي.
سندره کومه مشخصه او واضح کیسه نه وړاندې کوي، بلکې یو ځانګړی حالت او فضا انځوروي. د «مه ځه، دلته شپه وکړه» جمله د غوښتنې، مینې او عاطفي په تړاو احساس څرګندوي، پرته له دې چې د پېښې بشپړ جزئیات بیان کړي. همدا مبهم والی اورېدونکي ته دا فرصت ورکوي چې سندره د خپل شخصي احساس او تجربې له مخې تعبیر کړي.
په ټوله کې، دا سندره د امپرسیونیستي سبک ښه بېلګه ده، ځکه چې د مستقیم بیان پر ځای پر احساس، فضا او ذهني انځورونو تمرکز کوي، او اورېدونکي ته اجازه ورکوي چې د هغې مانا په خپل ډول درک کړي.
بل مهم هنرمند «محمد عمر» دی چې د رباب د ساز له سترو استادانو څخه و. د هغه موسیقي د افغانستان د دودیزې موسیقۍ ژور احساس او هنري فضا څرګندوي.
همدارنګه «استاد ایوب» د افغانستان د موسیقۍ له مهمو استادانو څخه و. د هغه د غږ لطافت او د سندرو ژوره اجرا د افغاني موسیقۍ په تاریخ کې ځانګړی ارزښت لري.
د استاد ایوب دا سندره «څومره خوږه ده دنیا د مینې له نازه ډکه، حیا د مینې» هم تر یوه حده امپرسیونیستي بللی شو، خو د قمر ګلې له پورته سندرې سره لږ څه توپیر لري.
په دې سندره کې د مینې احساس په ډېر نرم او شاعرانه ډول بیان شوی دی. «خوږه دنیا» او «د مینې ناز او حیا» داسې مفاهیم دي چې مستقیم او عیني نه دي، بلکې یو ډول احساسي او ذهني انځور جوړوي. اورېدونکی له دې جملو څخه یوه ځانګړې فضا او نرمه عاطفه احساسوي، نه دا چې یوه مشخصه کیسه تعقیب کړي. دا ځانګړنه د امپرسیونیستي سبک له مهمو نښو څخه ده.
خو له بلې خوا، دا سندره د مینې مفهوم په نسبي ډول روښانه او مستقیم وړاندې کوي. دلته مبهم والی د «قمر ګلې» د سندرې په اندازه ژور نه دی، ځکه چې پیغام یې ښکاره دی. نړۍ د مینې له امله ښکلې ده. له همدې امله، دا سندره د خالص امپرسیونیستي نښیر پر ځای نیمه امپرسیونیستي  بلل کېدای شي.
په افغاني موسیقۍ کې هغه ځانګړتیاوې چې د امپرسیونیستي فکر سره نږدې ګڼل کېږي، په څو برخو کې څرګندېږي.
لومړی د احساساتي فضا جوړول دي، چې د موسیقۍ له لارې د اورېدونکي ذهن ته یو ځانګړی حالت انتقالوي.
دوهم د غږونو نرم او رنګین ترکیب دی چې د سازونو او غږ ترمنځ همغږي رامنځته کوي.
درېیم د شعر او موسیقۍ ژوره اړیکه ده، چې د شاعرانه مفاهیمو احساس د موسیقۍ له لارې څرګندوي.
په ټوله کې امپرسیونیسم په افغاني موسیقۍ کې د یو مستقل ښوونځي په توګه نه دی رامنځته شوی، خو د دې خوځښت ځینې هنري مفکورې لکه د فضا جوړول، د احساس لطافت او د غږونو رنګین ترکیب د معاصر افغان موسیقۍ په ځینو اثارو کې لیدل کېږي.
همدې ځانګړتیاوو د افغاني موسیقۍ هنري بڼه بډایه کړې ده او هنرمندانو ته یې دا زمینه برابره کړې چې د احساس، طبیعت او کلتوري فضا ښکلا د موسیقۍ له لارې په هنري ډول څرګنده کړي.
مسعود: په افغاني ټولنه کې د معمارۍ، نندارې''تياتر''، ډرامې، مجسمه جوړونې، فلم جوړونې او عکاسۍ په هنرونو کې د امپرسیونیسم تگلاری او هنري اغېز څه ډول ارزوئ؟ او دا راته وویاست په دې هنري برخو کې د دوی نامتو استازي څوک ول. ښه به وي که د دوی پېژندل شوي نښیرونه(آثار) راته په کوته کړئ.
پرهیز:
امپرسیونیسم که څه هم په اصل کې د اروپا د نقاشۍ له نړۍ څخه پیل شوی هنري خوځښت و، خو وروسته یې د هنر پر نورو برخو لکه موسیقۍ، ادبیاتو، سینما، عکاسۍ او حتی معمارۍ هم اغېز وکړ. په افغانستان کې امپرسیونیسم د یوه رسمي هنري ښوونځي په توګه نه دی رامنځته شوی، خو د معاصر افغان هنر په ځینو برخو کې د دې ښوونځي فکري او هنري اغېزې لیدل کېږي. په ځانګړي ډول د فضا احساس، د رڼا اهمیت، د طبیعت انځور او د ژوند د ورځنیو صحنو هنري بیان هغه ځانګړتیاوې دي چې د امپرسیونیستي فکر سره تړاو لري. 
په افغاني معمارۍ کې امپرسیونیسم د یو ځانګړي سبک په توګه پېژندل شوی نه دی، خو د رڼا، فضا او طبیعت ترمنځ اړیکه هغه ځانګړتیا ده چې د دې فکر سره ورته والی لري. د ودانیو په جوړښت کې د طبیعي رڼا کارول، پراخې کړکۍ او د چاپېریال له منظرې سره د ودانۍ همغږي هغه عناصر دي چې د امپرسیونیستي لید سره نږدې ګڼل کېږي. خو امپرسیونیزم په عمومي ډول په نقاشۍ او ادبیاتو کې کارول کېږي.
د افغانستان له مهمو معمارانو څخه یو «عبدالرحمان پژواک» وو چې د کلتوري ودانیو د پرمختګ په برخه کې یې مهم رول درلود. عبدالرحمان پژواک د افغانستان له مهمو فرهنګي څېرو څخه و، چې د ادب، ژورنالیزم او ډیپلوماسۍ تر څنګ یې د کلتوري ودانۍ (فرهنګي بنسټونو) په برخه کې ارزښتمن خدمتونه کړي دي.
پژواک د هغو کسانو له ډلې و چې د افغانستان د فرهنګي ادارو د ودې او تنظیم لپاره یې هڅې وکړې. هغه د دولتي فرهنګي ادارو په چوکاټ کې کار وکړ او د کلتوري سیاستونو په جوړولو کې یې ونډه لرله.
هغه د مطبوعاتو او نشراتو په برخه کې مهم رول درلود. د هغه په هڅو د مجلو، ورځپاڼو او ادبي خپرونو کیفیت او کچه لوړه شوه، چې دا خپله یو ډول «کلتوري ودانۍ» بلل کېږي.
پژواک د دواړو رسمي ژبو (پښتو او دري) د ادبي پرمختګ لپاره کار وکړ. د لیکوالانو، شاعرانو او ادیبانو ملاتړ یې کاوه، چې دا د فرهنګي بنسټ جوړونې یوه مهمه برخه ده.
هغه په نړیوالو سازمانونو کې ، لکه ملګرو ملتونو سازمان د افغانستان استازی و. هلته یې د افغان کلتور استازیتوب وکړ او د هیواد فرهنګي هویت یې نړیوالو ته وروپېژاند.
۵. د فرهنګي ارزښتونو ساتنه او ترویج
پژواک په خپلو لیکنو او رسمي دندو کې تل د افغان کلتور، دودونو او ملي هویت د ساتنې او پیاوړتیا لپاره کار وکړ.
عبدالرحمان پژواک د افغانستان له هغو ادیبانو څخه دی چې که څه هم په مستقیم ډول یې ځان د “امپرسیونیسم” مکتب پورې نه دی تړلی، خو په خپلو ادبي اثارو کې یې داسې ځانګړنې کارولې چې له امپرسیونیستي سبک سره نږدې دي.
 د امپرسیونیسم په تړاو د پژواک خدمتونه:
۱. د احساساتو پر فضا تمرکز
پژواک په خپلو شعرونو او نثرونو کې تر ډېره د احساس، عاطفې او داخلي حالت انعکاس کوي. هغه د پېښو پر مستقیم بیان ډېر ټینګار نه کوي، بلکې د لوستونکي لپاره یو احساسي فضا رامنځته کوي—چې دا د امپرسیونیسم مهم اصل دی.
۲. د طبیعت له انځورونو ګټه اخیستل
د هغه په ادبياتو کې طبیعي عناصر لکه غرونه، سیندونه، اسمان او رڼا ډېر کارول شوي. دا عناصر یوازې تشریح نه دي، بلکې د انساني احساساتو استازیتوب کوي، چې امپرسیونیستي رنګ ورکوي.
۳. نیمه مبهم او شاعرانه بیان
پژواک ډېر وخت خپل پیغام په مستقیم ډول نه وړاندې کوي. هغه له استعاراتو، تشبیهاتو او نرمې ژبې کار اخلي، چې لوستونکی اړ کوي خپله مانا ترې واخلي. دا مبهم والی د امپرسیونیسم له مهمو ځانګړنو څخه دی.
۴. د ذهني انځورونو جوړول
د هغه لیکنې لوستونکي ته داسې انځورونه وړاندې کوي چې دقیق او ثابت نه وي، بلکې یو ډول “حس” انتقالوي. دا هماغه څه دي چې امپرسیونیسم پرې ولاړ دی—یعنې د واقعیت پر ځای د هغه تاثیر وړاندې کول.
تیاتر او ډرامه
په افغانستان کې د تیاتر هنر د شلمې پېړۍ په منځنیو کلونو کې وده وکړه. د امپرسیونیستي فکر اغېز په دې برخه کې تر ډېره د فضا جوړولو، د رڼا کارونې او د احساساتي صحنو په وړاندې کولو کې لیدل کېږي.
د افغانستان د تیاتر له مهمو هنرمندانو څخه « Rafiq Sadiqi » یادېږي چې د افغاني ډرامې او سټېج هنر په پرمختګ کې یې مهم رول درلود.
مجسمه جوړونه
په افغانستان کې د مجسمه جوړونې هنر اوږد تاریخي شالید لري. د بامیان تاریخي مجسمې د دې هنر له مهمو بېلګو څخه ګڼل کېږي.
له دې مهمو تاریخي اثارو څخه یو « Buddhas of Bamiyan » دی چې د نړۍ له نامتو هنري میراثونو څخه شمېرل کېږي. که څه هم دا مجسمې د امپرسیونیسم له دورې ډېرې پخوانۍ دي، خو د معاصر مجسمه جوړونې هنرمندان د رڼا او فضا د اغېزو په کارولو کې د نوو هنري مفکورو څخه الهام اخلي.
سینما او فلم جوړونه
په افغاني سینما کې د امپرسیونیستي فکر اغېز تر ډېره د بصري فضا په جوړولو او د طبیعت د صحنو په هنري کارونې کې لیدل کېږي.
د افغانستان د سینما له مهمو فلم جوړونکو څخه « Siddiq Barmak» یادېږي. د هغه مشهور فلم « Osama»د نړیوال سینما له مهمو افغاني اثارو څخه ګڼل کېږي.
عکاسي
د عکاسۍ په هنر کې د امپرسیونیستي فکر اغېز ډېر څرګند دی، ځکه عکاسان د رڼا، فضا او د یوې شېبې د احساس ثبتولو هڅه کوي.
د افغانستان له نامتو عکاسانو څخه یو « Massoud Hossaini»دی چې د جګړې، ټولنې او د خلکو د ژوند مهمې صحنې یې ثبت کړې دي.
ارزونه
په ټوله کې امپرسیونیسم په افغانستان کې د یو رسمي هنري مکتب په توګه نه دی رامنځته شوی، خو د دې هنري خوځښت مفکورې د معاصر افغان هنر په بېلابېلو برخو کې په غیر مستقیم ډول اغېزمنې شوې دي. د رڼا کارونه، د فضا احساس، د طبیعت انځور او د انسان د ورځني ژوند هنري بیان هغه ځانګړتیاوې دي چې د معمارۍ، تیاتر، سینما او عکاسۍ په ځینو افغاني اثارو کې لیدل کېږي.
همدې اغېزو د افغانستان د معاصر هنر د تنوع او پرمختګ په بهیر کې مهم رول لوبولی دی او د هنرمندانو لپاره یې د نوښت او هنري ازادۍ فضا رامنځته کړې ده.
***
په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود

هغه فرانسوی فیلسوف، اختراع کونکی، ریاضی پوه، فزیک پوه، الهیات پوه او تکړه لیکوال وو، چې د جون میاشتې په (۱۹) مه، پر (۱۶۲۳)زېږدیز کال د فرانسې د پاریس په ښار کې د «کلرمونت» په سیمه کې زیږیدلی دی. په شپاړس کلنۍ کې یې د تصویري هندسې یوه قضیه وموندله او کشف کړه، چې وروسته د پاسکال قضیې په نوم ونومول شوه. نوموړي هماغه کال د ( مخروطي مقاطع ) په نامه یو کتاب ولیکه. پاسکال د دې کتاب په لیکلو سره ډېر زیات نامتو شو. ځوان پاسکال د ریاضي پوهانو او عالمانو له یوې ډلې سره د «مرسن د دایرې» په اړه په یوه اوونیزه غونډه کې ګډون وکړ. کله چې د دې نابغه کتاب د ډکارت لاس ته ورسېده، نو دا یې نه شو منلی او وې ویل: دا هېڅ امکان نه لري، چې یو شپاړس کلن هلک دې، پرته له دې، چې د ریاضیاتو د ښوونکو تر لید او نظر لاندې ښوونه او روزنه وویني، داسې کتاب ولیکي، خو وروسته له دې، چې ډاډه شو، نو د هغه نبوغ، لوړتیا او استعداد یې وستایه. پاسکال په هغه دوران کې د هندسې په اړه یوه مقاله ولیکله او هغه یې د ریاضي پوهانو په یوه غونډه کې د هغوی حضور ته وړاندې کړه، چې د ټولو د پام وړ وګرځېده. په هندسه او ریاضیاتو کې د فعالیت سربېره هغه په فزیک کې هم څېړنې کولې. پر (۱۶۴۰) ز کال کې یې د حساب ماشین اختراع کړ، چې په دې اختراع سره یې ټول حیران کړل، یادې اختراع، پاسکال لاپسې نوموتی کړ. پاسکال د فزیک په برخه کې ډېر نور کشفیات هم کړي دي. په ریاضیاتو کې د پاسکال ترټولو مهم نوښت د "احتمال نظریه" وه. دا تیوري چې په لومړي ځل په قمار کې کارول شوې وه، نن ورځ په اقتصاد او په ځانګړي توګه د احصایوي علومو په برخه کې خورا مهم ارزښت لري. پاسکال نه یوازې یو ریاضي پوه، فزیک پوه او مخترع وو، بلکې یو فیلسوف او مذهبي لیکوال هم ګڼل کېده او څو کتابونه یې د بېلګې په ډول د «د ایالتونو لیکونه» او د « اندونو او افکارو » کتاب یې د مسیحي مذهب په برخه کې ولیکه. د ادبیاتو په برخه کې، پاسکال د فرانسې د کلاسیک دورې یو له خورا مهمو لیکوالو څخه هم ګڼل کیږي، او د هغه نښیرونه(اثار) نن ورځ د فرانسوي د نثر د غوره نښیرونو(آثارو)په توګه ګڼل کیږي. 
لنډه دا چې بلز پاسکال یو له پېژندل شویوو فرانسوي ساینس پوهانو او فیلسوفانو څخه دی. هغه وتوانیدو چې په ساینس کې ډیرې تیورۍ، موندنې او کشفونه ولري. پاسکال ډیر فلسفي، ساینسي او منطقي لید توګي او نظریات وړاندې کړې دي. پاسکال په (۳۹)کلنۍ کې د هغې ناروغۍ له امله، کومه چې په ماغزو کې یې رامنځته شوې وه، د اګست میاشتې په (۱۸)مه  پر (۱۶۶۲)ز کال په پاریس کې له دې نړۍ څخه د تل له پاره سترګې پټې کړې.
دا هم د بلز پاسکال ګڼ شمېر ګټورې او مهمې ویناوې او خبرې: 
- د معرفت تږي، له څښتن پرته په بل هیڅه نه خړوبیږي. 
- د هوښيار انسان شتمني د هغه علم او پوهه ده. 
- د انسان ټول مقام، لویوالی او عظمت په اند و فکر کولو کې دی. 
- هر څومره چې د یو انسان اند و فکر لوړ وي، هغومره د نورو د افکارو درناوی کوي. 
- اندو فکر د انسان په ټول  ژوند کې لوی ملاتړ دی، او بې اندو فکره انسان بې روحه مادې ته پاتې کیږي. 
- مینه هغه دلایل لري چې عقل پرې نه پوهیږي. 
- د مینې او محبت خبرې ډیر لګښت نلري، خو دوی ډیرې لاسته راوړنې لري. 
- وخت د درد او رنځ درملنه کوي. 
- موږ دا نه خوښوو چې د نورو لخوا دوکه شو، خو موږ د نورو له غولولو څخه هم نه زده کوو. 
- موږ باید خپل کار د ښه اند و فکر پر بنسټ جوړ کړو. 
- د انسان ټول لویوالی او دبدبه د هغه په اندو فکر کې دی. 
- د ټولو فسادونو سرچینه وزګاري او  بېکاري ده، شیطان د وزګاره او بېکاره لاسونو  لپاره کار تیاروي. 
- د فسادونو سر چینه بیکاري او وزګاري ده، هر حکومت چې غواړي په خپل هیواد کې د فسادونو جرړې او رېښه وباسي د خلکو لپاره دې کار وموندي. 
- هر څه چې وایئ، پوه شئ چې چاته یې وایئ. 
- دوه شیان د انسان طبیعت کنټرولوي، غریزه، آزماېښت او تجربه. 
- د عقل او استدلال  لویه دنده دا ده چې خلکو ته وښیي چې ځینې شیان له عقل څخه بهر دي. 
- د انسان ټول لویوالی او عظمت په اندو فکر کې دی. 
- نیاو(عدالت) او حقیقت داسې نازک ټکي دي چې زموږ وسایل دومره کمزوري دي چې په سمه توګه یې وپیژني. 
- قضاوت وېره نه لري، په آړ(شرط) د دې چې وجدان او ضمیر ویښ وي. 
- د انسان د نیکمرغۍ اټکل او اندازه باید د هغه په ځانګړو هڅو نه، بلکې د هغه د منظمو کړنو له لارې اټکلیدلی شي. 
- که خلک پوهیدلی چې دوی د یو بل تر شا څه وايي په نړۍ کې به خامخا څلور ملګري هم پاتې نه وای. 
- ایا تاسو غواړئ چې خلک ستاسو په اړه ښه اند و فکر وکړي؟ نو د خپل ځان ستاینه مه کوئ. 
- زړه خپل دلایل لري، چې د هیڅ شي منطق پرې نه پوهیږي. 
- زه زیږیدلی وم او زه نه پوهیږم چې ولې؛ ما ژوند کاوه او نه پوهېدم چې څنګه ژوند وکړم؛ زه اوس مړ کېږم او نه پوهیږم ولې؟! 
-  څرنګه چې موږ نشو کولی د هر څه په اړه پوه شو، نو موږ باید د هرڅه په اړه لږ څه پوه شو. 
- نیاو(عدالت) او ځواک باید یو ځای وي، نو هر څه چې عادل وي ځواکمن وي، او هر څه چې ځواکمن وي عادل وي. 
- هغه څوک چې په برید او مقابله کې ځان له لاسه نه ورکوي او له سختیو سره مخامخ کیږي خوشحاله او نیکبخته سړی دی. 
- د ټولو بدیو سر، وزګاري او بیکاري ده. هر حکومت و دولت چې غواړي ټولنه له بدیو وژغوري د هغې وګړیو ته دې کار وموندي. 
***   
په درنښت او مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود

ولي الله ملکزی

د بشري تاریخ په آرشیف کې، د معلوماتي ټکنالوژۍ د یوې کمپنۍ ارزښت د افریقا د ټولې وچې د ۵۴ هېوادونو له مجموعي کلنۍ بودیجې څخه درې چنده لوړ شو. دریو ځوانو انجنیرانو، سټيو جابز چې پلار یې د سورېې کډوال دی، سټیو وزنیاک او رونالډ وین د کلېفورنیا د سانفرانسیسکو بې ایریا په یوه کوچني ګراج کې د اېپل بنسټ کېښود. د ۱۹۷۶م کال په اپریل کې پېل شوي دغه حیرانوونکي سفر د اته ملیاردو وګړو سور او ساره په یو مزي وتړل. نن زموږ د خاورین کلي له هرو درېو کسانو څخه نږدې یو کس د اېپل یو محصول (لېپ ټاب، ټلېفون، کمپیوټر، ځېرک ساعت، آیپاډ، اېپل ټي وي، وژن پرو، هېډ فون او ډېسک ټاپ) کاروي. اېپل یوازې وسایل نه دي جوړ کړي، بلکې یو نوی ذهنیت یې هم رامنځته کړ چې د یو نوښت بریا، تل له خطر سره مل وي.
په ۱۹۸۴م کال کې اېپل د مَکِنتاش په رامنځ ته کولو سره، کمپیوټرونه عامو خلکو ته اسانه کړل. په ۱۹۸۵م کې سټیو جابز اېپل پرېښود، خو په ۱۹۹۷م کې بېرته ورستون شو او د بریا لارې ته یې سیخ کړ. آېپاډ iPod په ۲۰۰۱م کال کې بازار ته را ووت او د ډیجیټل موسیقۍ د قانوني ډاونلوډ لپاره یې نوې کړکۍ پرانستله. که څه هم دا د خپل نوعیت لومړنی نوښت نه وو، خو د ښکلي ډیزاین په مرسته مشهور او د نړۍ ګوټ ګوټ ته ورسېد. په ۲۰۰۷م کې آېپاډ ټَچ مارکېټ ته راغی او د آیفون تهداب کېښودل شو. جابز لومړنی آیفون داسې اعلان کړ: «نن آی پاډ، ټیلیفون او انټرنېټ درې واړه یو واحد سیستم شو او نور جلا جلا وسایل نه دي» په ۲۰۲۵م کال کې له ۲۴۷ میلیونو څخه زیات آیفونونه پلورل شویدي. 
د اېپل کمپنۍ چې همدا اونۍ پنځوس کلنه شوه، د ټکنالوژۍ په ډګر کې یې بنسټیز بدلونونه رامنځ ته کړل؛ ولی د پام وړ بریاوو ترڅنګ یې ځینې څرګندې ناکامۍ هم تجربه کړې. د بېلګې په توګه؛ «اېپل ویژن پرو» له وروستیو مهمو محصولاتو څخه ګڼل کېږي، خو څه ناڅه پیکه وخوت. د اېپل مرکزي ودانۍ چې د ټایر په بڼې ډیزاین شوی، څلور منزله ده او د ۱۴ زرو موټرو د پارک کولو ظرفیت لري. د څلورو کلونو په مودې کې (۲۰۱۳- ۲۰۱۷م) د پنځه میلیارده ډالرو په لګښت جوړه شوی او په یو وخت کې نژدې ۱۴ زره خلک په کې کار کوي. دا ټوله سیمه چې Silicon Valley ورته وايي، ما له نژدې څخه لیدلې؛ ډېره ښکلې سیمه ده او اېپل له ګوګل او فېسبوک سره په نژدې واټن کې موقعیت لري. 
سټیو جابز په ۲۰۱۱م کې ومړ او ټېم کوک Tim Cook د شرکت مشري پر غاړه واخیسته. ځینې شنونکي باور لري چې د جابز له مړینې وروسته د اېپل د چټکو نوښتونو بهیر لږ ورو شوی او پاملرنه یې د موجوده ټکنالوژیو ښه کولو ته اړولې ده. د اېپل اوسنی اجرائیوي رئیس، شپېته کلن ټېم کوک چې د امریکا د آلاباما په ایالت کې زېږېدلی؛ له امتیازاتو سره کلنی معاش یې ۷۴ میلیونه ډالره دی. اېپل واچ په ۲۰۱۵ کال کې، د ټېم کوک تر مشرۍ لاندې معرفي شو. دا وسیله اوس د نړۍ تر ټولو ډېر پلورل کېدونکی ځېرکه ساعت دی او د روغتیا په برخې کې یې مهم بدلونونه راوستي، لکه د زړه د ټکان څارنه، د لوېدو کشف او نور ډېر څه…
تېرکال د ټولې افریقا کلنۍ بودیجه څه کم یو ټرېلین ډالره وه، خو د اېپل مجموعي ارزښت له درې اعشاریه شپږ ټریلین ډالرو څخه زیات وو؛ «یو ټرېلین، زر میلیارده کېږي». د پانګونې د ستراتیژۍ کارپوهه، اِېما وال وايي: «د اېپل کامیابي یوازې د ټکنالوژۍ له امله نه، بلکې د پیاوړې بازار میندنې له کبله هم ده. اېپل خلکو ته یو خوب وپلوره یعنې دا مفکوره یې عامه کړه چې برانډ (نښه) یې د محصول په اندازه مهم دی. د اېپل کیسه ښيي چې نوښت او د کاروونکو تجربه د بریا مهم عوامل دي، خو هره نوې مفکوره حتما بریالۍ نه وي». امریکايي ژورنالیسته، کارا سویشر وايي: «آیفون یوازې تخنیکي وسیله نه ده، بلکې اېپل یو داسې احساساتي عنصر جوړ کړی چې هرڅوک یې په مېنې سره کاروي». 
په دې وروستنۍ نیمې پېړۍ کې د علم مباح د دغو هوډمنو انجنیرانو دا انساني معجزه؛ یوازې د ښه فکر زېږنده نه ده بلکې د نوښت، دوام او زحمت پایله یې هم ده. دوئ هره ناکامي یو فرصت ګڼلی او په ایرو کې د لعلونو له لټون څخه خوند اخیستی. له سیالانو سره سیالي د دم او چف په ځای، په ساینس او ټکنالوژۍ کې ترسره کېږي. کلیوال، ښاري، امي، میا او ملا ټول مني چې توره او شمله د عزت سمبولونه دي،‌ لاکن مګرم خبره د هغه چا میره وي چې قلم یې له رنګونو، ذهن یې له نوښتونو او جېب یې له پېسو ډک وي.
الله مې دې زاړه ایمان ته خېر کړي!
…………………………
په مننې سره؛ ما په دې لیکنې کې د ګوګل، بي بي سي عربي، Apple له سایټ، Financial Times او AI څخه استفاده کړېده.

دی د پنځلسمې پېړۍ یو فرانسوي فیلسوف، ریاضی پوه، فزیک پوه او ساینس پوه وو، چې د مارچ میاشتې په (۳۱)مه، پر (۱۵۹۶) زېږدیز کال د فرانسې د «تورن» ایالت د «لاهه» په ښارګوټي کې زیږیدلی دی. ډکارت د عصري فلسفې یو له بنسټ ایښودونکی بلل کیږي. ډکارت د خپلو اندونو او افکار له لارې په نوې فلسفه ډېر ژور اغېز درلود، همدا وجه وه، چې ده  ته د عصري فلسفې پلار لقب ورکړل شوی دی. ده جرمني ته سفر وکړ، څه موده په پاریس او روسیه کې وو. دکارت پر(۱۶۲۸)ز کال کې هالند ته ولاړ او خپل (۲۰)کاله ژوند یې په هالنډ هیواد کې تېر کړ او هلته په علمي، تحقیقاتي او فلسفي اندونو او افکارو بوخت شو.
مور یې هغه مهال مړه شوه چې دی د دیارلسو میاشتې وو او پلار یې د انګلستان د پارلمان قاضي او سلاکار وو. دکارت ډېر ګټور او اغېزناک نښیرونه(اثار) کښلي دي. د نوموړي له نښیرونو(اثارو) څخه دا نښیرونه(اثار) ډېر مهم دي، لکه: «په میتود باندې خبرې»، «تفکرات» او «د فلسفې بنسټونه او اساسات». دی د تاریخ یو له سترو پوهانو او فیلسوفانو څخه ګڼل کیږي. هغهٔ په فزیک کې د رڼا د ماتېدو ( انکسار ) قانون  او د رڼا د انعکاس قانون وموند او کشف کړ او په ریاضیاتو او جیومیټری کې یې د تحلیلي هندسې او جیومیټری بنسټ کیښود. د ده په نظر او لید فزیکي نړۍ ریاضي نړۍ ده. د روح او طبیعت په منځ کې کومه مستقیمه اړیکه نشته. د دې اړیکې وسیله یوازې د خدای تکل او اراده ده. د لوېدیځې فلسفې په تاریخ کې، نوې فلسفه له دکارت سره پیلېږي. ډېر شمېر تاریخ پوهان او کارپوهان باور لري، چې ډکارت تر ټولو زیات اغېز پر ځوان «نیوټن» درلود، او همدا د هغه له سترو لاسته راوړنو څخه دی. رنه ډکارت د فبروري میاشتې په (۱۱)مه، پر(۱۶۵۰) ز کال کې د (۵۴)کالو په عمر د سویډن په سټاکهولم کې مړ شوی دی.
دا هم د رنه ډکارت څو ګټورې او ارزښتناکې خبرې او ویناوې:
- « زه اندو فکر کوم، نو زه یم» 
یانې تفکر او وجود یو له بل سره ېوه نه پرېکېدونکې اړیکه لري.
- یوازې ښه اندو فکر درلودل پوره او کافي نه دي، غوره دا ده چې له هغه ښه کار واخلو. 
- له نويو اندونو او فکرونو، تر پوهېدو مخکې، ملاتړ مه کوئ؛ په شک او تردید ورته وګورئ او حقیقت پیدا کړئ. 
- سیالي تر هغه وخته غوره او خوښېدونکې ده چې د حسادت لامل نه شي. 
- د نړۍ پر ځای خپل ځان بریالی او برلاسی کړئ. 
- د هیچ نوي اندو فکر ملاتړ مه کوئ، پرته له دې چې د هغې په تړاو په ښه ډول پوه شئ. 
- په ازاد، بې پرې او پاک اروا سره او پرته له هر ډول کرکې، کینې او تعصب څخه د حقیقت لټون وکړئ. 
- د ښه ذهن درلودل پوره او کافي ندي مهمه خبره دا ده چې ترینه ښه ګټه پورته کړئ. 
- که تاسو په رښتیا سره د حقیقت په لټه کې یاست دا ستاسو په ژوند کې لږ تر لږه یو ځل اړین دی د هرڅه په اړه د امکان تر حده شکمن اوسئ. 
- یوازینی شی چې موږ په دې نړۍ کې یې واک لرو دا زموږ خپل اند و فکر دی. 
- د ښو کتابونو لوستل، له لرغونو شرافتمنده انسانانو سره مکالمه ده. 
- د ټولو ښو کتابونو لوستل د تیرو پیړیو غوره ذهنونو سره د خبرو اترو په څیر دی. 
- هره ستونزه چې ما حل کړه یو قانون شو،کوم چې وروسته له ما سره یې د نورو ستونزو په حل کې مرسته وکړه. 
- له کرکې سره دښمني مه کوئ، بلکې  په مینه او مېړانه یې ماته کړئ. 
- کله چې څوک ما ځوروي، هڅه کوم چې خپله اروا تر هغې اندازه لوړه کړم چې هغه ځور او تکلیف ما ته ونه رسېږي. 
- د ژوند د پېر او دورو په بدلون سره د خلکو ارزوګانې او ارمانونه بدلیږي. 
- د دې لپاره چې د ژوند په لاره کې په ډاډه توګه پرمخ ولاړ شم او په ډاډه زړه عمل وکړم، زه به په دې پوه شم چې څنګه د حق او باطل، رښتیا او دروغ او د سم او ناسم تر منځ توپیر وکړم. 
- لوست او مطالعه د هغه وخت د مشرانو سره د پېژندلو او خبرو کولو یوازینۍ لار ده چې پېړۍ وړاندې په نړۍ کې اوسېدل او اوس د ځمکې لاندې ژوند کوي. 
- له هغه څه چې تاسو اوریدلي، لیدلي او لوستلي دي، هیڅ شی مه منئ، پرته له دې چې د هغې سموالی او حقیقت تاسو ته څرګند شي. 
- که تاسو غواړئ پوه شئ چې خلک په رښتیا سره څه اندو فکر کوي، وګورئ چې دوی څه کوي، نه هغه څه چې دوی وايي. 
***
په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود

دی فرانسوي فیلسوف، ډرامه لیکونکی، ناول او رومان لیکونکی، ژوند لیکونکی، ادبي کره کتونکی او سیاسي فعال وو، چې د جون میاشتې په (۲۱)مه پر  (۱۹۰۵)زېږدیز کال د فرانسې په پاریس کې زېږېدلی دی. سارتر د اګزیستانسیالیسم، وجودی فلسفې او ښکارندپوهه او د پدیدو او پېښو پېژندنو په برخه کې یو له مهمو شخصیتونو څخه وو، او د فرانسي د شلمې پیړۍ د فلسفې او مارکسیسم یو له غوره څېرو څخه ګڼل کیږي.
سارتر ډېر ښکلي رومانونه، فلسفي ډرامې، سیاسي، ادبي او تحقیقي مقالې کښلي دي او دی د ازادۍ د لارې يو هڅاند مبارز وو، چې په شلمه پېړۍ کې هيڅ یو فیلسوف د هغه په اندازه شهرت ته ونه رسید.   
ژان پل سارتر د ادبي او څېړنیزو کارونو تر څنګ هغه څوک وو، چې د ژوند د وروستیو شیبو پورې په سیاسي، کارګري او اعتصابي مبارزو بوخت وو، او د پانګوال نظام خلاف یې له هر کارګري خوځښت او حرکت سره مرسته کوله. تر دې چې ده به په خپله په هر هغه اعتصاب او لاریون کې برخه اخیسته، چې د کارګر په ګټه او د پانګوال نظام پر ضد به وو. 
ژان پل سارتر د مرګ تر ورځې واده ونکړ، خو له «سیمون دوبورا» سره یې، چې د فرانسې یو تکړه لیکواله او عالمه وه، پوره پنځوس کاله تیر کړل، چې ملګرتیا یې ډیره نږدې وه.
سارتر ډیر اغېزمن او ارزښتمن نښیرونه(آثار) کښلې دي، چې تر ټولو مشهور اثر یې د (هستي او نیستي) په نوم دی. سارتر ته پر (1964)ز کال کې د ادبیاتو نوبل جایزه ورکړل شوه، خو هغهٔ د دې جایزې له منلو څخه انکار وکړ. 
ژان پل سارتر د اپرېل میاشتې په(۱۵)مه پر (۱۹۸۰)ز کال کې له دې فاني نړۍ څخه سترګې پټې کړې دي.
دا هم د ژان پل سارتر کڼ شمېر ژورې او اغېزناکې ویناوې او  خبرې: 
- زه هغه وخت آزاد یم چې، په نړۍ کې ټول خلک آزاد شي. تر څو چې، نړۍ کې یو فرد هم آزاد نه وي آزادي شتون نه لري. 
- خندا باید وساتو، په خندا لیکل وکړئ. 
- تر ټولو غمجن هغه څوک دی چې تر ټولو زیات خندا کوي. 
- ټول وخت ته اړتیا لري. انسان نباید مخکې تر دې چې وپوهېږي څه و وايي، پاېلې ته ورسېږي. 
- کمزوري اراده لرونکي خلک، تل د معجزو او حیرانتیاوو پیښو په تمه وي، خو پیاوړي خلک د معجزو او حیرانتیاوو پیښو جوړونکي وي. 
- کله چې بډایان جنګ او جګړه پيلوي، دا بې وسه او غریبان دي چې په کې مري. 
- تر زړه هيڅ څيز هم ډېر ساده نه ماتېږي. 
- انسان محکوم دی چې خپلواک او ازاد واوسي، ځکه نړۍ ته په راتګ د خپلو کارونو پازوال(مسوول) وي.              
- له هغه شیبې څخه چې تاسو د تل پاتې کیدو خوب له لاسه ورکړئ، ژوند به نور مانا ونلري. 
- د وګړیو له پرېکړې پرته، د سبا ورځې تاریخ اټکولای نه شو، که یو ملت د فاشیزم نړۍ لید ته غاړه کېږدي، ګانده (راتلونکې) به یې له فاشیزم پرته بل څه نه وي. 
- خلک د هر څه په اړه خبرې کوي، په ځانګړې توګه د هغه څه په تړاو چې دوی یې په اړه هیڅ نه پوهیږي.             
- بشر هيڅ هم نه دی، خو که ځان نه یو څه جوړ کړي. 
- نبوغ، د تفکر جوهر دی. 
- تفکر د انسان د هستۍ جوهر دی. 
- څومره چې د یو څه له لاسه ورکول موږ ته خپګان راکوي، د هماغه شي په درلودلو کې د خوښۍ احساس نه کوو... او دا د انسان فطرت دی! 
- هرڅوک وخت ته اړتیا لري. یو څوک باید دې پایلې ته ونه رسیږي مخکې لدې چې پوه شي هغه څه وایي.                      
- مه پرېږدئ چې بچیان مو وژاړي، ځکه باران هم غنچې له منځه وړي. 
- د یو کس نن ورځ به، هرومرو پرون شي، خو دا ممکنه ده چې سبا به هیڅکله نن نه وي. 
- یوه فلسفه چې په احتمالاتو تکیه کوي او په هیڅ حقیقت پورې تړاو نلري د ماتې او ناکامۍ سره مخ کیږي.           
 - انسان په ازادۍ محکوم دی. 
- انسان د ارزښتونو پنځګر دی. 
- انسان بل څه نه دی خو هغه څه چې هغه له ځانه جوړوي. 
- تر څو چې زه ډاډه یم  زه به هیله او امید له لاسه ورنکړم. 
- کله کله زه اندو فکر کوم چې زه د خپل ژوند په اړه په هر څه، چې پوهیږم ما یوازې په کتابونو کې زده کړل.            
- موږ د هغه خلکو قضاوت نه شو کولای، چې موږ یې خوښوو او په موږ ګران دي. 
- ډارونکی هغه څوک دی، چې له ځانه یې  ډارونکی جوړ کړی دی، اتل او قهرمان هغه څوک دی، چې له ځانه یې اتل جوړ کړی دی. 
- خلک د هر څه په تړاو خبرې کوي، په ځانګړې توګه هغه څه چې دوی یې په اړه هیڅ نه پوهیږي. 
- موږ یوازې هغه څوک کیدی شو چې موږ په رښتیا سره یوو، موږ باید د هغه څه له منلو څخه انکار وکړو، چې نورو موږ  جوړ کړي یوو او د هغې پر وړاندې باید ودریږو. 
- ځینې وختونه تاسو باید د خپل یوازیتوب لپاره  شاوخوا ته یو دېوال جوړ کړئ، نه د نورو د ګوښه کولو لپاره، خو وګورئ څوک به هغه دېوال مات کړي چې تاسو وګوري. 
- لکه هره خبره چې له خولې څخه راوتلې پایلې لري. هره چوپتیا هم همداسې ده! 
- په ژوند کې ځینې وختونه اړین دي، چې ځینې خلک له لاسه ورکړئ، د ځان موندلو لپاره. 
- د خلکو زړونه ماتول هیڅ ستونزمن او مشکل کار نه دی او هر څوک یې کولی شي. هغه څه چې ستونزمن دي د زړونو ماتول نه دي. 
 - نه موږ کولی شو مړ شو، نه موږ ژوند کولی شو، نه موږ کولی شو یو بل وګورو، نه موږ کولی شو یو بل پرېږدو، موږ په یو عجیب اکر او حالت کې راګیر یو. 
- هغه څه چې یو څوک کمزوری کوي د تیښتې یا تسلیمیدو عمل دی. 
- ګیله او شکایت کول بې مانا دي. دا بهرني عوامل ندي چې زموږ احساسات، زموږ ژوند او زموږ حقیقت جوړوي. 
- فاشیزم د قربانیانو د شمیر له مخې نه، بلکې د هغوی د وژلو د څرنګوالي له مخې پېژندل شوی دی. 
- که غواړې چې د خپل ژوند په ارزښت پوه شې، یو ځل یې په خطر کې واچوه! 
- سیاست یو علم دی. تاسې کولای شئ ثابت کړئ چې حق ستاسو سره دی او نور په تېروتنه کې دي.                       
- کله چې موږ یوازې یوو، موږ د ملګرو په لټه کې یوو. کله چې موږ وموندل، بیا د هغوی نیمګړتیاوې لټوو. خو د هغوی له لاسه ورکولو وروسته موږ  د هغوی د یادونو په لټه کې یوو. 
- کله چې شتمن جګړه کوي، دا بېوزله او غریب دی چې مري. 
- مرګ زما د ژوند دوام دی خو له ما پرته. 
- تاریخ یو بې چلوونکی موټر نه دی او یوازې خپلواکي نه لري، بلکې هر څه چې موږ وغواړو، تاریخ به هماغه شي. 
***
په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود

ولټر، یو فرانسوي لیکوال، مورخ او فیلسوف، د ټولنیزو اصلاح کونکو او آزاد فکر کونکو ترټولو نامتو استازی دی چې لیکنې یې په (۱۸)مه پیړۍ په فرانسه کې د اندونو او افکارو خوځښت او حرکت را پېژني او تعریفوي.  
ولټر د نومبر میاشتې په (۲۱)مه، پر(۱۶۹۴)زېږدیز کال کې د فرانسې په پاریس کې زیږیدلی دی. دی اوه کلن وو، چې خپله مور یې له لاسه ورکړه. فرانسوا ولټر خپلې زده کړې د «لوي کبیر ښوونځي» کې د عیسويانو د څارنې لاندې ترلاسه کړې. نوموړي په دې ښوونځي کې لاتیني او یوناني ژبې زده کړې. هغهٔ په دې لار کې ډیرې هڅې وکړې او په هسپانوي، ایټالوي او انګلیسي ژبو کې یې هم مهارت درلود.
اتلسمه پیړۍ د روښانتیا د دورې په نوم یادیږي. فرانسوا ولټر په اروپا او فرانسه کې د روښانتیا د پېر او دور یو له خورا نوموتو فیلسوفانو څخه دی. ولټر یو نامتو او پیژندل شوی لیکوال دی چې د پام وړ نښیرونه (اثار)یې پریښي دي. دی په خپل ژوند کې، د ځینو اندونو او فکرونو له امله، بندیخانې او زندان او جلاوطنۍ ته هم اړ شوی دی. ولټر ډېر مهم او ګټور نښیرونه(اثار)کښلې دي. د ده په ادبي نښیرونو(اثارو) کې ډرامې، شعرونه، مقالې، تاریخي او علمي نښیرونه (اثار)  شتون لري. ولټر له شل زره څخه زیات لیکونه او ډېر زیات کتابونه او رسالې کښلې دي. د ده ترټولو مهم نښیر (اثر)چې نن ورځ په ټوله نړۍ او فرانسه کې پیژندل شوی دی، د (کانډیډ) ناول دی. دا فلسفي ناول په نړۍ کې د ژوند په اړه د انسانانو مثبت لید او نظر څرګندوي.   
فرانسوا ولټر د می میاشتې پر (۳۰)مه، پر (۱۷۷۸)ز کال  کې مړ شوی دی.

تاسو مینه والو ته د فرانسوا ولټر ګڼ شمېر مهمې او له ارزښت څخه ډکې خبرې او ویناوې وړاندې کوم.  
- هر څه چې شته، شتون یې چیغې وهي، چې څښتن شته. 
- مور د ژوند، مینې او محبت ستر سمبول دی. 
- مینه هغه وسیله ده چې ټول کوچیني دردونه او کړاوونه په یو غټ درد او کړاو بدلوي. 
- مینه له دوا او درمل څخه خوږه ده لکه څنګه چې کیسه او رومان له تاریخ څخه اغېزناکه دی. 
- مینه پیاوړی اور دی، په یوه شیبه کې زړه او ماغزه تر برید لاندې نیسي. 
- د مینې پیوند په بېلتانه څه چې په مرګ هم نه شلېږي. 
- کله چې دوه میین سره یو ځای شي او بیا سره جلا کېږي دغه دواړه شېبې له ډېرو ګرانبیه او قیمتي شېبو څخه شمېرل کېږي. 
- مینه ډیری وخت د خندا وړ ده، خو بې کچې دوستي د شاه له حکم او امر څخه هم ډیره ځواکمنه او اړینه ده. 
- ښځې د کب په څېر دي؛ د دوی ترلاسه کول اسانه دي او ساتل یې سخت دي. 
- خدای ښځې یوازې د نارینه وو د تابع کولو لپاره موندلې دي. 
- هر څومره چې خلک ودونه کوي په هماغه اندازه جرمونه کمېږي. 
-  په ژوند کې تر ټولو خوږ شی د خپل میړه لپاره د ښځې د پاک زړه مینه ده. 
- د ښځو دنده د نارینه وو اخلاقي روزنه ده. 
- تر ټولو خوږ شی په ژوند کې د یوې پاکې زړې ښځې مینه له خاوند سره ده. 
- زما د ټول ژوندانه بریاوې، هڅې، پوهه او ویاړونه له ښځې سره په یوه شېبه مینه نه ارزي. 
- تاسو، امکان لري وکولی شئ، ګل له پښو لاندې کړئ خو امکان نه لري چې د هغه عطر له هوا څخه ورک کړئ. 
- نیکمرغي او خوشبختي د هر کور دړه، ور او دروازه وهي، خو خلک هغه وخت نیکبخته او خوشبخته کېږي چې دړه، ور او دروازه ورته  پرانیزي. 
- د دې لپاره چې ښه لیکل وکړو باید په یو خپلواک هېواد کې ژوند وکړو. 
- هر څوک دوه ځلې مري: لومړی هغه مهال چې له زړه نه یې مینه لاړه شي، دویم هغه مهال چې ژوند ته سپکې او سپورې وایي، خو د ژوند مرګ د مینې د مرګ په وړاندې نا څیزه دی. 
- که پر بېوزلو غوسه شې، نو دلیل یې دادی، چې ځواکمن نه یې. 
- اوښکې د غمونو چُپه او خاماشه ژبه ده. 
- زما په لاس کې چې تل د ادب قلم وي، نو د پاچاهۍ د تاج پروا نه لرم. 
- ادب بل څه نه دی، خو له مهربانۍ سره خبرې او چلند. 
- هغو کسانو چې علم او فرهنګ ته ستر چوپړ کړی دی هغه لیکوال او څیړونکي دي چې په انزوا کې یې ژوند کړی او هیڅکله یې په علمي بحثونو کې برخه نه ده اخیستې او په اکاډمیو کې یې سل په سلو کې نا ثابت حقایق نه دي بیان کړي. 
- مطبوعات داسې ماشین دی چې په خپله نه ماتېږي خو محصول یې د نوي کېدو او پرمختیا په لړ کې د ورستیو شیانو، د ناپوهۍ او ظلمونو خاورې ایرې کول دي. 
- ټول هنرونه یو د بل وروڼه دي؛ هر هنر په نورو هنرونو رڼا اچوي. 
- کار له موږ څخه درې سترې بدۍ لرې کوي: ناروغي، بدمرغي او کمښت. 
- دوستي د اروا واده دی په هغه کې د بېلېدو او طلاق اجازه نه شته. 
- د دو مینو یو ځای کېدل او بېرته بېلېدل د ژوندانه دوې ارزښتمنې شېبې دي. 
- له زړورتیا او جرئت پرته خوشحالي نشته او له مبارزې پرته فضیلت نشته. 
- انسان باید د ژوندانه په لاره کې د توُرې په برکت په مخ لاړ شي تر څو خپله وسله تر لاسه کړي. 
- تاسو کولی شئ لوی شئ او حتا زوړ شئ، خو ستاسو مور ته تاسو لاهم کوچنی ماشوم یاست. 
- دوه شیان ماته د ژوند مانا لري یو آزادي او بله هغه ښځه چې مینه ورسره لرم. 
- آزادي د ټولو انسانانو داسې شریک حق دی، څنګه چې ژوند کول د ټولو انسانانو حق دی. 
- ټول خلک د ازادۍ سره مینه لري، خو دوی د هغې په ویجاړولو کې یو عجیب مهارت کاروي. 
- کله چې تاسې وکولی شئ معنوي بریا ته ورسیږئ، نو به وګورئ چې مادي بریا هیڅ ارزښت نه لري. 
- کتابونه په نړۍ یا لږ تر لږه په هغو قامونو، چې لیک و لوست یې زده وي واکمني کوي، نور قامونه یې ارزښت نه لري. 
- د کتاب پاڼې داسې وزرونه دي، چې اروا مو د رڼا په لوري الوزوي. 
- څومره چې ډېر کتابونه لولئ، هغومره به له رښتیني او حقیقي ژوند څخه خوند اخلئ. 
- ګټور کتابونه هغه دي چې لوستونکی وهڅوي او بشپړ یې کړي. 
- کتاب پر نړۍ د تمدن واکمني کوي. 
- د ورځپاڼې قلم د تبر په څېر دی چې ماتول یې ناشونی دی، دغه تبر د دې موخې او هدف لپاره جوړ شوی دی، چې زړې نړۍ ته تاوان ورسوي ترڅو نوې نړۍ رامنځته کړي. 
- کار انسان له دغو درېیو سترو بلاوو څخه ژغوري: سستي، بې لاري، اړتیا. 
- وزګارتیا او مرګ یو دي. 
- د نورو خلکو د رازونو ویل خیانت دی، د خپل راز ویل ناپوهي او حماقت دی. 
- یو پاک زړه د نړۍ تر ټولو ښکلیو جوماتونو او معبدونو ښکلی دی. 
- زه خپل خدای ته درناوی کوم، خو له بشریت سره هم مینه او محبت لرم. 
- د ښځو دنده ده، چې د نارینه وو اخلاق وروزي. 
- چې خبره د پیسو شي، بیا ټول یو دین و قانون مني. 
- تاریخ،  د بشر د جنایتونو او بدبختیو انځور دی. 
- لکه څنګه چې انسانان تاریخ جوړوي، تاریخ هم انسان جوړوي. 
- موږ ټول یو شان له میندو زېږېدلي یو، یوازې ښه والی او پرهېزګاري مو تر منځ برید ټاکي. 
- هر انسان هغه هستي ده، چې په خپل پېر او عصر کې ژوند کوي، خو یو شمیر لږ کسان یوازې د هغه وخت له دودیزو اندونو او افکارو څخه بهر ژوند کولئ شي. 
- د بدیو وروستی پړاو، د تېري په لار کې د قانون کارول دي. 
- له حق او حقیقت سره مینه وکړه خو تیروتنې او خطا ته بښنه وکړه. 
- انسان هماغه شیبه چې د خپلواکېدو پرېکړه کوي، خپلواک دی. 
- اختلاف د انسان تر ټولو لوی شر دی او زغم یې یوازینۍ لار ده. 
- هنرونه ټول سره وروڼه دي، هر یو پر بل وړانګې اچوي. 
- تر هغې چې د ادب قلم زما په لاس کې دی، دا غم نه راځي چې د پاچاهۍ تاج مې پر سر نه شته. 
- هغوی چې غواړي د کال څلور موسمه د پسرلي وي نه ځان پېژني، نه پنځ (طبیعت) او نه هم ژوند. 
- په یوه ټولنه کې چې کار د وړتیا او  استعداد پر بنسټ نه وي وېشل شوی په حقیقت کې یې ټول خلک بېکاره دي. 
- موږ ټول د زېږېدو له ورځې برابر پیدا شوي یو، خو د امتیاز توپیر مو په رښتینولۍ او سپېڅلتیا کې دی. 
- د پنځ (طبیعت) ځواک تل د روزنې او پالنې نه زیات دی. 
*** 
په درنښت او ادبي مینه : انجنیر عبدالقادر مسعود