حميدالله بسيا
په انساني تاریخ کې جګړې تل له وینو، وېر، ګډوډۍ او په جګړو کې د ښکېلو کورنيو له ژورو کړاوونو سره تړلې دي. خو د جګړو په بهير کې ستره غمیزه بيا د سرتېرو ورک کېدل دي ، دا هغه درد دی چې تر ټولو اوږد، تر ټولو مبهم او تر ټولو سوزوونکی اغېز ښندي. د ورک شوي سرتېري د کورنۍ ژوند د یوې داسې کړۍ په څېر کېږي چې نه ختمېدونکی انتظار، هیلې، نا هیلی، او د څو ثانیو خبر ته کلونه کلونه سترګې په لاره کېدل پکې شامل وي. د داسې کورنیو لپاره تر ټولو سخته ضربه دا ده چې نه د مرګ یقین شته او نه د ژوند نښه، نه د قبر ځای معلوم دی او نه د برخلیک څرک.
په نړۍ کې د بېلابېلو جګړو اوږد تاریخ د سلګونو زرو داسې کورنیو شاهد دی چې خپلوان یې د جګړو په ډګر کې ورک شوي دي.
 د افغانستان د جګړو په اوږدو کې زرګونه افغانان داسې ورک اعلان شول چې هېڅکله یې برخلیک روښانه نه شو. ډېر یې په لرې پرتو سیمو کې د جګړې په دوړو کې ورک شول، ځینې یې په اسارت کې مړه شول او د ځینو جسدونه هېڅکله هم پیدا نه شول. تر ننه هم د افغانستان جګړه د سلګونو کورنیو لپاره د ورک عزیزانو د ناڅرګند برخلیک د درد یو ژوندی یاد دی.
په عراق کې د ۲۰۰۳ وروسته جګړې هم د ورک شویو کسانو اوږده لړۍ پرېښوده. د سختو جګړو، بمباریو او مذهبي تاوتریخوالي په منځ کې زرګونه سرتېري  داسې ورک شول چې اسناد، شواهد یا جسدونه یې هېڅ نه دي موندل شوي.
د جګړې د ماهیت له امله، ورک کېدل تل د جګړې یوه طبیعي خو دردناکه پایله ده. د جګړې په منځ کې د سرتېرو د ورک کېدو لاملونه ګڼ دي: د جګړې شدت، د جسد د لېږد نه امکان، د سیمې سقوط، اسارت، یا د جګړې په میدان کې د اسنادو له منځه تګ.
په ډېرو هېوادونو کې د ورک سرتېرو لټون یو اوږد، ګران او ځینې وخت ناکامه چاره وي. د هغو کورنیو لپاره چې عزیزان یې ورک وي، تر ټولو سخته دا ده چې د نوم، سیمې یا جسد د نه‌موندلو له امله نه د ماتم دروازه بندېږي او نه د هيلو څراغ مړکېږي.
د اوکراین د وسله‌والو ځواکونو کې هم د لادرکه پوځیانو د کورنیو ستونزې یوازې څو ځانګړې او ګوتو په شمار پېښې نه دي، بلکې یو ژور، پراخ او هراړخیز انساني بحران دی. دغه کورنۍ له رواني، حقوقي، اقتصادي او ټولنیزو فشارونو سره داسې لاس و ګرېوان دي چې ډېری وخت یې درد د هغو کسانو له غم څخه هم زیات وي چې د خپل عزیز د مرګ رسمي خبر ورته رسېدلی وي. د دې ټولو تر ټولو دروند اړخ د نامعلوم برخلیک عذاب دی. خپلوان یې د میاشتو او کلونو لپاره نه پوهېږي چې عزیزان یې ژوندی دي، ټپيان دي، په بند کې دي او که وژل شوي. دا اوږدمهاله بې‌خبري انسان د تلپاتې انتظار په داسې کړکېچ کې ایساروي چې د ذهن ارام، د کور سکون او د ژوند نظم له منځه وړي.
په نړيوالو رسنيو کې د اوکراين د سمندري ځواکونو د ۳۷مې سمندري لوا په اړه تفصيلي راپور يو ځل بيا د نړۍ د بشري حقونو د سازمانونو توجه په جګړو کې ورک شويو سرتېرو ته اوښتې ده چې ډېر خواشينونکی ښکاري. د اوکرايني سرتېرو ډېری کورنۍ د هیلې او ناهیلي تر منځ ژوند کوي؛ هره ورځ له  هره ځایه د خبر په تمه وي او هره شپه د سوچونو په طوفان کې ويده کېږي. د لېوا د قوماندانۍ او دولتي ادارو له خوا د معلوماتو نشتوالی، ځنډ او بې‌پروايي د دوی اندېښنه او غوسه نوره هم زیاتوي. ډېری کورنۍ وایي چې له چارواکو سره اړیکه جوړول ستونزمن دي، ځینې اسناد ورک یا بې‌خبرو کسانو ته سپارل کېږي، پلټنې بې‌نتیجې پاتې کېږي او چارواکي له کړنو ښکاري چې دوی له دې سترو اندېښنو سره څومره سطحي چلند کېږي . همدا بې‌باوري د دې لامل شوې چې کورنۍ په ټولنیزو شبکو کې ګروپونه او اکاونټونه جوړ کړي، د خپلو لادرکه عزیزانو د لټون په اړه معلومات شریک کړي، یو بل ته قانوني لارښوونې وکړي او هغه مسوولیتونه چې بايد حکومت پرغاړه اخيستی وای په خپله پرغاړه واخلي.
اقتصادي ستونزې د دې کړکېچ بل دروند اړخ دی. ډېری کورنۍ خپل نفقه ګټونکي له لاسه ورکوي او له اقتصادي لحاظه په لا کمزوري حالت کې پاتې کېږي. له دې سره د مرستو ترلاسه کول له لا نورو ستونزو او پيچيلتياوو سره مخ کوي. اداري اوږدې پروسې ډېرې مغلقې او پېچلې دي. مرستې ځنډېږي، اسناد ردېږي او يا ورک کېږي، او کورنۍ مجبوره کېږي وکیلان وګماري، چې مصارف یې د هغو مکافاتو نه پورته وي چې دوی یې ترلاسه کوي. کله ناکله خو ان داسې ښکاري چې قانوني پروسه د خلکو د ملاتړ لپاره نه، بلکې د هغوی د ستړیا لپاره جوړه شوې وي.
د جګړې په نږدې څلور کلونو کې حکومت ، د لادرکه پوځیانو د وضعیت د تثبیت، د اسيرانو د تبادلې، د لټون د شفاف بهیر، او د کورنیو د مالي حقونو د منظمولو لپاره لازم ګامونه نه دي پورته کړي. د دې بې‌پروایۍ پایله یوازې اداري ګډوډي نه ده، بلکې په خلکو کې هغه ژور درد دی چې د دولت او ولس تر منځ واټن ورځ تر بلې پراخوي.
همدا بې‌باوري او د ورک شويو سرتېرو د کورنيو ستړیا ورو ورو په یوه ګډ حرکت بدل شوې ده. د کییف او اوډیسا وروستيو لاریونونو ثابته کړه چې د لادرکه کسانو کورنۍ نور د چوپ کېناستو توان نه لري. د خلکو شمېر ورځ تر بلې زیاتېږي او دا څرګنده شوې چې که حکومت ژر، روښانه او عملي ګامونه وانخلي، نو د یو سخت داخلي کړکېچ د رامنځته کېدو امکان ډېر لوړ دی. د دغو کورنیو درد یوازې شخصي غم نه دی؛ دا د ټولې ټولنې د ثبات، باور او راتلونکي لپاره یو خطرناک زنګ دی. تر هغه وخته چې حکومت د لادرکه پوځیانو د برخلیک، د کورنیو د حقونو او د مرستو د مدیریت لپاره عادلانه او انسان محوره تګلارې جوړې نه کړي، د خلکو غږ به لا پسې لوړ شي او د ټولنې دننه درز به خطرناک ژور شي.
پايله دا چې ورک شوي سرتېري د جګړې تر ټولو دردناکه او اوږدمهاله پېښه ده. د نړۍ په ډېرو هېوادونو کې د جګړو له پای ته رسېدو کلونه وروسته هم کورنۍ لا د خپل عزیز د برخلیک په تمه پاتې وي. تر هغه چې حکومتونه، نړیوال سازمانونه او جګړه‌ اړخونه په ګډه د لټون منظم، شفاف او انساني میکانیزمونه جوړ نه کړي، د ورک شویو سرتېرو موضوع به د نړۍ په حافظه کې د نه ختمېدونکي درد په توګه پاتې شي.

عبدالملک پرهیز

په نړیوال جال کې خبرونه یوازې مالومات نه دي؛ ډېر وختونه د لیدلوري جوړولو، ذهنیت بدلولو او ان د سیاسي  فشار د یوې وسیلې په بڼه خپرېږي.. د دقیق تحلیل نشتوالی کولی شي هر ملت، هر هېواد او هر جریان د غلطو او منحرفو روایتونو ښکار کړي.

په امریکا او تاجکستان کې وروستیو بریدونو د افغانستان نوم یو ځل بیا د نړیوالو بحثونو په مرکز کې راوست. که څه هم دواړه پېښې له یو بل سره نیغ په نیغه تړاو نه لري، خو په سیمه‌ ییزو او نړیوالو سیاسي کړیو کې غبرګونونه راو پارول. مغرضه کړیود دواړو پېښو اړوند هڅه وکړه  د تورونو ګوته په ځانګړي ډول افغانستان ته ونیسي.

لومړۍ به په واشنګټن کې د ملي ګارډ پر سرتیرو برید ته کتنه وکړو. خبرونه وایي چې په واشنګټن کې یو افغان تبعه د ملي ګارډ پر دوو سرتیرو ډزې کړي چې دواړه سرتیري ټپیان او یو یې د ټپونو له امله په روغتون کې مړ شو. د پېښې له خپرېدو څو ساعته وروسته د امریکا ولسمشر توند غبرګون وښود او د افغان پناه غوښتونکو د بهیر د درولو ترڅنګ یې د ۲۰۲۱ کال وروسته امریکې ته د راغلو افغانانو د دوسیو د بیا ارزونه  او څېړونې امرو کړ.

د برید کوونکي اړوند دغه مالومات وړاندې شوي: ۲۹ کلن رحمن الله لکڼوال، د CIA تر قوماندې لاندې د ۰۳ ځواک پخوانی غړی و، د برید د انګیزې رسمي نتیجه لا اعلان شوې نه ده. د پېښې مسؤلیت هېڅ ډلې نه دی منلی.

امریکایي چارواکي دا پېښه د امنیتي ګواښ د بېلګې په توګه یادوي، خو د جرم د ماهیت په اړه یې روښانه مالومات نه دي خپاره کړي.

دوهمه پېښه د تاجکستان په پوله کې د چینایي کارکوونکو پر کمپ د ډرون برید دی. د پېښې په پایله کې د چینايي پروژې کارکوونکو ته مرګ‌ژوبله اوښتې ده. دا برید هغه مهال شوی چې د کابل ـ دوشنبې اړیکې مخ په ښه کېدو دي. او چین په سیمه کې د پراخو اقتصادي پروژو د پر مخ وړلو هڅه کوي. تر اوسه هېڅ ډلې  ددې  پېښې مسؤلیت نه دی منلی.

پاکستاني چارواکو د برید په لومړیو ساعتونو کې د برید د مسوولیت کوته د افغانستان لوري ته ونیوله، او پاکستاني مقاماتو او رسنیو پراخ تبلیغات پیل کړل. تاجکستان او چین د پېښې په اړه احتیاطي دریځ غوره کړی دی. ایران دا پیښه وغندله، افغانستان هم دا پيښه وغندله او د پيښې د شفافې څېړنې ژمنه یې وکړه.

که څه هم دواړه پېښې په دوو بېلابېلو هېوادونو کې ترسره شوي، خو د هغو د تفسیر او تبلیغ لوری  په یو دی. دا تبلیغات هڅه کوي افغانستان د سیمه ‌ییزې ناامنۍ سرچینه وښیي. دا هغه دریځ دی چې په سیمه کې د ځینو حلقو په تېره بیا د پاکستان د سیاسي ګټو لپاره کار کوي.

دوی بې له شواهدو د پېښو پړه پر افغانستان ور اچوي.

دا کړۍ غواړي  د واشنګټن د برید؛ فردي کړنې ته سیاسي رنګ ورکړي. تحلیلګران وایي چې دا پېښه له حقوقي پلوه د یو فرد کړنه  ده، خو د هغې سیاسي پراختیا د امریکا د کورني سیاست د حساسیتونو له امله ډېره لوړه شوې ده. د یوې پېښې په نوم د پناه غوښتونکو د ټول بهیر درول د امنیتي سیاست له منطق سره سمون نه لري، بلکې د انتخاباتي فشار انعکاس بلل کېږي.

د تاجکستان د برید عامل څرګند نه دی خو په دې اړوند تبلیغات خورا هدفمند دي. په تاجکستان کې د برید دپاره د وخت او ځای ټاکل یو لړ پوښتنې راولاړوي. د برید هدف د افغانستان او تاجکستان د اړیکو کمزوري کول، د چین د پانګونې اغېزمنول، او په سیمه کې د بې باوریو د نوې څپې رامنځته کول دي. په همدې فضا کې د پاکستان له لوري چټک او هدفمند تبلیغات دا باور غښتلی کوي چې پاکستان غواړي دغه پېښه د سیاسي فشار وسیله و ګرځوي.

که پیښو ته وګورو دغه پیښې د افغانستان د زیانمنولو لوری لري او هغه لورو ته سیاسي ګټه رسوي چې غواړي افغانستان په سیمه کې ګوښې او منزوي کړي، د افغانستان او چین یا تاجکستان اړیکې ګډوډې کړي، او په نړیوالو بحثونو کې افغانستان د «مجرم په دریځ» کې و دروي. دا ډول تبلیغاتي بازار ګرمول د سیمې یوه پېژاندل شوې جیوپوليټیکي کړنلاره ده.

د دواړو پېښو د تورونو لورې داسې فضا جوړوي چې غواړي افغانستان په نړیوال سیاست کې تر فشار لاندې راولي. دا کړنلاره په څو برخو کې عملي اغېزه لري: د مهاجرو لپاره د نړیوال سیاست سختېدل، د افغانستان د حکومت سیاسي انزوا، د ګاونډیانو ترمینځ د بې باوري فضا رامینځ ته کول، د اقتصادي همکاریو کمزوري کول.

د مالوماتو له رسمي سرچینو له مخې، د دواړه پېښو عوامل او علتونه تر اوسه ناڅرګند دي. خو د هغوی تبلیغاتي کامپاین یو ټاکلی او منظم لوري لري . افغانستان د امنیتي ګواښونو د سرچینې په توګه په ګوته کوي.

په ژورنالیستي تحلیل کې د داسې هممهاله تورونو تر شا یو مهم ټکی په ګوته کېږي: په سیمه کې د سیاسي او استخباراتي رقابت نوې څپه روانه ده، او د توپ او ټانک تر څنګ داسې پېښې په لاره اچوي چې که سم مدیریت نه شي لویې نړیوالې سیاسي پایلې له ځانه سره لري.

د پروفیسور مایکل سیمپل لیکنه 

د ‌ذ. آسمایی ژباړه

سریزه

۱- له ۲۰۰۱ کال وروسته د رامنځته شویو فرصتونو په وړاندی د افغانستان د هزاره ګانو غبرګون ، په ساده ډول د لیوالتیا په توګه مشخص شوی دی. ددې لیوالتیا د اقلیت غړو  په نویو سیاسی ، اقتصادی او ټولنیزو برخو کې په ځانګړی توګه په ښوونه او روزنه کې خپل ګډون لوړی کچې ته بیولۍ ده. له ۲۰۰۱ کال وروسته دغه لیوالتیا سبب شوه چې ددوی ټولنه  د نورو په پرتله چټک پرمختګ وکړی چې نړیوالو رسنیو هم په دې هکله مثبت غبرګون له ځانه ښودلۍ ده. په ظاهر کې دغه بدلون په یوه مسلمانه ټولنه کې د پلورالیږم بریالیتوب ده چې عواملو پیژاندل یې د مطالعی وړ ده ، خو دغه دهزارګانو پرمختګ  په ملی سیاست کې د پام وړ قطبی کیدو سره مل ده. په عین حال کې داسې پوښتنی هم منځته راځی چې د هزاره ګانو لاسته راوړنی ترکوم حده پوری د ادارو په پراختیا  او یا سیاسی مصلحتونو پوری اړه لری. په داسې مسایلو کې پوښتنه منځته راځی چې آیا دغه د هزاره ګانو پرمختګ یوه لنډ مهاله پدیده ده چې له بهرنی مداخلی سره تړاو لری او یا که دوامداره ده.

دغه لیکنه له ۲۰۰۱ کال وروسته د هزاره ګانو په تولنیز - سیاسی رول کې د بدلونونو ماهیت ، ددی بدلون محرکه قوه او بالاخره د افغان پلورالیزم اوږدمهاله امکانات په پام کی نیسی.

۲- په افغانستان کې د قومی سیاست شالید

قومی موضوعات هغه څه دی چې په افغانستان کې تر هرڅه دمخه  ژور حساسیتونه پکې نغښتی او یوه جنجالی خبره ده. افغانستان د یوه داسی دولت یوه کلاسیکه بیلکه ده چې د مختلفو ټولنو پر بنسټ جوړه شوی او ډله ایز هویتونه د وخت په تیریدو سره بیا جوړ شوی دی. د ۲۰۰۴ کال اساسی قانون څوارلس قومی ډلې په رسمیت پیژندلی چې څلور یې ترټول لوی دی. دغه څلور یې پښتانه ، تاجیک ، هزاره او اوزبیک دی. په حقیقت کی د افغانانو هویتونه پیچلی او متحرک دی. هزارګان معمولا د فارسی ژبو په توګه خلکو ته ور پیزاندل شوی ،  په شیعه فرقې پورې تړاو لری ، د افغانستان غرنیز مرکزی  برخه یعنی هزاره جات کې اوسیږی او د چنګیز خان د لښکرو د نسل له افسانې سره تړاو لری. په تیرو دری لسیزو کې د هزاره ګانو د راټولولو سیاسی مشران له دې مسالې سره مخ شوی چې د هزاره جات سیدان چې د عرب نسل ادعاکوی  یا هغه سنی تولنې چې هزاره ګانو سره د قبیلوی تړاو ادعا کوی یا غیر هزاره شیعه ګان ، لکه قزلباش څنګه سره یوځای کړی. سره له دې او برسیره پردې چې د هزاره هویت د عملی کولو په برخه کې ځینی ابهامونه او ستونځی شته ، خو مشرانو یې له ۱۹۷۸ کال راهیسې د افغان شخړی په هره مرحله کې په بریالیتوب سره متحرک ساتلی دی. هغو ادارو او موسساتو چې  هزاره ګانو ته یې تحرک ورکاوه ، تر ۲۰۰۱ لا د مخه پورې په کمیدو وه او د بن پروسې په کلونو کې نور هم کم شو ، خو له ۲۰۰۱ کال وروسته  د ټولنیز او سیاسی پرمختګ لپاره فرصتونو ته  د هزارګانو له لیواله ډک غبرګون ډاډ را منځته ګړ چې هزارګانو د سیاسی ازاستتازیتوب په ملی کچه ، حتا د هغو ګوندونو له ړنګیدو وروسته چې په پیل کې یې دوی ته تحرک ورکړی وه ،  خپله ونډه نوره هم ډیره کړه.

لکه څنګه چې  قومی مسلې جنجال پیښوی ، په ډیرو افغان عامه خبرو اترو کې داسې غوښتنه کیږی چې مبصرین قومیت له پامه و غورځوی او یا یې رد کړی. د ملی یووالی مفکوره د عامه خبرو په وخت کې په درناوی بدرګه کیږی ، په دې معنی چې پښتانه ، تاجیک ، هزاره ګان او ازبیکان او نور ټول سره اساسا افغانان دی. په ضمنی ډول ددوی قومی هویت  نشی کولای چې ددوی سیاسی چلند ، اقتصادی امکانات یا حتی د بغاوت ملاتړ یا مخالفت کولو تمایل وړاند وینه وکړی. یو له هغو خنډونو څخه دادی چې هره هغه څیړنه چې په سیاست یا په شخړو کې د قومی هویت ښکیلتیا په تړاو شواهد وړاندی شی ، د ملی یووالی په تخریب تورنیږی ، خو برسیره د قومیت د ردولو له دود سره د هزاره ګانو په سیاست کې عملا داسې ښیی چې  قومیت مهم دی.

د افغانستان په قومی سیاست کې مهم حقایق دادی چې پښتانه پکې لویه قومی ډله ده خو ساده اکثریت نلری. د قومی ونډو اټکلونه سره توپیر لری ، د بیلګې په توګه ، روبین په کال ۱۹۷۸ کې پښتانه ۴۶ فیصده ، تاجیک  او نږدی خپلوان یې  ۳۲ فیصده ، هزاره ګان لس فیصده او اوزبیکان اته فیصده یاد کړی دی ، خو وروستی اټکلونه د پښتنو او نورو توکمونو تر منځ لږ واټن ښیی. د ریاضی له نظره داسی په ګوته کیږی چې قومی لوبغاړی د دوه اړخیز اکثریت - اقلیت دریځ  په پرتله د اتحادونو بډایه انتخاب سره مخ دی. دا خبره د ۱۹۹۰ لسیزی د ډلو ټپلو شخړو په جریان کې او په کال ۱۰۰۴ او ۲۰۰۹ کلونو به ټاکنو کې د ولسمشری نوماندانو او متحدینو تر منڅ د خبرو اترو په جریان کی په مساوی ډول پلې شوی ده. لویې قومی ډلې په دې کې شهرت لری چې د پخوانیو رژیمونو د واک په سلسله مراتب کې د خپلو اشرافو دریځونو ته انعکاس ورکړی ، مګر هرې ډلې په منځ کې ددغه تنوع  لږ اجازه ورکوی. پښتانه د واکمنې ډلې په توګه شهرت لری او له پیل را هیسې  په دولتی ادارو کې  د امتیاز وړ مقام لری. په دې ډول ، د پښتنو ترمنځ توپیرونه ، دلویو قبیلو لکه غلجی او درانی  او په جنوب کې د پښتنو اکثریت لرونکی سیمی او هغه پښتانه چې په شمال کې میشت دی او د ناقیلینو په نامه یادیږی ، د پام وړ دی. که څه هم پښتانه د افغانستان د اشرافو ډیره برخه جوړوی ، خو دغه ډله یو کلیوالی بنسټ هم لری چې د مدرنیتی په مقابل کې خورا بې پروایی لری ، د زده کړې په هکله شکمن دی او د عصری ادارو په وړاندې مقاومت لری.

ټاجیکان یوه بدیل واکمنه ډله ده چې په تاریخی توګه د هیواد په اداره کولو کې د پښتنو شریکان دی. د ښاری ژوند د پرمختللو نفوس ډیره برخه  ، چې په بیروکراسی او مسلکونو کې ښه ځای لری ، تاجیک دی. د افغانستان په ملی سیاست کې د تاجیکانو نفوذ هغه وخت زیات شو چې پلازمینه له کندهار څخه و کابل ته و لیږدول شوه ، چې د تاجیکانو لوی نفوس لری. له کال ۱۷۴۷ را په دیخوا چې پښتنو مشرانو هیواد اداره کاوه ،   تاجیکانو د دوو لنډو دورو  مسوولیت په غاړه درلود ، چې  یو یې په کال   ۱۹۲۸/۲۹ کې حبیب الله چې په بچه سقاو مشهور وه او بل یې برهان الدین ربانی په کال ۱۹۹۲/۹۶ کې وو. اوزبیکانو او هزاره ګانو ،  چې ګواکی په افغان دولت کې  له سیاسی واک څخه بې برخې شوی دی ، خپل احساس شریک کړۍ وه ، خو د هندوکش په شمالی برخه کې چې ددوی اصلی سیمه ده ، خورا بډایه کرنې  او د څارویو پالنې لری. اوزبیک او تاجیک دواړه له هزاره ګانو سره  په مهمو ارخو کې  توپیر لری ، هغه دا چې له پښتنو سره د سنی فرقې شریکان دی ، خو هزارګان په شیعه فرقې پوری اړه لری. د یادونې وړ ده چې هزاره ګان د لویو قومی ډلو په مینځ کې تر ټولو ګوښه شوی قومی دله باندې شهرت لری. دا کیسه کیدای شی په دې ډول لنډه شی چې ، د هیواد د تاریخ په ډیرو برخو کې ، هزاره ګان معمولانوکران ، پاکونکی ، جوالیان او داسې نورو چارو بوخت یو لوی شیعه اقلیت په توګه له پامه غورځول شوی وه او په ځینو مواردو کې د پښتنو واکدارانو له خوا قتل عام هم پرې ګډ شوی وو. د هزاره ګانو د لږ پرمختګ کیسه د ۱۸۸۰ لسیزې په اوږدو کې د عصری افغانستان د بنسټ ایښودونکی امیر عبدالرحمن رول ته  په ښه سترګه نه ګوری ، چې په کې یې هزاره ګان په خورا تاوتریخوالی سره په دولتی سیستم کې شامل کړل. د هزاره ګانو سیاسی شخصیتونه او روڼ اندی په منظم ډول  د عبدالرحمن  د تجربی په رڼا کې په معاصرو پرمختګونو رڼا اچوی او تفسیروی یې. له تاریخی پیښو سره په تړاو د مستندو شواهدو په توګه د هزاره ګانو ځینې مشران لاهم د نولسمی پیړی د غصب شویو ځمکو اسنادو ته درناوی کوی ،  ادعا لری او د جبران غوښتنه کوی.

 له هزاره ګانو سره د ظلم په اړه تاریخی کیسه ددې ډلې په کلیوالی سیمو تمرکز کوی او په مرکز کې د ټاکل شویو  پښتنو اداره چیانو او سیمې ته د راوړل شویو پښتنو څړځایونو تر منځ ملګرتیا یادوی او دوی یې داخلی استعمار بیانوی ، خو له اوږدې مودې راهیسې د هزاره ګانو اقتصاد و ښارونو ته لکه ، کابل ، کویټه او داسې نورو پوری اړه لری چې هلته مهاجرت کوی . په ښاری افغانستان کې هزارګان د بیوزلو غیر مسلکی کارګرانو په توګه ، د  کراچیو چلوونکو یا د کورني کارګرانو په توګه پیژاندل کیږی. داسې خبری او کیسې هم شته چې دوی د اوږدې مودې لپاره  د لوړو  رتبو افسرانو ، ملی حکومت او د واک له مقامونو څخه منع شوی وو.

په کال ۱۹۷۸ کې د پخواني رژیم ړنګیدو داسې شرایط را منځته ګړل چې د افغانستان قومی او ژبنۍ ډلې کولۍ شی د واک په ویش کې سره یوځای شی. دا تحرک د هزاره ګانو په منځ کې ښه را څرګند شو چې په دواړو خواوو لکه ، حکومت او د  وسله وال مخالفانو په منځ کې یې مانورونه و کړل. د هزاره ګانو د هویت او سیاسی شعور مخ په زیاتیدونکی احساس د کوره نۍ جګړی په وخت کې د عبدالعلی مزاری او محمد محقق په څیر مشرانو په سیاسی بیاناتو کې څرګند شو. له ۲۰۰۱ کال وروسته د هزارګانو غوښتنی ، د بیلتون  په توګه نه ، بلکه په ملی سیاست کې د پیاوړی او د نوی افغانستان د اتباعو په توګه د معاملاتو په غوښتنو کې څرګندې شوې. د هزاره ګانو سیاسی مشرتابه  د بن پروسې ملاتړ وکړ تر څو افغان دولت د هغو هیلو د پوره کولو لپاره و هڅوی ، کوم چې د پخوانۍ جګری په جریان کې یې  د دوی د خوځښت او تحرک لامل شوی وو. له ۲۰۰۱ کال وروسته دا د هزاره ګانو د لیوالتیا ایډیولوژیکی اساس او بنیاد وو.

۳- له کال ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۱۱ پوری د هزاره ګانو د پرمختګ ارزونه

هزاره ګانو خپل ګډون د عامه ژوند په مختلفو برخو کې د ۲۰۰۱ کال مخکې کچې ته لوړ کړۍ دی. ددوی دغه د پام وړ وده له طالبانو وروسته لسیزې د ټولنیزو - سیاسی مهمو ځانګرتیاوو څخه یوه ګرځیدلې او ستاینې یې را پارولی دی.

تر ټولو ښکاره خبره داده چې هزاره ګانو پکې عام ځای ترلاسه کړی د محرم میاشتی د ماتم مراسمو لمانځل دی ، ځکه چې د طالبانو په وخت کې د تړلو دروازو تر شا دا مراسم ترسره کیدل. له ۲۰۰۱ کال وروسته لسیزه کې د شیعه ګانو د لمانځلو په تالارونو کې خلکو او لوړ پوړو کسانو ګډون کاوو. د هزاره ګانو وړتیا چې خپل مراسم په عامه ځایونو کې تر سره کړی ، په واضح ‌ډول د یوې ټولنې د ټینګار سمبول ده چې په چټکۍ سره له خپل تاریخی حاشیه توب څخه تیریږی.

په ملی کچه د ملاتړ سیاست

د هزارګانو اصلی سیاسی - پوځی ډله حزب وحدت د طالبانو په وړاندې وسله وال مقاومت کې برخه واخیسته ، دغه مقاومت په غیررسمی ډول د شمالی ټلوالې په نوم پیژاندل کیږی او په همدې اساس یې د بن په تړون کې هم برخه واخیسته ، چې پر بنسټ یې  د ۲۰۰۱ وروسته د حکومت سیستم ولاړ دی. کومه کابینه چې په کال ۲۰۰۱ کې جوړه شوه  ، د شمالی ټلوالي ډلو ته په ملی حکومت کې د ونډې ورکولو لپاره ډیزاین شوی وه ، چې په پایله کې یې استاد محقق د پلان وزیر او د لنډ مهالی ادارې مرستیال و ټاکل شو. دغې پروسې د کابینې  جوړولو په راتلونکو پړاوونو کې پراختیا و موندله. لکه څنګه چې له ۲۰۰۱کال وروسته د ډلو پیژندنه ډیره مهمه شوه ، قومیت هم ډیر مهم شو ، نو کابینې هم د نا اعلان شوی قومی ونډو پر بنسټ جوړی شوی. په هره کابینه کې د هزاره وزیرانو یوه ډله شامله ده. که څه هم ولسمشر د کابینې د غړو د ټاکلو واک لری ، خو سیاسی عمل چې را منځته شو هغه دا وه چې د هزاره ګانو د دو اصلی قدرت غوښتونکو ، هریوه استادخلیلی او استاد محقق څخه نوماندی غوښتلی دی. هزاره ګانوته  د ځواک وزارتونو پرځای لکه د کوره نیو چارو او دفاع وزارت ، د ملت جوړونی وزارتونه ځانګړی شوی دی ، لکه د لوړو زده کړو ، ترانسپورت ، پلان جوړونې  او عامه کارونو وزارتونه ورکړ شوی دی. هزاره نوماندان د ملت جوړونې دغو وزارتونو ته د پورتنیو د دو قدرت لرونکو  په ارتباط پیژاندل کیدای شی.

د بن په تړون کې له ګډون څخه وروسته په ملی سیستم که شامیلیدل جریان درلود ، هغه کسان چې د وزیر په توکه یې څوکۍ نیولې ، کولای شول چې خپلو ملګرو ته د کارموندنې او قراردادونو زمینه برابره کړی ، ترڅو مخکې تر دې چې د فساد ضد اقدامات پیل شی ، دوی به خپل کار کړی وی. برسیره پردې ، هزاره ګانو ته له ۲۰۰۵ کال راهیسې د دوو مرستیال ولسمشر څوکیو څخه یوه ورکړ شوی ده. د ټاکنو کړنلاره پر بنسټ د ولسمشرۍ نوماند باید دوه مرستیالان و ټاکی. په دواړو ټاکنو کې حامد کرزی یو تاجیک د لومړی مرستیال په توګه او یو هزاره چې کریم خلیلی وه ،  ددوهم مرستیال په توګه نومولی دی او په دې توګه د بن د تړون سیاسی منطق ساتل شوی او د هیواد دریو غوره قومی ډلو شاملول یې نتیجه ده. د قدرت د شریکولو دغو فورمولونو دا په ګوته کړه چې هزاره ګان په سیاسی نظام کې ګډ دی.

ټاکنیز او پارلمانی سیاست

د قومی یووالی لپاره په لوړه کچه  د هزاره رایه ورکونکو د ګډون په توګه او ددوی تمایل په قدرت او سیاست کې د استازو ونډه پیاوړی کړی ده. په ۲۰۰۴ کال کې هزاره کاندید استاد محقق  ۱۱،۷ فیصده رایې لاسته راوړلې. که څه هم هزاره ګانو په عمده توګه د بن د پروسې ملاتړ کړی وو او د حامدکرزی د ملی مشرتابه سره یې خواخوږی کوله ، خو ټاکنې په لویه کچه د ځواک یوه قومی ننداره وه. په اصل کې مخکښو پښتنو ، تاجیکو ، هزاره او اوزبیک نوماندانو ټولو د خپلو ټولنو څخه اکثریت رایې ترلاسه کړی. حامد کرزی د ۵۵،۴ فیصده رایو سره د خپلې ټولنې سربیره د قومی رایو د راجلبولو لپاره یوازینۍ لوی نوماند وو. په نوی حکومت کې د شیعه ګانو سیاسی استازیتوب د ۲۰۰۵ کال په پارلمان کې نور هم پیاوړۍ شو. شیعه ګان چې دوه پر دریمه برخه یې هزاره ګان وو ، ۱۸ فیصده څوکۍ یې و ګټلی. د هزاره ګانو د راټولیدو په پایله کې استاد محقق د هیواد په کچه تر ټولو لوی شخصی رایې تر لاسه کړی. د یوی  بیلګې په توګه چې څارونکو د معاصرو هزاره ګانو ټاکنیز سیاست د تاریخی روایاتو سره څنګه تړاو ورکړ ، د ۲۰۰۹ کال ولسمشریزو ټاکنو شعارونه یې داسې را منځته کړل چې افغان اقلیت په دوهم پراو کې له خپل مهم رول څخه خوند اخلی ، هزارګان د پیړیو تبعیض او مذهبی ځورونې وروسته  ممکن د را تلونکی ولسمشر په ټاکلو کې پریکړه کوونکۍ وی ، او داسی نور. په همدې ډول ، حامد کرزی له خپل ځان سره د هزاره ګانو یو لوړ پوړی  مشر درلود او هم یوه بل هزاره کاندید  ۱۰ فیصده رایې په لومړی پړاو کې تر لاسه کړی او داسې ښکاریده چې د واک توازن یې ساتلۍ وو. کله چې د ټاکنو دوهم پړاو لغوه شو ،  د ۲۰۱۰ کال په ټاکنو کې هزاره ګانو او نورو شیعه ګانو په پارلیمان کې ډیر استازیتوب ترلاسه کړ او څوکۍ یې په سلو کې ۲۳ ته ورسیدی ، په داسی حال کې چې پښتانه له ۴۷ څخه په سلو کې ۳۹ ته را ټیټ شول. په دوهم پړاو کې د غزنی په ولایت کې چې د پښتنو ، هزاره ګانو او تاجیکو ګډ نفوس لری ، د هزاره ګانو په سیمو کې د رایو کچه تر نورو سیمو ډیره لوړه وه ، دا په داسې حال کې وو چې نورې سیمې د باغیانو له خوا اغیزمن شوی وی.  په پایل کې هزاره ګانو د غزنی ټولې څوکۍ خپل ځانته کړی. یوه بینظمی چې ولسمشر یې د پایلو منلو ته زړه نا زړه کړ ، هغه دا وه چې د ټاکنو په اړه یې اوږده شخړه راپورته کړه. روښانه نده چې په پارلیمان کې د هزاره ګانو د ګډون  څه وو ، چې ولسمشر بریالۍ شوی  چې له جدی پریکړی کولو څخه یې لیری کړی. په هرحال ، د هزاره ګانو د رایی ورکونکو قوی ګډون دا  ډاډ رامنځته کړ چې د ولسمشرۍ ټول کاندیدان باید ټولنه ځانته را جلب کړی او په دې خاطر  یو هزاره په خپل لست کې شامل کړی.

اداره

د هزاره ګانو تاریخی ګوښی ته لیږدول  دا په ګوته کوی چې څنګه سیمه ایزه اداره  ددوی د بیواکه کولو لپاره دیزاین شوې وه. له یوی خوا ولایتونه داسی ویشل شوی وه چې د هزاره ګانو اکثریت ولسوالۍ د ګاونډیو پښتنو اکثریت ولایتونو سره تړلی وې ، له بلې خوا هزاره ګان د لوړو اداری پوستونو څخه ایستل شوی وه. د سیمی د ادارې د قومی سیاست ددې دواړو اړخونو په اړه یو څه تحرکات شوی وه. په لومړی سر کې نوی حکومت په دایکنډی کې د هزاره اکثریت ولایت جوړولو منظوری ورکړه چې  په دې ډول د  مقاومت یو له غنیمتونو څخه وو. د ۲۰۰۱ کال وروسته د ولایاتو د رامنځته کیدو په نوی ترتیب کې د پنجشیر ولایت د تاجیکو لپاره را منځته شو ، یعنی یو ولایت د هزاره ګانو او بل ولایت د تاجیکو لپاره. ظاهرا د والیانو مقرری له جمهوری ریاست یوه وسیله ګرځیدلې وه. د څلوردیرشو ولایتونو والیانو مقرری د مرکز د قومی سیاست ښکارندوی وه.  لومړی د دو اکثریت هزاره ولایتونو  لکه بامیان او دایکنډی  د هزاره ګانو لپاره ځانګړی شوی دی. دې خبری په مستقیمه توګه د هزاره ګانو لپاره د شکایت ور پرانیست چې ګواکی متعصب پښتانه هزاره ګان اداره کوی. دوهم داچې هزارګان حق لری چې په نورو ولایاتو کې د والی په توګه کار وکړی ، د بیلګې په توګه د سرپل او هرات کې چې ډول ډول خلک پکې ژوند کوی ، البته په غزنی کې یې د والی د معاون مقام ور رسیدلۍ وه. په هرحال ، په هیڅ یوه ولایت کې چې اکثریت پښتانه یا تاجیک پکې ژوند کوی ، لکه جنوب یا شمال شرق ولایتونه او وردک اوپروان چې لږکی هزاره ګان پکې ژوند کوی ، د هزاره ګانو لپاره کوم مقام نه لیدل کیده. په دې ډول ، د لومړیو لسو کلونو اداری تمرین یو ډول نا اعلان شوی قومی ریزرویشن سره مساوی ده چې په دې ډلو کې هزاره ګان د ۲۰۰۱ کال څخه مخکې په پرتله د پام وړ ورزیاته شوي ونډې څخه خوند اخلی.

امنیتی قوتونه

د هزاره ګانو ګدون د طالبانو ضد وسله وال مقاومت کې دا خبره ډاډمنه کړه چې هزاره مشرتابه  د هغو معاملاتو برخه وه چې د پولیس او اردو په جوړولو یې لاس پورې کړ. که څه هم تاجیک متحدینو یې په پیل کې د ټولو امنیتی ادارو مشری کوله ، د هزاره مقاومت قوماندانانو د هغو واحدونو په لومړی لیست کې شامل شول چې د دفاع وزارت لخوا یې ملاتړ کیده یا د کورنیو چارو وزارت ته لیږل شوی وو. کریم خلیلی د دفاع په وزارت کې د مرستیال په توګه و ټاکل شو ، ترڅو وکولای شی د هزاره ګانو  ګټې په دغه وزارت کې خوندی وساتی. که څه هم تاجیکان ډیر وو ، خو هزاره افسرانو په اردو او پولیسو کې ځینې لوړ پوړی پوستونه نیولی وه. هزاره افسرانو د کندهار او مزارشریف د  قول اردو قوماندان او د ګردیز د  قول اردو مرستیال په توګه دنده ترسره کړیده. هزاره افسرانو د کابل او هلمند ولایتونو په پولیسو کې د پولیسو مشرتوب کاوه او په جنوب لویدیځ کې د زون مرستیال  قوماندان په توګه مهمې دندې ترسره  کړی دی. دا هغه دندې وې چې په تاریخی ډول به تل د پښتنو یا تاجیک افسرانو سره وې . د یادونې وړ ده چې په خپله ټولنه  کې ، هزاره ګانو په امنیتی ځواکونو کې د ګډون لپاره کومه ستونځه نه درلوده. برعکس ، لکه څنګه چې بغاوت زور اخیستی ، په پښتنو سیمو کې د استخدام به وړاندی د پام ور  خنډونه موجود وو. د نړیوالو ځواکونو د روزنې قږماندانۍ ادعا کړې چې د قومی انډول  او ونډی څارنه کوی ، ترڅو له لږ یا ډیر استازیتوب څخه مخنیوۍ وشی ، خو حقیقت دادۍ چې په اردو کې د استخدام لپاره د هزاره ګانو برخه په آسانۍ سره ډکیده ، په ځانګرې توګه د  جنوب او جنوب لویدیځ څخه ، استخدام کول ګران بریښیدل. په مرستندویه خدماتو کې د هزاره ځوانانو نړیوالو ځواکونوته د ژباړونکو په توګه کار کړۍ او په ځینو مخلوط  یا هزاره - پښتنو سرحدی سیمو کې هزاره ګانو د ملیشه ځواکونو لپاره رضاکارانه کار کړی ده.

رسنۍ او مدنی ټولنه 

د هزاره ګانو اصلی پرمختګ د امنیتی سکتور پرځای د نرم ځواک په توګه په مختلفو برخو کې دی ، چې روڼ اندي ډلې له هغه ځای څخه ګټه پورته کولو لپاره  چټک ګامونه اخلی ، کوم چې د مدنی ټولنو لپاره پرانستل شوی دی. هزاره ګانو ګڼ شمیر کلتوری سازمانونه ، د بشری حقونو ډلې او خدمتی نادولتی موسسی جوړی کړی دی. اصلی نیمه دولتی اداره چې د هزاره ګانو ترمشری پاتی شوی ، د افغانستان د بشری حقونو خپلواکه کمیسیون ده ، خو په سر ددی هم رهبری یې د څو توکمیزو کارکوونکو د جوړښت په پام کې نیولو لپاره محتاط پاتی شوی ده. د هزاره ګانو علاقمندی و مدنی ټولنو ته له پلازمینی هاخوا پراخ شوی ، د بیلګې په توګه  د هزاره ټولنی په برخه کې د سپورت کلوپونه ، کلتوری ټولنی او د ځان سره د مرستې ډلې په ولایتونو کې ، لکه بلخ  ، غزنی او هرات د پام وړ دی. د ملګرو ملتو لخوا څارل شوی یوولسو خصوصی ورځپاڼو څخه یې دری په هزاره ګانو پوری اړه درلودی. همدارنګه د دیارلسو خصوصی تلویزون ستیشنونو څخه ، درې یې د شیعه ګانو له خوا اداره کیدی ، خو بیاهم یو یې هزاره ګڼل کیږی. ځوان هزاره ګان ، لکه ژورنالیستان ، لوبغاړی او تولیدونکی د نویو رسنیو د مسلکونو په ټولو اړخونو کې فعال وو.

ښوونه او روزنه

د هزاره ګانو د لاسته راوړنو  په لړ کې ، تر ټولو ډراماتیک ډګر د زده کړی په برخه کې ده. جوړ شوۍ ګرافیک  د هزاره ګانو  په اکثریت سیمو کې په ښوونځیو کې د شمولیت زیاتوالۍ او د پوهنتون  په آزموینه کې  د هزاره زده کوونکو د لوړی کچی بریا له ورایه ښیی. د بیلګې په توګه ، د کورنیو جګړو یو هزاره جنګیالۍ ، چې د طالبانو له سقوط څخه مخکی د سیاسی لوبو برخه وه ، په پای کې یې د یوه لوی ښوونځی اداره په غاړه واخیسته او له هزاره میشتو سیمو څخه یې جلب او جذب ته پیل وکړ. هغه په وضاحت سره خپل نظر داسې بیان کړ چې د هزاره ګانو د تاریخی ګوښه کیدو څخه د وتلو یوازنی لیاره  ښوونه او روزنه ده. باید وویل شی چې ددې تر څنګه ، ښوونې او روزنې ته د هزاره ګانو لیوالتیا هم له ورایه څرګنده وه او په کابل او نورو هزاره میشتو سیمو کې یې د زده کړی د مرکزونه جوړول  د ثانوی زده کړو په برخه کې هم د زده کوونکو فعالیت لوړ کړی. البته هزاره ګانو له پخوا په لوړو زده کړو کې د نفوذ مینه درلوده. د کال ۱۹۷۹ او ۱۹۹۸ تر منځ موده کې ، کله چې هزاره جات له مرکزی حکومت  څخه جلا شوی وه ، خپلواکو سیمه ییزو ادارو د پوهنی د څانګو او د لومړنیو او ثانوی ښوونځیو د شبکې د ساتلو لپار مبارزه کوله. وروسته په کال ۱۹۹۸ کې کله چې طالبانو واک تر لاسه کړ ، د ټولنې د فشار په واسطه ، اړ شول چې خپله تعلیمی پالیسی بدله کړی ، تر دې چې حتی  د  نجونو لیسو هم د جاغوری په ولسوالۍ کې نجونو ته خپلې دروازی خلاصې کړې. د هزاره ګانو نا اعلای شوی کمپاین د لوړو زده کړو نوی نسل روزلو په لور وه ، په داسې حال کې چې بغاوت او د حکومتی ادارو څخه جلاوالۍ په پښتنو سیمو کې د زده کړی ګډون سطحه را ټیټه کړی وه. په حقیقت کې دا احساس چې هزاره ګان د ټولنیز پرمختګ لپار ، تعلیم د یوی وسیلې په توګه کاروی ، حتی  یو له هغو عواملو څخه وی چې طالبان مجبور کړی له خپلې پالیسی څخه د تعلیم په هکله په شا شی.

اقتصاد

د هزارګانو د اقتصاد په دودیز ډول په غرونو کې مالداری او کرنه وه او ښارونوته له مهاجرت او کارکولو سره یې خپل ژوند سره مرسته کوله. دغو فعالیتونو د هزاره ګانو په لیرې پرتو سیمو او ښارونو کې د نسبتا ښه امنیت څخه ګټه پورته کولو زمینه مساعده کړی ده. یوه خبره داده چې هزاره ګان د مخدره توکو یا نظامی  او حکومتی قراردادونو کې په څرګند ډول  شامل ندی. دا کارونه له ۲۰۰۱ را پدیخوا تر ټولو ګټور اقتصادی فعالیتونه دی ، مګر لږ تر لږه چې د هزاره ګانو اشرافو د ملی ملاتړ به سیستم که پښه ایښې ، یو حقیقت دی او دې خبری د هزاره ګانو اقتصادی فعالیتونو ته یو څه سیاسی ملاتړ برابر کړی ده. د ښاری ځمکو پراختیا چې د سیاسی ساتنې څخه ګټه پورته کوی ، د ۲۰۰۱ کال څخه وروسته په اقتصاد کی د پانګونی له اصلی برخو څخه وه او دا هغه ډګر وه چې پخوانی قوماندانان او د واک دلالان پکی فعال وو. په دې ډله کې د هزاره ګانو د ملکیتونو تر ټولو مشهور حاجی نبی نومیږی ، چې د مرستیال ولسمشر خلیلی ورور ده. دا سړی د کابل شاو خوا کې د ځمکو په استملاک او پراختیا کې ښکیل ده. د هرات په لور هم د هزاره ګانو مهاجرت ،  لږ له سترګو پټ شانته ، د نویو ټولنو او د ځمکنۍ پراختیا په خاطر پیل شوی وو. البته چې دا د هزاره ګانو کلیوالی - ښاری اوږد مهاله مهاجرت په دوام کې ده ، مګر ډیری یې هاغه مهاجران پکې شامل دی ، چې له ایران څخه یې په  را ټولې کړې سپما دلته پانګونه کوی. له بلې خوا سیاسی نظم پس له ۲۰۰۱ څخه  زمځکو ته لاسرسۍ ده  ، چې له ډیره وخته هزاره ګان له کوچیانو سره  د ترانزیت او څړځایونو په حق سره اخته دی. په کال ۲۰۰۷ او ۲۰۰۸ کې د  کوچیانو تګ هزاره میشتو سیمو ته د تاوتریخوالی سبب و ګرځید ، چې هزاره ګانو ډله ایز لاریونونه وکړل. خو سره له دې چې مرکزی حکومت ځان تیر ایسته ، بیا هم سیاسی او امنیتی نظم د کوچیانو لپاره محدودیتونه وضع کړل. برعکس ، په کال ۱۹۹۹ کې ، د طالبانو د واکمنۍ پر مهال کوچیانو وکولای شول  چې د هزاره ګانو په سیمه کې پراخه حمله تر سره کړی.

۴ - هغه عوامل چې د هزاره ګانو په راپورته کیدو کې یې مرسته کوی

ولې هزاره ګانو وکولای شو چې دومره ژر پرمخ ولاړ شی :

د هزاره ګانو ملاتړ سیستم او هغوی په ملی کچه کې شاملول د ریاضی پر منطق پرمخ وړل شوی ، ځکه چې د رژیم د پیاوړتیا لپاره د هغوی شمیر ته اړتیا وه. د دریم لمبر قومی ډلې په توګه ، هزاره ګان د پاچا جوړونکی رول لپاره شمیر درلود. د هزاره ګانو په ملاتړ ، د پښتنو لوړ پوړی ګروپ کولای شوای چې اکثریت تر لاسه کړی. تاجیکان چې د دوهم  لمبر ګروپ په توګه هم بې له هزاره ګانو نشی کولای چې اکثریت تر لاسه کړی. په سیاست کې د یوه عامل په توګه د قومیت څخه د خلکو انکار بدی معنی وو چې دا ډول محاسبی ډیر لږ په عام خلکو کې خپریږی. په دوره یي ډول ټاکنیزی سیالۍ د قومي بلاک رایو له لیارې ټاکل شوی ، لکه د ۲۰۰۳/۲۰۰۴ کال  د اساسي قانون لویې جرګې او د ۲۰۰۵ کال د پارلمان د مجلس رییس ټاکنو په جریان کې چې وشول. په دې ډول چې د هزاره ګانو شمیر په هره رایه کې دومره مهم کیدای شي  ، د ولسمشرۍ لپاره یې یو پیاوړی هڅونه برابره کړه چې د هزاره ګانو اشراف د خپل ملاتړ شبکې سره تړلي و ساتي.

د هزاره ګانو په هکله باید وویل شی چې  د ټولو قومی - ژبنی ډلو څخه له ۲۰۰۱ کال څخه وروسته په حکومت کې د ګډون په هکله تر ټولو لږ کلتوری خنډونه درلودل. ځینو به داسی ویل چې دوی ګواکې په نوی نظم کې تطابق او وړتیا له ځانه ښیی. برعکس ، د یاغیانو د  کمپاین موضوع یوه هم دا وه چې ملکی خلک له حکومت تړلي هر پروګرام څخه محروم او بې برخې و ساتی او دې خبرې  په پښتون میشتو سیمو کې تر ټولو زیات اغیز درلود. د هزارګانو له خوا د طالبانو ردول او د بن د نظم پر ځای د اسلامی امارت د بدیل په توګه  ، د دوی مفکوره دا وه چې د هزاره ګانو په سیمه کې د دوی فعالیت نا ممکن ده او د دوی بې تفاوتی د شورشیانو  پر ضد په دې معنی وه چې د دوی یوځای کیدل له امنیتي قوتونو  او له دولت سره د همکاری په هکله ډاډ درلود ، په داسې حال کې چې پښتنو  دروند تاریخی بار ، یعنی د بهرنیو پوځونو ماتولو مکلفیت په خپلو اوږو ایښۍ وو  ، کوم چې د یاغیانو تبلیغ کوونکي پسی ګرځیدل.

د ټاکنیزی دیموکراسی  چې په نوی نسل کې پیل شوه ، در هزاره ګانو په سیمو کې یې پراخ اپیل درلود او دا ځکه چې له تاریخی محرومیت او وروسته پاتې والی د تیښتې یوه څرګنده لیاره وړاندی کوی. عامه بخثونه ، په ځانګرې توګه په لومړنیو کلونو کې ، نوي نظم د ډیموکراسی ، د قانون حاکمیت ، بشری حقونو ، د ښځو آزادی ، نړیوال ادغام او اقتصادی لیبرالیزم په ګډون  له یوې عصری پروژې سره تراو درلود. عصری کولو پروژه  د هزاره ګانو په فکری حلقو کې د پام وړ  جذابیت درلود او له طعنو سره به د ایران ټولنی سره مخ کیدل چې د کلیوالی افغانستان په پرتله یې عصری کول خورا ډیر منلی وو ، د هزاره ګانو منل یې خورا زیات کړل. د ښځو له حقوقو څخه دفاع لا دمخه د هزاره ګانو د سیاسی عمل او هویت یوه برخه وه ، په دې معنی چې د هزاره ګانو ګوندونو  د طالبانو او د سني مجاهدینو ګوندونو لخوا ددوی څخه مخکې د لګول شویو محدودیتونو مخالفت کړی وو. د یوې نړیوالې سیاسي پروژې سره د تړاو مفکوره د هزاره ګانو په حلقو کې  د منلو وړ وه ، په داسې حال کې چې دودیز دښمنان پښتانه یا تاجیکان وو. سیاسی دودونه او کلتوری اغیزی  په ګډه سره په دې معني وه ، چې د هزاره ګانو اشراف د نوی نظم په اړه د نورو ډلو د خپلو ملګرو په ترتله چې په دودیز افغان ملتپالې کې ډیر ډوب وو ، لږ متردد وو.

۵ - پالیسی 

پالیسی پورې تړلی وسایل چې هزاره ګانو سره یې مرسته کړیده

په افغان ټولنه کې د هزارګانو د موقف بدلون په شعوری تبعیض ضد پالیسۍ د پایلې محصول نده ، بلکه د هغې پالیسۍ د مثبت اړخ اغیزی په توګه  ترلاسه شوی ده. له بلې خوا ، د خپله هزاره ګانو هڅې هم په دې کې شاملې دی. په همدې ډول ، د هزاره ګانو راپورته کیدل د یوه جانبی امتیاز په توګه د بین المللی مداخلې له خوا هم په نظر کې نیول شوی وه.

د هزاره ټولنې ډیرو برخو ته پوځي مداخلې چټک او بدلون راوړونکې ګټې وړاندې کړې دی. په کال ۲۰۰۱ کې ، د طالبانو په وروستیو ورځو کې ، هزاره جات  له بشری بحران سره مخ شو ، چې د روانې جګړې له امله بحران نور هم هغه وخت زیات شو ، چې طالبانو د ځمکو سوزولو تاکتیکونو ته مخه وکړه. نړیوالې مداخلې پایله د طالبان  چټک او نسبتا بې لګښته شاتګ وو. البته راتلونکې لسیزه کې هزاره جات له کوم امنیتی لوی ګواښ سره مخامخ نشو. سره له دې چې په نورو سیمو کې د بغاوت زیاتوالۍ راغلۍ ، مګر سیمه له ثبات څخه برخمنه شوه او سیمې ته په لیارو کې له بغاوت سره نښتې لیارې په کنترول کې دی.

په ملی سطحه د هزاره اشراف په سوداګریزو معاملو او په ملاتړ سییتم کې شاملول له ۲۰۰۱ کال وروسته پیل او په دیموکراتیک جوړښت پوری اړه لری ، ځکه چې د چارواکو لپاره یې  د ټول شموله چلند تعقیبولو هڅونه یې را منځته کړه. دغه دیموکراتیک جوړښت در بن په کنفرانس کې د ملي ټاکنو لپاره د ژمنې ورکولو پریکړه وه ، کوم چې په ۲۰۰۳/۲--۴ کې د اساسي قانون جوړولو کې پیاوړی شو  او د تاکنو پروسو لپاره د نړیوالې ټولنی یې ملاتړ وکړ. وروسته البته د ټاکنیز سیستم د ګڼ شمیر نیمګرتیاوو په اړه ډیر لیکل شوی دی ، خو برسیره پر دې چې نیمګړتیاوې شته ، ټاکنو در هزاره ګانو لپاره ښه خدمت کړی ده. په ملي کچه ، دوی له  حکومت څخه  ګټه پورته کړه او هم په ولایتی کچه دوی و توانیدل چې د نورو قومونو په پرتله ځان ثابت کړی.

د بین المللی ټولنې تصمیم  د یوې برخې په توګه په افغانستان کې د پام وړ مرستې ، امنیت او دیپلوماتیک شتون د را منځته کولو پریکړه هم هزاره ګانو ته ګټه ورسوله. د ټولنې ژمنتیا او د نړیوالې ټولنې سره د ملګرتیا په اړه د شک نشتوالۍ  ، هزاره ګانو ته دا زمینه مساعده کړه چې په ډیرو ادارو کې د کار موندلو لپاره برابره کړی. خو نورې پالیسي پریکړې  چې تمه کیده هزاره ګانو ته ګټه ورسوی ، هیڅ مثبته پایله یې نده ورکړې.

د بن په تړون کې د نړیوالې ټولنې لخوا د سرشمیرنې ترسره کولو ملاتړ او ژمنه شامله وه. که څه هم د اوږدې مودې لپاره ابتدایې آزموینې روانې وی ، خو سرشمیرنه هیڅکله هم تر سره نشوه. سرشمیرنې کولای شو چې د اداری واحدونو تر منځ  د سرچینو د تخصیص لپاره یو عیني اساس چمتو کړي  او یا په حقیقت کې ددې واحدونو د بیا منطقي کولو لپاره زمینه برابره کړي. دا به هزاره ګان او نورو قومي ډلو ته دا توان ورکړی وای چې د سیاسي واک په سرچینو او ونډو باندې خپلې ادعاوو ته رسمیت ورکړي. د سرشمیرنې ځنډول له حکومت سره مرسته کړې چې د قومی ډلو ترمنځ معامله مبهمه ، انعطاف منونکې او په خبرو اترو پورې یې مربوط وساتي.پ

په پای کې نړیوالې مرستی د بیا جوړونې او پراختیا لپاره په معقول ډول تمه کیده چې د هیواد تر ټولو بې وزله سیمې ، لکه د هزاره جات هزاره ګان تر هدف لاندې ونیسي. په دې ډول د مرستو یوه کوچنۍ برخه د بیوزلۍ کمولو لپاره وقف شوې او یا د بیوزلو او سوله ایزو  سیمو لپاره چمتو شوی وې ، خو ددی پرځای در مرستو منابع په مرکز او هغه سیمې چې یاغیان پکې اغیزمن وه ، اختصاص ورکړ شوې وې. البته دا خبره د سوله ایز هزاره جات له خوا په مکرر ډول مطرح شوې ده.

۶ - د هزاره ګانو په شا تمبولو شواهد

داسی شواهد شته  چې د هزاره ګانو پرمختګ د نورو قومی ډلو په منځ کې یو ډول نارضایتې راپارولې ده. هغه نوی قومي نظم چې هزاره ګانو پکې واک او امتیازاتو ونډه ترلاسه کړیده ، په نړیواله کچه د طبیعې یا دایمي په توګه د منولو وړ نده. په مستقیمه توګه د فشار راوړلو مثالونه تراوسه پورې نسبتا لږ او د هزارګانو د دریز د ګواښلو لپاره کافی ندي. خو د ملي سیاست قطبي کول او د پښتنو د شکایتونو کیسې اوریدل ، دا په ګوته کوي چې د هزاره ګانو لاسته راوړنې له ګواښ سره مخ دي.

د شیعه ګانو د سخت دریزې ټولنې پر وړاندې د غبرګون تر ټولو سخته بیلګه هاغه وه چې د کال ۲۰۱۱ د محرم په مراسمو کې د ځو بمي بریدونو په بڼه راغله. د طالبانو غورځنګ په چټکۍ سره د بریدونو غندنه وکړه او داسی ښکاریده چې دا کومې افراطي ډلې کار وي. د محرم په هکله د هزاره ګانو ډیر څرګند چلند د غیر شیعه ګانو لخوا شکایتونه رامنځنه کړل چې دوی فکر کوي هزاره ګان په کابل کې د ځواک په توګه د ښودلو لپاره له دغو مراسمو څخه ګټه پورته کوي. یولړ شکایت کوونکو په دغو مراسمو کې د ایران سپانسر رول په هکله تاکید کاوه چې له یوی بلې خبرې سره هم مطابقت کوي. کله چې هزاره ګان هرات ته مهاجر شول ، په چټکۍ سره داسې اوازی ګډې وې چې ایرانی اجنټان  هزاره ګانو ته د څمکې پیرودلو تمویل له لیارې په سیمه کې ستراتیژیک شتون رامینځته کوي. دا اوازې او وړاندیزونه ځکه د منلو وړ نه وو ، چې ګواکې  د ایران حکومت راستنیدونکو ته سخاوتمندانه  مرستې کوی ، مګر دا خبره د کډوالو راستنیدونکو سره د سخت چلند راپورونو سره مستقیم توپیر لري. داسې مالومیده چې د هزاره ضد دا آوازې په ښار کې د یو ډول قومی سیالیو سره تړاو درلود.

داسې شواهد هم شته چې هزاره ګانو د نورو ډلو په پرتله د سیاسي غنیمتونو ترلاسه کول ، کوم چې دوی یې په لټه کې وو ،  ډیر ستوځمن موندلي. پارلیمان باید د ولسمشر لخوا غوره شویو وزیرانو ته د تایید رایه ورکړي ، ځکه چې په دې پروسه که د قدرت معامله وه. په لومړي سر کې د قومی قدرت دلالانو به  له ولسمشر سره د خپلو نوماندو د وزیر په توګه د وړاندیز لپاره خپله معامله سرته رسوله ، خو ورسته به نوماندان باید پارلیمان ته مخامخ شي او اکثریت ترلاسه کړي.   کله چې رییس جمهور کرزی په کال ۲۰۰۹ انتخاباتو وروسته کې خپله کابینه وړاندې کړه ، هزاره دلالانو ته ناممکنه شوه چې د پارلیمان له لیاری خپل نوماند تثبیت کړی. د اییتلاف معامله  چې په بریالیتوب سره یې د نورو ډلو نوماندان وټاکل ، ظاهرا هغه وخت مات شو چې د هزاره ګانو وار راورسید. د هغه اوږد مهاله سیاسی بحران په زړه کې چې د ۲۰۱۰ کال د پارلیمانی ټاکنو وروسته را منځته شو ، د غزنې په ګډ ولایت کې د هزاره ګانو د بریا پر وړاندې د پښتنو پاڅون وو. ولسمشر کرزی لومړی دریځ چې د ټاکنو د پایلو د لغوه کولو لپاره د قضایې اقداماتو ملاتړ  ، له دې مفکورې څخه الهام اخیستۍ وه چې هغه ټاکنې چې هزاره ګانو ته د غزني د کنټرول ورکوي ، حتی که په قانوني توګه هم د اعتبار پایله ولړي ، بیا هم د پښتنو د حقدارۍ احساس به زیانمن کړي. دې شخړې له اجرایوي واک او ټاکنیزی دیموکراسۍ د کارکوونکو  تر منځ د پام وړ توپیر را منځته کړ. په کوچنۍ کچه ، د اروزګان څخه مخکښ هزاره نوماند ، له پراخو شواهدو سره ادعا وکړه چې د ټاکنو چارواکو په خپل سر ده هغه رایې لغوه کړې ، ځکه چې هغوی له دې احتمال سره مخ وو چې د هزاره ټولنې لوړ ګډون کولای شي په دې پښتون اکثریت ولایت کې څوکۍ وګټي.

د مخالف  وسله والو کمپاین د هزاره ګانو ضد هر هغه احساساتو لپاره چې د ټولنې د ودې له امله راپاریدلي دي ، یوه څرګنده لیاره برابروی. په دې لړ کې ، کله نا کله د سخت تاوتریخوالي پیښي شوي چې پکې هزاره ګانو داسې شکایت کړی چې دوی په ځانګري ډول په نښه شوي دي. ترټولو زیات زیان منونکي هغه هزاره ګان دي چې د پښتنو سیمو په شاوخوا کې او یا د قومي لومړۍ کرښې په اوږدو کې  ، چیرې چې طالبان فعال دي ، ژوند کوی. ډیري یې هغه اعدامونه دي ، کوم چې طالبانو په لویو لیارو کې چې هزاره ګانو پرې تګ راتګ کاوه ، دوی یې په نښه کول. د یوې بیلګې په توګه په ۲۰۱۱ کال کې د بامیانو ولایتي شورا د هزاره غړی تښتول او وژنه ده ، چې د کابل او بامیان تر منځ په لیاره کې یې له پروان ولایت څخه سفر کاوو. په ورته ډول ، د ترانزیت لویې لیاره او هزارجات تر منځ د قره باغ ولسوالۍ ته تلونکي هزاره مسافر هم وخت په وخت تر بریدونو لاندي راغلي دي. د تاوتریخوالي نمونې د تیرو دورو یادونه کوي چې پکې هزاره جات ددې لارو په اوږدو کې محاصره شوی وو.

په عین حال کې ، د یاغیانو پروپاګندې او تبلیغ کوونکو داسی کیسه جوړه کړې چې د کابل رسمی دریز ته انعکاس ورکوي او هغه دا چې قومي مسایل غندی او پرځای یې ملی دریز غوره کوي. د موادو لویه برخه په پښتو ژبه ده او کلتوري مسایلو ګټه اخلي ، کوم چې پښتنو ته معنی لری. خو دوی پشتانه د بهرنیو پوځونو او فاسد حکومت پر وراندی ، پرته له دې چې کوم ځانګړی قومي دښمن په ګوته کړی ، راټولوی. په ګرافیک اسنادو کې له رژیم سره تړلي ټولو پخوانیو مجاهیدینو مشرانو ته پکې اشاره کوي ، چې په قصدي ډول د ټولو قومي ډلو مشران پکې شامل دي. شواهد ښیي چې د طالبانو د هزاره ضد احساساتو ډیرې کیسې دی ، چې د هزاره ګانو له راپورته کیدو څخه رضایت نلری او ژمنه کوي چې ژر تر ژره به یې له منځه یوسي.

کابل میشتو څارونکو یادونه کړې چې د ۲۰۰۹ کال شاوخوا وروسته سیاسي بحثونه او  ورته اعمال د  قومي قطبي کیدو له لیاری تیر شوي وه او په ټولو څلورو لویو قومي ډلو په ډله ایز شعور سره سیاسی مشران چمتو وه چې قومي شکایتونه بیان کړي. خو داسې کوم شۍ نشته چې د قصبي کیدو عوامل په اسانۍ سره مشخص کړي ، خو د قومي سیاست د بیا را ژوندي کیدو تمایل په عامه خبرو اترو کې د قومی پلوه تورنو مسالو د ننوتلو په لیاری په اسانۍ سره څرګند شوی دی. د ژبې مساله له اوږدې مودې راپدیخوا د قومي تاوتریخوالي په لیاره کې یوه وسیله وه. د خبرو په وخت کې د هزاره ګانو پلویان داسې ادعا کوي چې پښتانه  شیوونستان  د ولسمشرۍ مانۍ څخه  په ګټې اخیستو سره غواړی د افغانستان د څوکلتوری هویت د له منځه وړلو په لیاره کې خپل ماموریت تعقیب کړي او د پښتو ژبه او کلتور د نورو په پرتله مخکې کړي ، نو ځکه چې ډیر وخت قومي شکایتونه یو بل ته ورته دی. هزاره ګان او تر یوې اندازې پوری اوزبیکان و تاجیکانو شکایت دادی چې اجراییه قوه د پښتنو شوونستانو په لاس کې ده ، چې د هیواد ثبات له خطر سره مواجه کوي او د نورو ډلو په پرتله ، د پښتنو ګټو ته وده ورکوی. په همدې ډول پښتانه د نورو ګروپونو رهبران ملامتوی چې د فدرالیزم رواجولو له لیارې د هیواد ویشلو لپاره کارکوي.

۷ - پایله 

د افغان د لاسته راوړنو او پلورالیزم دوام

د هزاره ګانو پرمختګ وروسته له کال ۲۰۰۱څخه د پام وړ ده. هغه ټولنه چې د مشرانو یې په یاد ده ، د پښتنو د شاهي کوره نی لپاره یې د غلامانو په توګه خدمت کاوه ، اوس اوس یې ځان په ملي سیاست کې د مهم رول لوبولو او د اقتصادی ودې څخه د  لومړي ځل لپاره د ګټې اخیستونګي په توګه ځای پر ځای کړی دی.

خو د ۲۰۰۲ کال څخه وروسته لسیزه کې ترلاسه شوي ډیر پرمختګونه  کوم قانوني یا اداري بنسټ نلری او په سیاسي عمل ولاړ دي چې د هغو شرایط له امله را منځته کیږي چې احتمالا لنډ مهال وی. دا د یوه لیواله اقلیت د ستونځې جوهر دی. هزاره ګانو له طالبانو وروسته  په سیاسي او ټولنیز پرمختیایي پروسو کې د نورو ډلو په پرتله هغه وخت  پرمختګ وکړ ، چې په لیوالتیا سره یې پکې ګډون وکړ ، په داسې حال کې چې تر ټولو لویه قومي ډله ، پښتانه ، ددې پروسو په اړه په زیاته توګه نرمښت وښود. په داسې حال کې نړیواله مداخله چې د لسیږی اوږد سیاسي نظم ملاتړ یې کاوه ، پای ته رسیږي ، هزاره ګان دې ته اړ دي چې په پام کې ونیسې تر څو دوی کومې لاسته راوړنې کولای شي و ساتي او کومي لنډ مهاله دي. داهم باید وویل شي ، هغه نړیواله مداخله چې د کال ۲۰۰۱ څخه وروسته نظم پرې ولاړ دی ، بالاخره د وخت محدودیت لري.

په هغه سیاسی مسایلو چې هزاره ګان خوشالیدل ، د ولسمشر ماڼۍ له خوا ، د ملاتړ په توګه هزاره اشرافو ته ورکړل شول. په دې کې شک ده چې دغه قراردادونه به ترڅه وخته پورې دوام پیدا کړي. که چیرې په سیاسی منظره کې بدلون راشي او د بغاوت  پای ته له رسیدو سره د پښتنو د ګډون زیاتوالي ته لیاره هواره شي ، نو ښایي چې دا قراردادونه به په خپل ځای پاته نشي.

ددغو ټولو پرمختګونو سره سره ، بیا هم هزازه ګان د هیواد بیوزله ټولنې دي او د تبعیضی کړنو د بیرته راستنیدو د مخنیوي په برخه کې ونډه لري. نو له همدې امله ، یوه هغه اساسي لیاره داده چې هزاره ګان که غواړي د خپلو لاسته راوړلو د ساتنې لپاره هڅه وکړی ، باید چې د ټولنیز او اقتصادي پرمختګ لپاره د قومی اړخونو په اړه د عقلي بحث او څیړنو لپاره ځای پرانیزي. په ټولنیزو او اقتصادي لاسته راوړنو کې د پاته قومي تشو په اړه د معلوماتو ترلاسه کول ، کولای شي د مثبت عمل یا تبعیض ضد اقداماتو لپاره د پالیسي جوړولو یو اساس چمتو کړي. یو له دغو اقداماتو څخه به دا وي چې ملي سرشمیرنه تر سره شي. د هزاره ګانو او نورو توکمیزو ډلو لپاره سرشمیرنه به یوه څرګنده لیاره وي چې ددوی د ځینو سیاسي او ټولنیزو لاسته راوړنو  ادعا پاوړې کړي.

په تاکنو کې د هزاره ګانو ګټې د سیاسی فضا ددفاغ لپاره ښه پکاریږی ، دا په دې معني ده چې د ولسمشرۍ ټاکنو د ځنډولو یا د پارلیمان د کمزوري کولو لپاره د هر ډول هځو په وړاندې مقاومت کول دي. د قومي محاسباتو منطق دا څرګندوي ، چې که چیرې  نوۍ ولسمشر هڅه وکړي چې د واک د ویشلو کنوانسیونونه له سره جوړ کړي ، مجبور به وي چې د اکثریت ساتلو په خاطر ، هزاره اشرافو ته ددوی د هڅو په برخه کې قناعت ورکړي.

د هزاره ګانو د پرمختګ هغه ارخ چې په ممکن ډول دوامداره به وي ، حتا د سیاسي چاپیریال کې د بدلونونو سره سره ، یوه تعلیمی لاسته راوړنه ده او دا د ټولني د پیوستون او تشبث له لیاری تر لاسه شوې ، او د حکومت په ملاتړ پورې تړلې نده. په زړه پوری ده چې پښتانه د خپلو هزاره ګاونډیانو د بدلیدو په هکله تبصرې کوي. باید وویل شي چې دا د هزاره ګانو په تعلیم که پانګونه ده چې پښتانه یې داسې حیران کړي چې یوه ورځ به هزاره ګان پر دوی واکمن شي.

په کلتوری او دودیز ډول په سیاست کې د افغانستان جوړښتي بحثونه د غیر مرکزي په مقابل کې د مرکزي کولو په اړه دي. شایسته سالاري او ملاتړ دواره د قومي ډلو د راتلونکي لپار اغیزې لري. که څه هم هزاره ګان په دودیز ډول په غیر مرکزي کولو کې اخته دي ، له کال ۲۰۰۱ را هیسې ددوی د اشرافو یوه عملي ستراتیژ تعقیب کړې ، کومه چې د ولسمشرد تیم لخوا تعقیبږي او هغه د مرکزي کولو ملاتړ دی چې ترڅو ښې ونډې ترلاسه کړي. د هزاره ګانو لپاره به یوه لار دا وي چې د  خپلو لاسته راوړنو د بنسټیز کولو لپاره  د غیر مرکزي کولو اجندا ته مخه کړي ، ځکه چې په ځینو مرحلو کې متمرکز سیستم باید په ملي دولت بدل شي داسې یوه ملي اداره منځته رواړي چې له ۲۰۰۱ کال وروسته د هزاره ګانو او نورو اقلیتونو لپاره د خیر غوښتنو چلند تعقیب کړی. شایسته سالاری  د اصلاحاتو راوستلو لپاره ښه  مفکوره ده ، خو لکه څنګه چې معني لري ، پلي کول یې ستونزمن ثابت شوي دي. په داسې حال کې چې هزاره مشران د غیر متمرکز کولو غوښتنه کوي ، مګر دوی په دې هکله پرمختللې اجندا نلري چې څنګه ډاډ ترلاسه کړي چې ددوی خلک به وکولای شي د کار په بازار کې په مساوي شرایطو سیالي وکړي. داسې د تبعیض ضد افغان اجنډا رامنځته کولو ته اړتیا ده چې داسې میکانیزمنونه پکې شامل وي ، ترڅو د واسطه بازی د کړنو په مقابل کې کار وکړي.

له ۲۰۰۱ کال را پدیخوا د  هزاره ټولنې وده د اشرافو د سیاسي ستراتیژۍ  ، له ښکته څخه پورته او د سیاسي چاپیریال د ترکیب له لیاری تر لاسه شوي ده. ددې لاسته راوړنو ساتل به هم د هزاره ګانو د سیاسي ستراتیژۍ په پراختیا پورې اړه ولري. په همدې ډول پلورالیږم په افغانستان کې په هیڅ دول هم خوندي نده ، خو دا حقیقت چې هزاره ګانو ځانونه دومره پورته کړي ، چې پرته له کوم  رادیکال غبرګون سره مخ دي ، هیله را منځته کوي. تر اوسه مالومه نده ، هغو شرایطو چې هزاره ګانو ته یې ددې پرمختګ  توان وکړی ،  وبه لیدل شي چې څومره وروسته له سیاسې او امنیتي  انتقال څخه ، چې ټاکل شوې وروسته له ۲۰۱۴ څخه څومره به دوام وکړی.

پای

 در جستجوی نیابتی های جدید در افغانستان

با رو آوردن طالبان به هند ، اسلام آباد در حال احیای روابط با مخالفان

از نشریه نیولاین مګزین

نویسنده - ټام حسین

مترجم - ‌ذ. آسمایی

در ماه سپتامبر ۲۰۲۴ با یاسین ضیا، بنیانگذار جبهه آزادی افغانستان، و داوود ناجی، رهبر کمیته سیاسی ، در یک رستوران مجلل در لندن ملاقات کردم. زمان با این ژنرال مو نقره‌ای مهربان بود، اما ناجی، روزنامه‌نگار سابق بی‌بی‌سی، خسته و فرسوده به نظر می‌رسید. این دو مرد زمانی دشمن همدیګر بودند و در جنگ داخلی افغانستان که پس از پیروزی مجاهدین بر شوروی در سال ۱۹۹۲ رخ داد، در دو جبهه مخالف می‌جنگیدند. بعد ها هر دو در دولت رئیس جمهور اشرف غنی خدمت کردند و با تصرف افغانستان توسط طالبان با هم نزدیک شدند.

در جریان صرف غذا، حقیقت این است که چیز زیادی برای مثبت بودن وجود نداشت. جنرال  از نظر سیاسی بی‌خانمان بود و زندگی سیاری داشت که بین اروپا، خاورمیانه و آسیای مرکزی سفر می‌کرد تا حمایت همکاران سابق و حامیان خارجی را جلب کند که یک کار بدون حق الزحمه بود، مګر هیچ کس به افغانستان علاقه‌ نداشت. 

در آن شرایط، فکر می‌کردم این دو نفر شانس زیادی برای موفقیت ندارند. اما اکنون که رابطه پاکستان با دست‌نشانده‌های سابقش  رو به وخامت گذاشته است، شاید ضیاء شانسی داشته باشد. به نظر می‌رسد اسلام‌آباد بی‌سروصدا در حال بررسی یک شریک جدید افغان و جلب نظر چهره‌های مخالف است، حتی در اوایل اکتبرسال روان میزبان آنها بود. این تغییر می‌تواند برای جبهه آزادی ضیاء که شایعات حاکی از افتتاح دفتر در پاکستان است، قابل توجه باشد. اما به ګفته یی بسیاری از افغانهاییکه با آنها ګپ زده ام ، چنان به نظر میرسد که این کشور با ثباتتر و امنتر از همیشه بوده و حتی در عرصه روابط با کشورها نیز پیشرفتهایی صورت ګرفته است.

مانور سیاسی پاکستان و تلاش‌هایش برای ایجاد یک اپوزیسیون مطمین زمان‌بر خواهد بود. اپوزیسیون افغانستان ، درحالیکه هنوز راه درازی در پیش دارد، همچنان دچار شګاف است. در سال ۲۰۲۴، من در چهارمین کنفرانس وین اپوزیسیون افغانستان شرکت کردم. در آنجا، با احمد مسعود، رهبر جبهه مقاومت ملی  که موفق شده بود چهره‌های اپوزیسیون بیشتری را با حمایت دیپلمات اتریشی به این گردهمایی‌ها ترغیب کند، مصاحبه کردم.او از جلسه قبلی‌مان در دوشنبه، تاجیکستان، در سال ۲۰۲۳، اعتماد به نفس بیشتری داشت. اما به نظر من، کنفرانس وین تمام مصائبی را که جمهوری سقوط کرده افغانستان در ۲۰ سال گذشته گرفتار آن شده بود، منعکس کرد. همه می‌خواستند برتر از دیګران باشند. من شاهد بودم که برگزارکنندگان اتریشی هم ګیچ بودند، زیرا همه می‌دانند که در نیابتی بودن قدرت مطرح  است و هرکه جای مسعود را اشغال میکرد ، بسیار مهم بود. بالاخره کنفرانس مطبوعاتی آغاز شد. مګر قبل از شروع کنفرانس، کسی صفحات ویکی‌پدیای یکی از رهبران را باز کرده بود و کلاه خالد پشتون و ارتباط او با جنگ‌سالاران بدنام را به سخره گرفته بود. دیګر برای من، همه چیز تمام شده بود ، مخالفان را کنار گذاشتم و نمی‌توانستم بفهمم که چگونه یا چرا کسی می‌خواهد از آنها حمایت کند، با توجه به اینکه به نظر می‌رسید آنها محکوم به تکرار اشتباهات گذشته اند. تعامل با طالبان، اگرچه از نظر سیاسی ناخوشایند بود، اما تنها راه عملی پیش رو به نظر می‌رسید. 

در هر صورت، طالبان پاکستان را داشت و اپوزیسیون بی‌ سر و سازمان هیچ متحد معادلی نداشت. همین به تنهایی به این معنی بود که طالبان احتمالاً برای مدت طولانی در قدرت باقی خواهند ماند. همانطوریکه تاریخ با هر جنبش مخالف مسلح افغان نشان داده است، قدرت همیشه به یک حامی خارجی بستگی دارد. افغانستان از بسیاری جهات، به عنوان یک صفحه شطرنج خونین عمل کرده است که امپراتوری‌ها جنگ‌های نیابتی خود را روی آن انجام داده‌اند. در دهه 1980، مجاهدین برای مبارزه با شوروی به آمریکایی‌ها، سعودی‌ها و پاکستانی‌ها متکی بودند. در دهه 1990، پاکستان طالبان را روی کار آورد و ایالات متحده بعداً با کمک اتحاد شمال آنها را سرنگون کرد و در سال 2021، پاکستان از طریق طالبان به سرنگونی دولت غنی که مورد حمایت ایالات متحده بود، کمک کرد. افغانستان ممکن است گورستان امپراتوری‌ها باشد، اما قربانیان آن همیشه افغان‌ها بودند.

تنش‌ها بین دو کشور از زمان سقوط کابل در حال افزایش بود. بخشی از این تنش‌ها ناشی از تصمیم طالبان برای پناه دادن به تحریک طالبان پاکستان بود. پاکستان از طالبان خواست که آنها را تحویل دهد و بدون هیچ حرفی، پناه دادن به تروریست‌ها را متوقف سازد. اخیراً یک فرد نزدیک به ارتش پاکستان به من گفت که پاکستان از چند دهه به اینطرف با پول و منابع گسترده در راستای منافع ملی خود  به افغانستان کمک کرده است ، اما در عوض آنچه را  پاکستان دریافت کرده، ناسپاسی بوده است.

با این حال، حسن عباس، نویسنده کتاب «بازگشت طالبان»، به من گفت که مقامات پاکستانی هنوز معتقد بودند که از طریق شبکه حقانی - یک گروه قدیمی که از زمان جهاد افغانستان علیه اتحاد جماهیر شوروی از آن حمایت می‌کردند - نفوذ کافی بر طالبان دارند. اما به گفته افراد آگاه، حقانی‌ها از آن زمان به حاشیه رانده شده‌اند. پاکستان دیگر با طالبان «ارتباطی» نداشت. این جنبش اکنون یک سیاست خارجی مستقل را دنبال می‌کرد و به دنبال جلب نظر کشورهایی مانند ایران و به طور نگران‌کننده‌ای هند بود. یک کسیکه با ارتش پاکستان در رابطه است ، به من گفت که مرز بین دو کشور زمانی شکست که امیرخان متقی، وزیر امور خارجه طالبان، در 10 اکتبر به دهلی سفر کرد و در کنار همتای هندی خود، سوبرامانیام جایشنکر عکس گرفت. متقی حتی پا را فراتر گذاشت و هند را به عنوان یک دوست نزدیک توصیف کرد. هند نیز در عوض، نمایندگی  خود در کابل را به یک سفارت کامل ارتقا داد، با این هدف که سهم هند در توسعه همه جانبه افغانستان را بیشتر افزایش دهد. در همان هفته، نیروهای پاکستانی و افغان در امتداد مرز آتش سنگینی را تبادل کردند که منجر به تلفات غیرنظامیان در هر دو طرف شد. تنها مداخله ترکیه توانست آتش‌بس را برقرار کند.

اشتراک متقی با همتای هندی اش ، خلاف دکترین‌ امنیتی پاکستان تلقی می‌شد. از نظر اسلام‌آباد، اگر متقی روابط نزدیک با دشمن ما ، هند، برقرار کند، این به معنای محاصره نظامی خواهد بود. از نظر جغرافیایی، پاکستان نوار باریکی از سرزمین است که هند می‌تواند با نیروی عظیم خود آن را تصرف کند. این کشور فاقد عمق استراتژیک است. در چنین سناریویی، برنامه‌ریزان نظامی پاکستان مدت‌هاست که فرض می‌کنند برای تجدید قوا و بازپس‌گیری کشور به افغانستان بازخواهند گشت. این ملاحظه، که برای دکترین امنیتی پاکستان بسیار مهم است، به این معنی است که این کشور به یک دولت دوستانه در کابل و همسو با منافع استراتژیک خود نیاز دارد. هرگونه انحراف در کابل، پاکستان را در معرض بازنگری در گزینه‌های خود قرار می‌دهد. با توجه به اینکه طالبان روابط نزدیک‌تری با هند برقرار می‌کند، منابع به من می‌گویند که اسلام‌آباد در حال برنامه‌ریزی برای تغییر رژیم است.

از نظر طالبان دلایل متعددی برای بی باوری به پاکستان وجود دارد. اول اینکه، طالبان هرگز خط دیورند، مرز بین افغانستان و پاکستان را مشروع نمیدانند. از نظر آنها، این مناطق، مناطق اصلی قبایل پشتون هستند که قابل تقسیم نیست. آنها همچنین نمی‌توانند تهاجمات مکرر ارتش پاکستان به وزیرستان شمالی را که با عملیات ویرانگر ضرب عضب در سال ۲۰۱۴ آغاز شد، فراموش کنند. در حالی که پاکستان این عملیات را تلاشی برای بیرون راندن شبه‌نظامیان جهادی خارجی و محلی از این منطقه نیمه خودمختار می‌دانست. طالبان که اعضای آن با آنجا پیوندهای خانوادگی داشتند، آن را اجرای دستورات باراک اوباما، رئیس جمهور وقت، توسط پاکستان می‌دانستند که این امر روابط را بیش از پیش تیره می‌کرد. این تهاجمات ارتش پاکستان به مناطق اصلی قبایل پشتون تا به امروز ادامه دارد. دوم اینکه ، طالبان هرگز این واقعیت را که بسیاری از اعضای آن، از جمله چهره بنیانگذار آن، ملا ضعیف، دستگیر، شکنجه و به  گوانتانامو منتقل شده بود ، جایی که آنها به دست آمریکایی‌ها تحقیر شدند، نمی‌بخشند. آنها پاکستان را در این خیانت‌ها همدست می‌دانستند، حتی اگر اسلام‌آباد در موقعیت غیرممکنی قرار داشت. پاکستان یک قانون اساسی را زیر پا گذاشته بود که از دیدگاه طالبان، هم شریعت و هم قانون پشتونوالی را نقض می‌کرد: هیچ کس مهمان را به دشمن تحویل نمی‌دهد. مطابق با این قانون، باید به خاطر داشت که ملا عمر، که مورد احترام طالبان بود، حاضر بود بمباران ایالات متحده را تحمل کند مګر بن لادن را به آمریکا تحویل نداد. سوم اینکه ، برخلاف جمهوری سابق، امارت طالبان به تحریک طالبان پاکستان پناه خواهد داد، در حالی که تحریک طالبان پاکستان، که از موفقیت طالبان جسورتر شده است، حملات مرزی خود را افزایش داده و از پاکستان می‌خواهد که به یک دولت اسلامی تبدیل شود و نسخه شریعت  را اجرا کند.

بنابرآنچه ګفته آمدیم ، اگرچه طالبان ممکن است نمک پاکستان را خورده باشند، اما کینه‌ یی پایدار نسبت به حامی خود در دل داشتند. طالبان ، آنګونه که پاکستان فکر میکرد ، هرگز صرفاً مشتری یا برادران کوچکتر نبود ، بلکه آنها سازمان و ایده‌های خود را در مورد مسیری که افغانستان قرار بود در پیش بگیرد، داشتند. و آنها تحریک طالبان پاکستان را به عنوان برگ برنده خود، سلاحی که در صورت وخامت روابط علیه پاکستان به کار گرفته شود، حفظ کردند.

اما پاکستان همچنین گزینه‌های خود را باز نگه داشته است. منبعی نزدیک به آی.اس.آی من گفت که  با فروپاشی دولت غنی ،  رئیس سابق اطلاعات پاکستان، مخفیانه در یکی از کشورهای خلیج فارس با مسعود دیدار کرد تا در مورد احتمال تشکیل یک دولت فراگیر در افغانستان گفتگو کند. اما امروز طالبان می‌تواند هزاران بمب‌گذار انتحاری تحریک طالبان پاکستان را به پاکستان بفرستد یا با شورشیان بلوچ مورد حمایت هند همکاری کند. پاکستان، به نوبه خود، هم از ظرفیت نظامی و هم از شبکه اطلاعاتی برای هدف قرار دادن رهبران طالبان و تغییر تعادل سیاسی در افغانستان برخوردار است. این کشور می‌تواند رهبری طالبان را یکی بعد از دیګرش از بین ببرد.

اما حذف طالبان باعث ایجاد خلاء قدرت و موج جدیدی از پناهندگانی می‌شود که درجریان جنگ داخلی که احتمالاً در پی خواهد آمد ، به پاکستان بازمی‌گردند. این بدان معناست که چهره‌های مخالف باید آماده مداخله باشند  و دقیقاً از همین جاست که مانور فعلی آغاز می‌شود. بنابراین جای تعجب نیست که پاکستان در ماه اکتبر میزبان چندین عضو مخالف افغان بود. چهره‌هایی مانند ضیاء و مسعود ناگهان دوباره از نظر سیاسی مطرح شده‌اند. منابع به من می‌گویند که اسلام‌آباد کانال‌های گفتگو با نمایندگان مخالف را باز کرده است.  این در حالیست که ممکن است مذاکرات در جریان  انجام باشد، عبدالله خنجانی، سخنگوی جبهه مقاومت به من گفت که پاکستان همچنان محتاط است ،  زیرا استبلیشمنت پاکستان به طور مداوم به دنبال مدیریت و مهار مخالفان است. خنجانی ګفت که ، دشمن دشمن ما می‌تواند دوست ما باشد ، اما هرگونه تعامل با پاکستان باید با منافع ملی افغانستان همسو باشد و باید در ذهنیت پاکستان تغییری ایجاد شود. او افزود که باید با هم به صلح و ثبات تبدیل شود. ارتباط با اسلام‌آباد یک شمشیر دولبه است: بسیاری از همین رهبران مخالف مدت‌هاست که طالبان را به ابزار پاکستان بودن متهم می‌کنند و کاملاً از اینکه یک توافق چقدر می‌تواند مخرب باشد، آگاه هستند. آنها نمی‌خواهند پروژه دیگر آی .اس .آی باشند. اما نصیر اندیشه، نماینده دائمی افغانستان  افغانستان در سازمان ملل متحد و چهره‌ای که گفته می‌شود به جبهه مقاومت نزدیک است، به من ګفت که ارزش آنرا دارد تا جبهه مقاومت چنین ریسک را بپذیرد.

اګر چی مذاکرات اخیر طالبان و پاکستان در استانبول به ناکامی انجامید ، مګر برای ایجاد روابط حسنه بین این دوکشور ، طالبان باید سیاست خارجی خود را با پاکستان هماهنگ کرده و از تحریک طالبان پاکستان دست بکشند. به نظر می‌رسد این یک خواست بزرگ از طالبان است و بعید است که تحقق یابد.

این بدان معناست که اگر پاکستان تصمیم بگیرد توجه و تجربه اشرا  معطوف به اپوزیسیون سازد ، می‌تواند سرنوشت جبهه آزادی‌بخش ملی مسعود و جبهه آزادی افغانستان ضیاء را یک شبه تغییر دهد. حملات آنها بدون شک کارآ و  پایدارتر خواهد شد و با حمایت مناسب ، نه فقط یک دفتر مجلل در اسلام‌آباد، بلکه سال‌ها حمایت مالی، سیاسی و نظامی مشابه آنچه طالبان و مجاهدین زمانی دریافت می‌کردند - هر دو نفر می‌توانند به مدعیان جدی قدرت در کابل تبدیل شوند. با آنهم ، حتی اگر این اتفاق بیفتد، یک سوال عمده باقی می‌ماند و آن اینکه ،  آیا پاکستان می‌تواند مطمئن باشد که یک رژیم جدید در نهایت سیاست خارجی مستقل خود را، مانند هر دولت افغانستان قبل از آن، اعمال نخواهد کرد؟ و اگر نه، آیا تغییر رژیم به سادگی همان چرخ مخرب خشونت را که چندین سال است افغانستان را فرا ګرفته ، از سر نخواهد ګرفت؟

پایان

عبدالملک پرهیز

د افغان پر خاوره د پاکستان پوځي برید، چې یو ځل بیا یې ملکي افغانان، ښځې او ماشومان قرباني کړل د تولو نړیوالو اصولو خلاف یو څرګند جنایت ؤ موږ افغانان دغه تروریستي عمل په کلکه محکومو او له نړیوالې ټولنې غواړو څو د پاکستان د جنایتکار رژیم د داسې کړنو مخه ونیسي.

دا په ښکاره د هغه اوږدمهاله فشار دوام دی چې اسلام‌اباد له کلونو راهیسې د افغانستان پر پرخلاف ترې کار اخلي. دا پېښه په ظاهره یوه پوځي حمله ده، خو په اصل کې د یو ستر سیاسي پیغام تسلسل دی داسې پیغام چې د هغې له لارې غواړي افغانستان د خپل امنیتي فکر تابع وساتي او هر هغه حکومت چې ځان ددغه فکر له دایرې ځان بهر او مستقل تعریف کړي، د پاکستان د مختلفو فشارونو له هغې ډلې د پوځي ګواښونو سره مخامخ کېږي.

د افغانستان خلک چې په تېره نیمه پیړۍ کې د پاکستان ددغه له دښمنیو ډکو سیاستونو قرباني شوی حق لري شدید غبرګون وښیي او د افغانستان له واکمن دولت څخه وغواړي څو « پاکستان پوځ ته خوله ماتوونکي ځواب» ورکړي. دا د یوه دردېدلي ولس د دردېدلي احساس طبیعي انعکاس دی. خو د دولت غبرګون او تګلاره باید دقیقه او محاسبه شوي اوسي او یوازې پر احساساتو ولاړه نه وي؛ دفاع مشروع حق دی. خو له دې حق څخه کار اخیستل باید د سم مدیریت او د هوښیارۍ په اډانه کې ترسره شي. پاکستان یوازې له ټانک او توپ څخه کار نه اخلي؛ بلکې هغوی ددې تر څنګ اقتصاد، استخبارات، رواني جګړه، د مخالفو ډلو ملاتړ او نړیوال لابي ګري د فشار د ابزارو او وسیلې په توګه کاروي. نو افغانستان هم باید د ځواب جوړښت د همدې ابعادو په کچه تنظیم او تعریف کړي.

اسلام‌اباد په ښکاره د افغانستان د حاکم نظام پر ضد د مخالفو ډلو ملاتړ، تنظیم او چمتو کولو سیاست ته مخه کړې او ان په ډاګه وایي چې «نظام به نسکور کړو.» دا یوازې یو سیاسي بیان نه دی، بلکې د یو دولت د حاکمیت ښکاره نقض دی. ددې څرګندو لاسوهنو او تېریو تر څنګه له افغان لوري غوښتنه کوي څو یو اړخیز انډول وساتي یانې د هغوی فرمایشاتو ته غاړه کېږدي، دا یو غیر منطقي او غیر واقع‌بینانه تمه او غوښتنه ده.

انډول هغه وخت مانا لري چې دواړه لوري د یو بل پر پرېکړو حساب وکړي او دواړه لوري دغه انډول په پام کې ونیسي؛ خو کله چې پاکستان پر افغان لوري او د هغې پر پرېکړو حساب نه کوي، نو افغانستان ته هم پکار ده څو د حساب د برابرولو وسیلې را مینځ ته کړي.

د دې حساب جوړول د جګړې په پیل نه کېږي، بلکې د ځانګړو محورونو د کارولو له لارې ترسره کېدی شي. لکه مشروعیت، سیمه‌ ییز تعامل، او اقتصادي خپلواکي.

لومړی، افغانستان باید هر برید، هر ډول تلفات او هر ډول سرغړونې په دقیق اومستند ډول ثبت او نړیوالې ټولنې ته وړاندې کړي او نړیوال د پاکستان تر وړاندې غبرګون ته وهڅوي. نړۍ هغه وخت د افغانستان په دریځ باور کوي چې اسناد یې دقیق او له نړیوالو معیارونو سره برابر وي.

دوهم، د سیمه ‌ییز سیاست ډګر یوازې د پاکستان او افغانستان ترمینځ نه دی. دلته امریکا، چین، ایران، روسیه، د مینځنۍ اسیا هیوادونه خلیج او په ځانګړي ډول هند هغه لوبغاړي دي چې د انډول په محاسبه کې غوڅ رول لري. د امریکا دریځ په ځانګړي توګه زیات مهم دی؛ امریکا که څه هم د پاکستان د پوځ تاریخي ملاتړې وه، خو اوس یې د سیمې ستراتیژیک لومړيتوبونه بدل شوي دي. واشنګټن د هند ستراتیژیک شریک دی، د ترهګرۍ د پراختیا په اړه اندېښنه لري، او غواړي چې په سیمه کې خپل ځای او رول ولري. دا د درې فکتورونه امریکا په دې دریځ کې دروي چې پر پاکستان فشار زیات کړي، مشروطې مرستې محدودې کړي او هغه له سیمه ایزې بې‌مسؤولیتۍ څخه منع کړي.

درېیم، افغانستان باید په بنسټیز ډول خپله اقتصادي تکیه له پاکستانه سره کمه کړي چې له نیکه مرغه دغه بهیر په همدې لور روان دي. تر هغې چې د ترانزیټ مهمې لارې د پاکستان په واک کې وي، اسلام‌اباد به تل لارې د فشار د وسیلي په توګه وکاروي. نو دا اړینه ده افغانستان نورې لارې لکه د چابهار، منځنۍ آسیا، ایران او د سیمه ‌ییز وصل  بدیلې لارې د خپل ترانزیت لپاره غوره کړي دا کار نه یوازې اقتصادي ارزښت لري، بلکې د ملي او اقتصادي خپلواکۍ د ستنو د پیاوړي کیدو وسیله هم ده.

افغانستان جګړه نه غواړي، خو جګړې ته د چمتووالي حق لري او اړینه ده څو تل د ممکنه حالاتو دپاره چمتووالی ولري په تېره بیا ملي واکمنۍ او حاکمیت ته د خېر په وخت کې. دا د کمزورۍ نښه نه ده، بلکې دا واقعي پوهه ده چې په سیمه کې سیاست د زور د بیان له لارې نه، بلکې د قدرت د محاسبې پر بنسټ حرکت کوي. افغانستان باید دومره دفاعي او سیاسي ظرفیت ولري چې مقابل لوری د هر برید دپاره د بیې د محاسبې پر مهال دوه ځل فکر وکړي.

اوسنی وضعیت په ډاګه کوي چې افغانستان د تاریخ په هغه پړاو کې ولاړ دی چې بې‌محاسبې غبرګون ښودل په کې ګران تمام کیدی شي. د انډول سیاست هغه وخت بریالی کېږي چې پریکړه کوونکي د احساس د تودوخې تابع نه شي او د فشار د وېري تر اغېز لاندې رانه شي؛ بلکې د پیښو مدیریت د عقلانیت، ملي ګټې او اوږدمهاله ثبات پر بنسټ ترسره کړي.

پاکستان ښايي د فشار وس ولري، خو افغانستان هم د ملی حاکمیت د دفاع مشروع حق، ستراتیژیک بدیلونه او سیمه ‌ییز فرصتونه لري. پوښتنه دا نه ده چې افغانستان څنګه ځواب ورکوي؛ مهمه دا ده چې دغه ځواب څومره هوښیاره، مشروع او اوږدمهاله ګټې لرونکی دی.

افغانستان هغه وخت بریالي انډول ته رسېږي کله چې د داسې انډول جوړوونکی وي، نه قرباني.

 انجنیر زلمی نصرت

دنمارک 

په تېر اتو لسيزو کې، له هغه وخته چې پاکستان رامنځته شوی، افغانستان  په عملي ډول له يو ځواکمن او باثباته مرکزي دولت له موجودیت څخه بې ‌برخې پاتې شوی دی. 

نه د ظاهرشاه په دوره کې، نه د سردار محمد داوود په وخت کې، نه د چپي حکومتونو په دوره کې، نه د جهادي لړۍ پر مهال او نه هم  د حامد کرزي او داکتر اشرف غني د جمهوریت په واکمنیو کې داسې دولت رامنځته شو.

 حتی نه د شوروي اتحاد د پوځونو د حضور پر مهال او نه  هم د ناټو او امریکا د شتون په وخت کې افغانستان  له حقیقي او ټینگ مرکزي دولت څخه برخمن شو.

د ناټو د حضور په کلونو کې، پاکستان څو٬ څو ځلې د تورخم له پولې را تیر او د افغانستان خاورې ته څو کیلومتره داخل شو، او په ځانگړي ډول تل به د کونړ پر ولایت یې زرگونه راکټونه وویشتل.

په ۲۰۱۳م کال کې حامد کرزي دنمارک ته د سفر پر مهال٬چې ډاکتر رنگین دادفر سپنتا او زلمی رسول هم  ورسره مل وو٬ پاکستان د تورخم له پولې ۱۲ کیلومتره داخل شوی و او د هسکې مېنې پر لور یې پرمختگ کاوه.

 کرزي په همدې لیدنه کې وویل چې: د ناستې له پای وروسته به له توني پلییر، د بریتانیا له پخواني صدراعظم، سره ټیلفوني اړیکه ونیسي او له هغه څخه به وغواړي چې پر پاکستان د شاتگ لپاره فشار واچوي.

د مرکزي حاکمیت نه شتون، کمزورتیا او پرلپسې جگړو، بې ‌ثباتیو او بحرانونو دا نتیجه درلوده٬ چې پنجاب وکولای شي آزاد قبایل او بلوچستان تر خپل نفوذ لاندې راولي،  د ډیورند پر کرښه اغزن تار وغځوي او تر دې هم ور هاخوا د افغانستان پاتې جغرافیا له نویو گواښونو سره مخ کړي.

په دې منځ کې، هند تل هڅه کړې چې په سیمه ‌ییزو جیوپولیتیکي سیالیو کې خپل موقف وساتي. هند کوښښ کړی چې پرته له مستقیمې نښتې٬ د محدودو ملاتړونو، سیاسي اړیکو او احتیاط ‌کارانه سیاستونو له لارې د پاکستان پر وړاندې خپلې گټې خوندي کړي. همدارنگه٬ دواړه هیوادونه هڅه کوي چې د خپلو ستراتیژيکو موخو د تر لاسه کولو لپاره افغانستان د سیالۍ او نښې د میدان په توگه وکاروي.د همدې لامل له کبله، د هند رول په سیمه کې د پام وړ او اغیزناک پاتې شوی دی.

اوس پوښتنه دا ده چې د سیمې د بدلونونو بهیر به دا ځل په کوم لوري او په څه ډول کیفیت پر مخ ځي؟.

 د افغانستان د معاصر تاریخ په بهیر کې هر هغه نظام چې له هند سره یې نږدې او دوامدارې اړیکې جوړې کړي، له سختو سیمه ‌ییزو غبرگونونو سره مخ شوی او په پایله کې بې‌ رحمانه نسکور شوی دی.

 دا تجربه اوس ځکه لا مهمه شوې ده٬ چې د طالبانو او هند اړیکې تودېږي، او له بلې خوا٬ هند هغه ځینې سیمې د خپل تاریخي قلمرو برخه گڼي کوم چې له ۱۹۴۷ وروسته ترې بېلې شوې، لکه سند. د دغو دعوو یوه څنډه د افغانستان له تاریخي روایتونو او ادعاوو سره هم ټکر پیدا کوي.

په داسې حال کې چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ کړکېچ زیاتېږي، او د هند او پاکستان زاړه اختلافات هم هماغسې پر خپل ځای پاتې دي، اوسنی وضعیت په جنوبي اسیا کې یو پېچلی او څو اړخیز جیوپولیتیک رامنځته کوي.

دا درې اړخیز رقابت او بې ‌باوري کولای شي ژور امنیتي، سیاسي او اقتصادي پایلې ولري. که څه هم د طالبانو اوسنی دریځ د یو نسبتاً متمرکز دولت له دریځه څرگندېږي، خو لاهم روښانه نه ده چې دا تگلاره به تر کومه بریده دوام ومومي.

په پای کې، د سیمې د معادلو راتلونکی په لویه کچه دې پورې تړلی دی چې دغه تنشونه څنگه اداره کېږي او د ښکېلو لورو دیپلماتیکې هڅې څه ډول پایلې لرلی شي.

 دا چې دا کشمکشونه به څه پایلې وزیږوي، او کومې خواوې به گټه یا تاوان وویني، هغه به د سیمې د بهرني سیاست په تحول او د جنوبي اسیا د امنیتي وضعیت په بدلون کې ورو٬ ورو څرگند شي.

 نور محمد غفوری

لنډیز

د ۲۰۲۱م کال د اګست له سیاسي بدلون وروسته د افغانستان سیاسي فضا له بې‌ثباتۍ، د بدیل له نه‌موجودیت، او ژور ستراتیژیک تشویش سره مخ ده. په دې ګډوډ وضعیت کې د پخواني ولسمشر محمد اشرف غني تازه څرګندونې یو ځل بیا د هغه د احتمالي بیا راڅرګندېدو بحث ژوندی کړی دی. دا مقاله د دغې پوښتنې د ځواب لپاره قضیه د درېیو اساسي زاویو له مخې علمي ارزوي:
۱. د غني خبرې، سیاسي مشروعیت او موقعیت؛
۲. د طالبانو، پاکستان او سیمه‌ییزو لوبغاړو محاسبات؛ او
۳.د نړیوال فشار، د طالب ضد جریانونو او احتمالي بدیل جوړونې عوامل.

تحلیل ښيي چې نه غني د واک د بیا نیولو لپاره عملي بستر لري، نه طالبان د هغه بېرته ستنېدو ته لیواله دي، خو په عین حال کې نوموړی هڅه کوي خپل نوم د احتمالي سیاسي نظم د فکري یا سمبولیک محور په توګه ژوندی وساتي.

 ۱. سریزه

په تبعید کې سیاست کول د هغو رهبرانو ځانګړنه ده چې واک له لاسه ورکوي، خو د سیاسي نقش د دوام هڅه نه پرېږدي. د افغانستان په معاصر تاریخ کې دا یوه تکرارېدونکې پدیده ده؛ له امان‌الله خان نیولې د جهادي تنظیمونو تر مشرانو پورې، ټولو د بهرنیو مرکزونو له لارې د سیاست کولو سلسله تجربه کړې ده. د اشرف غني تازه پیغامونه هم په همدې معادله کې ځای نیسي او پوښتنه راپورته کوي چې ایا نوموړی غواړي یو ځل بیا په عمل کې د سیاست پر ډګر راڅرګند شي؟

د ځینو معتبرو رسنیو- په ځانګړي ډول د ۸صبح تحلیلي څېړنو- له مخې د غني وروستۍ څرګندونې په دریو بېلابېلو سناریوګانو تعبیرېږي:
۱. ښايي غواړي، طالبانو ته یو ډول مشروعیت­بخښونکی دریځ ولري؛
۲. یا ممکن د پاکستان د احتمالي ستراتیژیکې وسیلې په توګه مطرح شي؛
۳ او یا د طالبانو د مخالفو ګروپونو د یووالي د محور په توګه ځان وړاندې کړي.

دا مقاله په بې‌طرفه او علمي تحلیل سره همدا درې ګونې دعواوې ارزوي.

 ۲. د غني سیاسي مشروعیت او د بیا راتګ امکانات

۲.۱. مشروعیتي بحران او د روایت جګړه

پخوانی ولس‌مشر اشرف غني د ۲۰۲۱ کال له سقوط سره د پخوانی مشروعیتی کمبود پر سر، له یوه بل ژور مشروعیتي بحران سره هم مخامخ شو. د طالبانو پر وړاندې د نظام د چټک سقوط، له ارګ څخه د نوموړي وتل، او د پوځ د مقاومت نشتوالی تر ټولو جنجالي ټکي دي. خو دا بحران دوه اړخونه لري: سیاسي مشروعیت او ټولنیز محبوبیت.

１.  سیاسي مشروعیت

د اشرف غني سیاسي مشروعیت په هغه قشرونو کې چې د ښاري منځنۍ طبقې، غیرپښتنو قومونو او جمهوریت‌پالو اصلاح غوښتونکو حلقو استازیتوب کوي؛ تر ډېره زیانمن شوی و. پخپل لاس کې د واک بیحده تمرکز، د سیاسي مشارکت د محدودولو تګلاره، د ټول ټاکنو د شفافیت پر سر شخړې، او د حکومت په وروستیو کلونو کې پراخه ادارې بې‌ثباتي د دې سبب شول چې په دغو قشرونو کې د هغه پر سیاسي اعتبار شکونه زیات شي. په ځانګړي ډول د ۲۰۱۹م کال د انتخاباتي کړکېچ پر مهال، د دوه‌ګوني حکومت اعلان د جمهوریت د مشروعیت ادعاوې خورا کمزورې کړې او د سیاسي اعتماد ټینګښت یې لا ستونزمن کړ. د سیاست‌پوهنې له نظره، کله چې د مشروعیت سرچینې (ټاکنې، مشارکت، او حساب ورکونه) په یوه نظام کې متزلزل شي، رهبر د ټولنیز قرارداد هغه برخه له لاسه ورکوي چې د واک د دوام بنسټ جوړوي.

له بلې خوا، د نشنلیزم د ځینو نرمو بڼو سره د غني فکري تړاو د هغه د حکومتي ګمارنو او پالسیو په تعبیر کې داسې تفهیم شو چې ګواکې واک ته یې قومي تمرکز ورکړی دی؛ دا برداشت په غیرپښتنو ټولنو، په ځانګړي ډول د شمال او مرکزي ولایتونو په سیاسي حلقو کې شدیده نارضایتي راوپاروله. حتی هغه اصلاح‌پال ښاري قشرونه چې په ۲۰۱۴م کال کې یې غني د تخنیکي ـ اداري اصلاحاتو سمبول باله، وروسته په دې باور شول چې د واک د تمرکز سیاست د جمهوریت د پلورالیزم له اصولو سره په ټکر کې دی. دا ټول عوامل سره یوځای د هغه د سیاسي مشروعیت د سړښت یا کمزورۍ له مهمو محرکاتو څخه وو.

２. ټولنیز محبوبیت

د غني ټولنیز محبوبیت په قومي او تاریخي جغرافیاوو کې په خورا متفاوت ډول درک شوی. په یو شمېر پښتني سیمو، په تېره بیا په ختیځو او جنوبي ولایتونو کې، د هغه په اړه د خلکو چلند په څرګند ډول د کرزي، رباني او یا نورو سیاسی او تنظیمی مشرانو سره توپیر لري. په دې سیمو کې د غني په اړه یو ډول نرم تاریخي برداشت موجود و، چې د هغه د قومي تعلق او د ډیورنډ کرښې، هویت او ملي حاکمیت په اړه د هغه د ژبې د سختۍ او لږ تر لږه د ظاهري څرګندولو له امله تقویه شوی و. خو د شمالي ولایتونو، مرکزي سیمو او ځانګړي تاجک، هزاره او ازبک ټولنو په سیاسي حافظه کې د غني تصویر د دولت جوړونې له هغې بڼې سره تړل کېږي چې له دوی سره یې د اعتماد ګډه فضا نه لرله.

 ۲.۲. د بیا راګرځېدو لپاره عملي فکتورونه

د سیاسي علومو له نظره که موضوع وڅیړو، نو لاندې درې شرطونه د بیا راګرځېدو لپاره ضروري دي:

• منظم تشکیلات- غني د ۲۰۲۱ کال وروسته هېڅ منظم سیاسی تشکیلات نه دي اعلان کړي او نه کوم متحد ټیم لري.
• سیاسي طرحه- تر اوسه یې یوازې عمومي مفاهیم لکه "ملي اجماع" او "بدیل نظم" یاد کړي، خو تفصیلي نقشه یې نده وړاندې کړې.
• ایلیت یا اشرافی ملاتړ - د جمهوریت ډېری مشران د غني پر تګلوری سخت انتقاد لري؛ که څه هم ځینې لکه امرالله صالح لا تر اوسه د هغه د نیت په اړه، تر لومړي عاجل عکس العمل وروسته، نرم دریځ لري.

د دې له مخې، په لنډه یادولای شو چې غني د ځواک د بیا نیولو لپاره نه د شروطو بشپړه مجموعه لري او نه د هغې تمایل ښکاره دی.

 ۳. طالبان، سیمه‌ییز سیاست او د غني د ستنېدو ناممکنیت

 ۳.۱. طالبان د غني سره د هیڅ ډول تعامل اړتیا نه لري

طالبان د خپل واک د ارزښت مشروعیت په بشپړ ډول له نظامي فتحې څخه اخلي، نه له سیاسي تسلسل څخه. په تیره بیا چې د غنی سیاسی تسلسل د کرزی د حکومت او د بن د کنفرانس د پریکړو دوام دی او دا د طالبانو عقیدوی او سیاسی مشروعیت ته ګټه نه، بلکې زیان رسوي. د طالبانو د روایت درې ټکي د غني بېرته راتګ ناممکن کوي:

۳.۱.۱ د جمهوري نظام د سقوط اساسي عامل په جګړه کې د طالبانو "فتح" ده. امریکا یې د نظامي بریاوو په پایله کې مذاکرې او د دوحې د سولې معاهدې ته مجبوره کړه. طالبان هغه وخت کابل ته ور ننوتل چې د جمهوریت نظام ماته خوړلې، له د ننه پاشل شوی، مشران یې تښتیدلي او د نظام مشروعیت څه چې پخپله د حاکمیت موجودیت یې لا نه ؤ.

۳.۱.۲. د پخواني رژیم د مشر بیا منل د داخلي سختدرېځو له نظره د امارت د مشروعیت د کمېدو معنا لري؛ د پخواني رژیم له فسادګرو مشرانو سره د تعامل او احتمالي تفاهم بهیر به د طالبانو دا اوسنۍ مشروعیت او محبوبیت هم په ځمکه وولي؛ د تحریک تر منځ به اختلاف ته لمن ووهي، په حکومتي چارو کې د پخواني جمهوریت مامورین به د طالبانو د ناکامۍ دسیسو ته لاس واچوي او په ټولنه کې به انقطاب، نفرتونه او منفی تبلیغات رامنځته او لا ډیر شي.

۳.۱.۳  تر اوسه طالبان په نړیواله کچه د تعامل اړتیا په خپلواکه توګه پرمخ وړي او د کوم سیاسي شریک اړتیا نه احساسوي. که دوی د داخلي او یا نړیوالو شرایطو له کبله د سیاسی شریک موجودیت ته اړتیا احساس کړي، په ټولنه کې ډیر داسې ځواکونه موندلای شي چې د پخواني د شر او فساد د رژیم په ګناهونو کې شریک نه دي؛ طالبان د شړیدلی فاسد نظام د سویو او دسیسه ګرو مهرو سره د شراکت ټکي او د یوځای کار کولو متقاطع نقاط نه لري.

  ۳.۲. پاکستان او د بدیل جوړونې احتمال

په پاکستان کې اوس دوې غوره اندیښنې را پورته شوی دی چې یوه یې د پاکستان له ولکې څخه بهر د طالبانو مستقل فعالیت او بله یې د هندوستان خواته د طالبانو د نږدېوالي احتمال دی. له همدې کبله ممکن اسلام‌اباد د طالبانو له پاره د بدیل فشار مېکانیزمونه وپلټي. خو په دې اړوند هم د غنی د انتخاب په لار کې درې غوره محدودیتونه شته:

۳.۲.۱. پاکستاني پوځ له غني سره د اوږدمهاله باور له کمښت سره مخ دی.

پاکستاني پوځ له اشرف غني سره د اوږدې مودې راهیسې د باور له جدي کمښت سره مخ و. د غني د حکومت پر مهال اسلام‌اباد داسې انګېرله چې کابل د پاکستان د ستراتیژیکو حساسیتونو په ځانګړي ډول د هند – پاکستان رقابت په برخه کې د اسلام‌اباد د امنیتي اندېښنو په درک کې ناکام دی. که څه هم پاکستان د افغانستان له ډېرو رهبرانو سره محاسباتي اړیکې ساتلې دي، خو د غني پر اراده، ګامونو او سیمه‌ییزو اړیکو یې په دوامداره توګه شک درلودلی او هغه یې د یوې غیر قابل اعتماد او غیرقابل پیش‌بینۍ سیاسي څېرې په توګه څاره او ارزیابی کاوه.

۳.۲.۲ غني له هندي شبکو سره اړیکې لرلې، چې اسلام‌اباد ته حساس دي.

اشرف غني د خپلې ولسمشرۍ له پیله تر پایه په بېلابېلو بڼو د هند له سیاسي، اقتصادي او امنیتي شبکو سره نږدې اړیکې لرلې. د جمهوریت په وخت کې هند د افغانستان د دولت جوړونې ډیر ستر ملګری و، او غني د دې ملاتړ نه یوازې د پراختیايي پروژو لپاره کاراوه، بلکې په سیمه‌ییز سیاست کې د توازن د وسیلې په توګه یې هم ترې کار اخیست. دا پیوستون د اسلام‌اباد لپاره خورا حساس دی، ځکه پاکستان افغانستان د خپلې امنیتي ساحې برخه ګڼي، او هر ډول هندي حضور یې د خپلې ملي امنیتي محاسبې په مستقیم خطر بدلېږي. د دې له امله، هغه کسان چې اسلام‌اباد د بدیل په توګه ارزوي، معمولاً باید په سیمه‌ییزه معادله کې د هند له نفوذ څخه لرې وګڼل شي ـ یو شرط چې غني ورسره په بشپړ ډول سمون نه خوري.

۳.۲.۳ په پاکستان کې د ننه د طالبانو د پټ فعالیت امکانات او د غنی پرمخ ستونزې

که اسلام‌اباد د طالبانو پر ضد د یوه احتمالي بدیل په توګه اشرف غني ته زمینه برابره کړي یا هغه تقویه کړي، دا کار ورته ډیر ستونځمن تمامیږي. دا به د طالبانو له نظره د "دښمنۍ لوڅ اعلان" او د پاکستان لخوا د شړیدلی جمهوریت ننګه وګڼل شي. د طالبانو د فکري جوړښت، سازماني منطق او استخباراتي حساسیتونو په نظر، په پاکستان کې د یوه سیاسي بدیل پرورش کول هغه "سرې کرښې" دي چې تېریدل یې د افغانستان د اسلامي امارت لخوا د مستقیم عکس‌العمل خطرونه لري. د دې خطرونو ځینې مهم اړخونه داسې یادولای شو:

الف: د سرحدي ناامنیو زیاتوالی، خصوصا دا چې پاکستان ادعا کوی چې د افغانستان د طالبانو او د پاکستاني تحریک طالبان (TTP) ترمنځ د اړیکو شبکه بشپړه نه ده پرې شوې، نو طالبان په خیبر پښتونخوا، بلوچستان او نورو سیمو کې ناامني زیاتولای شي.  

ب: د افغانستان طالبان د ISI هر ډول "بدیل جوړونې" ته د استخباراتي تجاوز په سترګه ګوري. که غني د یوې نوې جبهې د سمبول په توګه مطرح شي، طالبان به هڅه وکړي چې په پاکستان کې د انتقامي وسایلو په توګه خپلې شبکې فعالې کړي. دا دوه اړخیزه متخاصم استخباراتي فعالیتونه د سیمي امنیت زیانمنوی، د پاکستان ثبات هم له منځه وړي او پاکستان د اوږدمهاله داخلي فرسایشی جګړو خوا ته بیایي.

ج:   که پاکستان غني په بدیل بدل کړي، طالبان به ممکن څو ستراتیژیک ګامونه واخلي؛ په زغرده د افغانستان د اسلامی امارت د جیوپولیټیک لوري بدلول، هند ته لا په چټکۍ نږدې کیدل، د ایران او ترکیې سره امنیتي-اقتصادي تړونونه پراخول او حتی له چین سره د پاکستان په اړیکو کې زیان راوستل. په سیمه کې د طالبانو د عمل وړ کارتونه ډېر نه دي، خو هغه کارتونه چې لري، اسلام‌اباد ته د فشار رښتینې سرچینې ګرځېدای شي.

په لنډه توګه، د طالبانو سره رسمي دښمنۍ ته دوام ورکول د پاکستان لپاره جیوپولیټیکي او اقتصادي زیانونه لري چې د دوو لسیزو جګړو په پرتله به هم ورته درانه تمام شي. دا اسلام‌اباد مجبوروي چې د هر احتمالي بدیل په انتخاب کې زیات احتیاط وکړي. نو د پاکستان لپاره غني یوازې یو تاکتیکي کارت کېدای شي، نه یو ستراتیژیک بدیل.

   ۴. نړیوال سیاست، فشارونه او د بدیل اړتیا

۴.۱. نړیوال قدرتونه څه غواړي؟

امریکا، اروپا، هند او سیمه‌ییز قدرتونه درې هدفونه لري:

• د ترهګرۍ مخنیوی
• د مهاجرت مدیریت
• د بشري حقونو د بدترکېدو د مخنیوي په خاطر په طالبانو باندې د محدود فشار ساتل

مګر دوی د نظام د بدلون لپاره نه قوي متحدین لري، نه یو منظم بدیل. همدا دلیل دی چې تر اوسه هیڅ نړیوال قدرت د غني، مقاومت، یا جمهوریتیانو په محور د بدیل جوړولو واضح طرحه نده اعلان کړې. بر عکس د امریکا د پخواني دیپلومات زلمي خلیلزاد څرګندونې هم دا خبره تاییدوي چې واشنګټن د پخوانیو جنګسالارانو د بیا واکمنۍ لپاره نظامي لاسوهنه نه کوي.  

۴.۲. د بدیل جوړونې داخلي خنډونه

که غني د طالب ضد اجماع د محور رول غواړي، له دغو ستونزو سره مخ دی:

• د مقاومت جبهه د هغه د تېر سیاست سخت منتقد دی؛
• جمهوریتي سیاستوال په څلورو ټوټو وېشل شوي؛
• د قومي محورونو تر منځ اعتماد کم شوی؛
• د بدیل جوړونې لپاره مالی منابع محدود دي.

نو د بیل بدیل جوړول به د یو واحد شخص پر ځای د متعددو مرکزونو د یوې پراخې اجماع غوښتنه وکړي.

 ۵.    پایله  

اشرف غني په عملي توګه د واک د بیا نیولو په کمین کې نه ښکاري. نه تشکیلات لري، نه داخلي اجماع، نه سیمه‌ییز باور، نه د مالي او تنظیمي ځواک بنسټ. طالبان د هغه ستنېدل د خپل مشروعیت لپاره زیان ګڼي، او پاکستان د هغه ملاتړ د ستراتېژیک بدیل په توګه نه شي منلی.

سره له دې، غني هڅه کوي د احتمالي سیاسي بدیل د فکري یا تنظیمي محور په توګه خپل نوم ژوندی وساتي. که راتلونکو میاشتو کې هغه له ټیکنوکراتانو، جمهوریتي پاتې جریانونو او معتدلو مقاومتګرو سره د اجماع خبرې پیل کړي، ممکن د ده رول له له جلاوطنه ولسمشر څخه د احتمالي ائتلافي مشر په لور شکل بدل کړي. خو دا به د وخت، شرایطو او سیمه‌ییزو تحولاتو تابع وي.

 نور محمد غفوری

23.11.25

انجنیر زلمی نصرت

دنمارک 

پس از گذشت چهار سال از فروپاشی دولت جمهوری اسلامی افغانستان، تحولات میدانی و سیاسی و روندهای جاری نشان داد که حاکمیت و قدرت عملی طالبان برخلاف پیش ‌بینی ‌های اولیه٬ تثبیت شده است؛ نه بی ثباتی وجود دارد٬ نه خلای سیاسی و نه هم خلای رهبری.

بعد از اگست ۲۰۲۱ م ، بسیاری از تحلیل ‌گران انتظار داشتند که طالبان با بحران های داخلی گسترده و فشارهای بین‌المللی مواجه شده و مشروعیت و توانایی حکمرانی آنان دچار فرسایش میشود و در نتیجه فرصت بازگشت دوباره به قدرت برای دیگران فراهم میگردد. تصور می ‌شد که طالبان تاب مقاومت در برابر تحریم‌های ایالات متحده را ندارد و«سقوط قریب‌الوقوع» آنان سر زبان‌ها بود.

با این حال٬ اوضاع برخلاف انتظار اکثریت تحلیلگران و سیاسیون خارج نشین در افغانستان پیش رفت. این تحولات٬  تغییر درک عمومی و ایجاد محیط جدید برای بازگشت یا باز تعریف نقش سیاست‌ مداران سابق را همراه داشت و همه را به  بازنگری و واقع گرایی سیاسی فرا خواند.

در چنین فضایی، مواضع سیاسی داکتر اشرف‌غنی٬ آخرین رئیس ‌جمهور جمهوری٬ اهمیت تحلیلی ویژه‌ای یافته است.

وقتی داکتر اشرف‌غنی از «نقش» خود در گفتمان ملی و حل بحران از منظر شخصی سخن می ‌گوید، نشان می‌ دهد که او عملاً پایان نقش رسمی‌ اش در ساختار قدرت را پذیرفته است و دیگر خود را رئیس ‌جمهور نمیداند و در ظاهر چنین تصور می نماید که خود نیز  این واقعیت را پزیرفته است.

تحول در گفتمان اشرف ‌غنی٬ از ادعای مشروعیت تا پذیرش عملی حاشیه ‌نشینی داکتر غنی در سال‌های نخست پس از سقوط رژیم ، بر استمرار «مشروعیت قانونی» ریاست ‌جمهوری ‌او تأکید داشت؛ اما سخنان اخیر وی که بر «نقش» در گفتمان ملی و حل بحران متمرکز است، نشان‌دهندۀ تغییر بنیادین در موضع اوست.

این تغییر گفتمانی را می ‌توان به ‌عنوان نوعی پذیرش عملی پایان جمهوریت و انتقال خود خواسته از ادعای قدرت به سطح اقدامات نمادین و مشورتی تحلیل کرد.

اهمیت این امر در ادبیات علوم سیاسی از آن ‌جهت است که نشان دهنده تطبیق بازیگران شکست ‌خورده با ساختار جدید قدرت است.

بازگشت‌ پذیری سیاسی در الگوی کرزی و عبدالله از منظر تحلیل رفتاری بازیگران سیاسی نشان میدهد که غنی مایل است مانند حامد کرزی و عبدالله عبدالله٬ در محیط سیاسی داخل کشور تحت حاکمیت طالبان مدغم شود.

مطابق نظریۀ «بازیابی موقعیت سیاسی»، چنین تلاش‌هایی غالباً نه از قدرت ساختاری٬ بلکه از انگیزه‌های فردی برای احیای سرمایه نمادین سرچشمه می‌گیرد.

غنی از عنوان «آخرین رئیس ‌جمهور» برای باز تولید نوعی مشروعیت جدید بهره می ‌برد، در حالی ‌که این «سرمایه» در سطح اجتماعی و سیاسی و از لحاظ أوضاع بین المللی محدود شده است و چانس عملی چندانی نه دارد.

 اگر چه شکاف میان جامعه و رهبران جمهوریت به عنوان یکی از عوامل کلیدی محدود کننده نقش بالقوه غنی باقی است، تغییرات بنیادین در نگرش جامعه افغانستان  هنوز ادامه دارد. افکار عمومی نسبت به رهبران جمهوری پیشین، به ‌دلیل فساد ساختاری، ناکارآمدی امنیتی، غصب املاک، بی ‌قانونی و سقوط نظام، برخوردی انتقادی دارد.

با این حال٬ از دید نگارنده٬ این ابتکار غنی در سطح گفتمان و رسانه بوده٬ ظرفیت اجرایوی نه دارد و مواضع اخیر داکتر اشرف‌غنی را باید در چارچوب بازتعریف نقش یک رهبر شکست‌ خورده در فضای سیاسی جدید أفغانستان٬ بصورت نمادین و رسانه ای تحلیل کرد.

از سوی دیگر٬ همدردی با او نباید منجر به بی ثبات بیشتر کشور شود. نباید فراموش کنیم که در پنجاه سال اخیر تجربه تلخ داشتیه ایم.! رهبران ترد یا تبعید شده با عجز٬ با وعده و تعهد وارد کشور شده اند٬ اما با بازگشت٬ اتش انتقام را دوباره شعله ور کرده و کشور را در بحران غرق کرده اند و  به جای حل بحران٬ به اختلافات دامن زده اند و گفتمان ملی را تضعیف کرده اند.

هم چنان نباید فراموش کنیم که داکتر اشرف غنی٬  در دوران ریاست جمهوری٬ امتیازات زیادی به هزاران نفر داده و حلقات و گروه های متخاصم بسیاری وجود دارند٬ تحریکات کشور هایی که منافع خود را در بی ثباتی افغانستان می بینند نیز نباید نا دیده گرفته شود.

 بنابراین پیش بینی چگونگی تحولات آینده در افغانستان کار ساده ای نیست و نیازمند تحلیل دقیق تحولات میدانی٬ سیاسی و بین المللی است.

پایان

زلمی نصرت

دنمارک

 د افغانستان د اقتصادي او ټولنیز جوړښت٬جغرافیایي موقعیت او نویو انکشافاتو په رڼا کې٬ د فدرالیزم غوښتونکو او د هغو کړیو ترمنځ چې د بهرنیو مداخلتونو او نسخو څخه په استفادې د واک د تر لاسه کولو هڅې کوي٬ کوم بنسټیز توپیر نه تر سترگو کیږي .

د نیمې پېړۍ عیني تجربې ښيي٬ چې دواړه کړۍ په عمومي ډول د افغانستان په شخړو٬ داخلې جگړو او نا امنیو کې خپلې گټې او حضورلټوي او د همدغو شعارونو او ماموریتوتو ته په تکیه کې هم مطرح او هم د بانکونو٬ ماڼیو او ښارگوټو مالکان شول.

 دا چې فدرالیزم په لومړي سر کې د پښتنو د ضدیت پر بنیاد طرحه کیږي٬ او دا چې به په فدرالي جوړښت کې د نورو اقلیتونو هویت او مدنی حقوق په شمال کې څنگه تامینیږي٬ یو خوا پریږدو.

همدا راز دا چې نورو اقلیتونو په دې اړه کوم څرگند دریځ نه ده نیولې او دا چې فدرال غوښتونکي٬ فدرالي نظام له بهرنیانو په ځانگړې توگه له پاکستانه څخه غواړي٬ هم نه غږیږم.

همدومره بسنه کوم چې ووایم: فدرالیزم داخلی بنسټ نه لري؛ او همدغه مفکوره د جمهوریت د نسکوریدو یو لوی عامل و٬ چې حتا افغانستان یې له سقوط سره مخامخ کړی و.

فدرالیزم، په ځانگړي ډول د هېواد په شمالي سیمو کې، د نویو سیمه ‌ییزو ننگونو د راټوکېدو او د استخباراتی٬ مافیایي او جنايي شبکو د نفوذ د پراخېدو سبب کېدای شي٬ داسې چې د جمهوریت انارشیزم به هیر کړو.

 په محلي کچه  دغه بهیر٬ کور په کور او کلي په کلي به ستونزې ژورې کړي، د شمال امنیتي وضعیت به زیانمن کړي٬ ژبني، قومي او مذهبي جنگونه به لکه د جهاد او جمهوریت د دورې په څېر بیا را وپاروِي. دا ننگونې به یوازې د افغانستان په جغرافیه کې محدودې پاتې نه ‌شي. له اَمو نه به تیریږي او د منځنۍ آسیا هېوادونه به هم له امنیتي گواښونو سره مخ کړي.

 د پاکستان اوسنی بې ثباته او بحرانی وضعیت ته په کتو، چې عوامل یې د پاکستان په تېرو خصمانه سیاستونو او کړنو کې ریښې لري، جدي ارزونې ته اړتیا لري.

 په دې مانا٬ که زموږ گاونډیان، په ځانگړي ډول تاجکستان، پر خپلو سیاستونو باندې د افغانستان په ارتباط بیا کتنه ونکړي ‌او د افغانستان د مخالفینو د پناه ورکولو او ملاتړ لړۍ  ته په خپله خاوره کې دوام ورکړي، دفترونه یې ونه تړي٬ خامخا دا حالت د دواړو هېوادونو تر منځ د کړکېچ د پراخېدو او د احتمالي داخلي جگړې او نا امنیو د رامنځته کېدو لپاره ښه زمینه برابرولای شي٬ چې مسولیت به یې د تاجکستان  د دولت په غاړه وي.

پای