عبدالملک پرهیز 
نړیوال نظام په وروستیو لسیزو کې له ژور بدلون سره مخ شوی دی. د سړې جګړې له پای وروسته یو قطبي جوړښت، چې د امریکا په محور راڅرخي، ورو ورو د څو قطبي سیسټم پر لور بدلېږي. په دې بدلون کې د چین او روسیې د ځواک زیاتوالی، د منځني ختیځ د امنیتي معادلو بدلون، او د انرژۍ جیوپولیټیک اهمیت، اساسي رول لري. اوس چې د امریکا او ایران ترمنځ پراخه پوځي مخامختیا رامنځته شوې، دا یوازې دوه اړخیزه جګړه نه ده، بلکې د همدې انتقالي نړیوال پړاو د ازموینې یوه حساس ټکی دی.
که جګړه محدوده او کنټرول شوې پاتې شي، د نړیوال نظام د موجوده انډول ساتلو احتمال ډېر دی. په داسې حالت کې پوځي عملیات تر یوې ټاکلې جغرافیې محدود پاتې کېږي، ستر قدرتونه هڅه کوي له مستقیم ټکر ډډه وکړي، او فشار تر ډېره په اقتصادي، سایبري او نیابتي ساحو کې ښیي. دا ډول حالت د سړې جګړې له منطق سره ورته والی لري، چېرته چې لوی قدرتونه د مستقیمې نښتې پر ځای غیر مستقیم فشار کاروي. نړیوال اقتصاد زیانمن کېږي، د انرژۍ بیې همدا اوس لوړې شوي او نور به هم لوړ شي، خو نړیوال سیسټم به ونه نړېږي.
خو که جګړه پراخه شي لکه څنګه چې د پراخولو هڅه یې روانه ده نو سیمه ییز لوبغاړي به په مستقیم ډول په جګړه کې ښکېل شي، نړیوال اقتصادي او امنیتي جوړښت به له جدي خطر سره مخامخ شي. د انرژۍ بهیر ګډوډ شوی او لا د ګډوډېدو په حال کې دی، سمندري لارې ناامنه شوي او هورمز تنګی چې د نړۍ په سلو کې تیل تېرې استول کېږي بند شوی، او د ائتلافونو رامنځ ته کیدل د جوړېدو په حال کې دي چې دا به نړیوال نظم دوه قطبي یا څو بلقېبي اکي بڼې ته نږدې کړي. په داسې سناریو کې د امریکا او چین سیالي لا د سختیږي او روسیه هڅه کوي له دې فرصت څخه د ستراتیژیک انډول د بدلون لپاره ګټه واخلي. دا به د نړیوال تجارت د ټوټې کېدو، د ډالر د حاکمیت د ننګونې، او د موازي مالي سیستمونو د پیاوړتیا لامل شي.
تر ټولو خطرناکه سناریو دا ده چې لوی قدرتونه مستقیم پوځي ټکر ته ننوځي. که څه هم د اټومي مخنیوي اصل لا هم د نړیوالو اړیکو بنسټیز عنصر دی، خو د محاسبې تېروتنه، د نیابتي ځواکونو کنټرول له لاسه ورکول، یا سایبري بریدونه کولای شي وضعیت له کنټروله وباسي. سره له دې، تاریخي تجربه ښيي چې ستر قدرتونه عموماً د متقابلې تباهۍ له وېرې خپل تقابل مدیریت کوي. له همدې امله بشپړه نړیواله جګړه حتمي نه ښکاري، خو د اوږدمهاله د بې ثباتۍ احتمال لوړ دی.
په دې نړیوال بدلون کې د افغانستان موقعیت ځانګړې ستراتیژیکه مانا لري. افغانستان د جنوبي او مرکزي اسیا ترمنځ نښلونکی جغرافیوي پل دی او کولی شي د سیمه ییزو اقتصادي دهلېزونو برخه شي. خو همدا موقعیت کولی شي هغه د نیابتي رقابتونو ډګر هم وګرځوي. که سیمه ییز ځواکونه د خپلو رقابتونو د تصفیې لپاره بدیل میدان ولټوي، کمزوري سیاسي او اقتصادي جوړښتونه به له جدي فشار سره مخ شي. له بلې خوا، که افغانستان انډول شوی او بېطرفه بهرنی سیاست تعقیب کړي، کولی شي د سیمه ییز پیوستون او ترانزیټ په برخه کې له سیالۍ څخه فرصت جوړ کړي.
د چین احتمالي دریځ به تر ډېره اقتصادي او ستراتیژیک محاسبه وي. چین د انرژۍ دوامداره تامین، د نړیوال بازار ثبات، او د امریکا د نفوذ محدودول خپل اساسي اهداف ګڼي. له همدې امله د مستقیمې جګړې پر ځای د سیاسي ملاتړ، اقتصادي همکارۍ او ډیپلوماټیک منځګړیتوب ته تمایل لري. روسیه، چې له لویدیځ سره یې اړیکې له مخکې ترینګلې دي، غواړي د امریکا د تمرکز د وېشلو په موخه له وضعیت څخه سیاسي ګټه واخلي، خو روسیه هم نه غواړي چې مخامختیا د اټومي ټکر مرحلې ته ورسېږي.
په ټوله کې نړۍ د انتقالي نظم په پړاو کې ده. دا پړاوونه په تاریخ کې تل له بې ثباتۍ، سیمه ییزو جګړو او اقتصادي بحرانونو سره مل وي، خو دا مانا نه لري چې بشپړه نړیواله تباهي حتمي ده. د نړیوالو اړیکو اوسنی جوړښت، چې پکې اقتصادي متقابل تړاو، نړیوال سازمانونه، او اټومي مخنیوی شامل دي، تر یوې اندازې د کنټرول میکانیزمونه برابروي.
بشریت له خطر سره مخ دی، خو دا خطر مطلق او نه بدلېدونکی تقدیر نه دی. راتلونکی به تر ډېره د قدرتونو پر محاسبې، د ډیپلوماسۍ پر ځواک، او د سیمه ییزو دولتونو پر داخلي ثبات پورې تړلی وي. که سیالي مدیریت شي، نړۍ به څو قطبي خو باثباته نظم ته داخل شي؛ که مدیریت ناکام شي، اوږدمهاله بې ثباتي او اقتصادي فشار به د نړیوال سیاست نوی عادي حالت وګرځي

انجنیر زلمی نصرت

کابل

کومه جگړه چې د ځینو شنونکو په باور د اسرائیل او د امریکا د متحده ایالاتو له خوا د ایران پر ضد پیل شوې، یوازې یو مستقیم پوځي تقابل نه بلل کېږي، بلکې په پراخ او ستراتیژیک چوکاټ کې ارزول کېږي.

دا تقابل د ایران د سیمه‌ییز نفوذ د مهارولو، د نفت او گاز په څېر د ستراتیژیکو انرژۍ سرچینو د کنټرول، او د ایران د توغندیز، هستوي او عمومي پوځي ځواک د محدودولو له اهدافو سره تړاو لري.

په دې لړ کې، د ایران د سیاسي نظام د جوړښت یا چلند د بدلون موضوع هم د احتمالي اهدافو په توگه یاده شوې ده. 

هم‌ دارنگه ، د امریکا په ملاتړ او د خلیج د ځینو عربي هېوادونو  او اسراییلو په گډون د یوه سیمه‌ییز پوځي ائتلاف د جوړېدو نظریه، چې «عربي ناټو» یا «دوهم ناټو» بلل کېږي، هم په تحلیلي بحثونو کې ځای لري.

پر همدې اساس، ځینې څارونکي باور لري چې د ایران پر ضد تقابل یوازې دوه اړخیزه شخړه نه ده، بلکې د سیمې د نوي پوځي بلاک د جوړېدو په چوکاټ کې تعریفېدای شي؛ داسې بلاک چې د ایران د مهار یا موازنې لپاره تنظیمېږي او د امریکا رول پکې بنسټیز او څرگند دی.

په ټوله کې، له ایران سره جگړه  یا تاوتریخوالی د یوې پراخې جیوپولیټیکي معادلې برخه بلل کېدای شي، چې پکې د سیمه‌ییز نفوذ سیالي، د انرژۍ ، امنیت، پوځي بازدارندگي، او په منځني ختیځ کې د نویو ائتلافونو جوړښت اساسي رول لري، او موخه یې دا هم گڼل کېږي چې د روسیې او چین نفوذ محدود کړي او تجارتی تعاملات د ډالر په حساب تر سره شي.

ولي الله ملکزی

د نړۍ د دوه ملیارده مسلمانانو غوڅ اکثریت، ۸۹ سلنه یې اهل سنت و الجماعت او ۱۱ سلنه یې اهل تشیع دي. سنیان یوازې پېغمبران علېهم السلام معصوم او له هر ډول ګناه، خطأ او اشتباه سوتره ګڼي؛ خو شیعه ګان په ځانګړي ډول د اِثنی عَشري فرقې پېروان خپل دولس واړه امامان معصوم بولي چې لومړنې یې حضرت علي (کرم الله وجهه) او وروستنی یې امام غائب یا مهدي منتظر دی. 
نامتو مصری ژورنالست، محمد صابر مشهور وايي: « د اثنا عشري فرقې وروستني نهه امامان ټول د حسین (رض) د هغې ایرانۍ شهزادګۍ اولاده ده چې د قادسیې په جګړې کې د سعد بن أبي وقاص لښکرو په لاس بندۍ شوې وه. هغه د ساساني وروستني امپراطور، یزدګرد لور وه چې له سلګونو نورو بندیانو سره په ډیر درناوي مدینې منورې ته واستول شوه. څرنګه چې هغه د فارس شهزادګۍ وه او د هغې لپاره د حضرت حسین څخه بل مناسب سړی نه لیدل کیده،‌ نو هغه ته په نکاح شوه». 
شیعه فقهاوو په لومړیو پړاوونو کې د دولت په اړه روښانه سیاسي نظریه نه درلودله؛ بلکې ویلای شو چې د اصول الفقه بنسټونه یې د سني مذهبو فقهاوو په څېر، ډېره پاملرنه یې عباداتو او معاملاتو ته اړولې وه. د اهل تشیع ترټولو معتبر کتاب، بِحارُ الاَنوار چې دوئ ته د صحیح بخاري انډول ښکاري، داسې لیکي: « دولسم امام، المهدي المنتظر د ۲۵۵ هـ ق د شعبان په ۱۵ نیټې د عراق د سامراء په سیمې کې زیږیدلې دی. پلار یې، حسن عسکري دغه مهال د عباسي خلافت لخوا نظر بند وو، نو ځکه یې خپل نوی زیږیدلې ماشوم د خلکو له نظر څخه پټ وساتلو. پنځه کاله وروسته یې پلار شهید کړل شو او نوموړی ماشوم د اوږد غیابت یعنې پټوالي پړاو ته لاړ. هغه همدا اوس ژوندی او مازې د عامو خلکو له نظره پټ دی». د اهل تشیع معتبر کتابونه انګیري چې هغه د عراق د سامراء په یوې سمڅې کې اوسېږي او د قیامت له ورځې څخه وړاندې چې ټوله نړۍ به د ظلم او وحشت ښکار شوي وی، مهدي راڅرګندیږي او په ټولې نړۍ کې به د عدل او انصاف حکومت جوړوي.  
د جعفري مذهب په چوکاټ کې، ولایت فقیه هغه نظریه ده چې په ټولو علمي او فقهي شرائطو برابر عالم به وي او د امام مهدي تر راتګ پورې به د هغه د نائب په توګه د اسلامي حاکمیت څار او مشري کوي. عراقی څیړونکی او لیکوال، احمد الکاتب وایي: « د اهل تشیع د څلورم امام له وفات وروسته؛ شیعه مشرانو پریکړه وکړه چې د مهدي تر راتلو پورې به په هیڅ ډول سیاسی فعالیت کې برخه نه اخلي. دغه پړاو نژدې زر کاله ونیول ترڅو آیت الله خمیني، د ایران د رضا شاه پهلوي خلاف غورځنګ پیل کړ. د یو مهم مذهبي ګام په توګه یې د خپلې مشرۍ لاندې د ولایت فقیه نظریه په عمل کې اعلان او پلې کړه. مګر د ایران بل مهم مشر، علي شریعتي چې د ایران له انقلاب څخه یو کال دمخه ومړ، د دې نظر مخالف وو. نوموړي غوښتنه کوله چې باید انتظار وشي او د ولایت فقیه د سیاسي مقام په رامنځته کولو کې بیړه په کار نه ده. 
په شیعه فقهي نظام کې سیاسي واکمن که ولسمشر وي که صدراعظم؟ هغه به د ولایت فقیه تابع او حکم منونکی وي. ولیدل شول چې د علي خامنه يي د ۳۷ کلنې واکمنۍ په ترڅ کې، په ایران کې اوه تنه ولسمشران راغلل او لاړل، مګر د دغه هېواد د سیاست، اقتصاد، پوځ او اټومي پروګرام د مهمو پریکړو اصلي کونجي د همده په لاس کې وه او خبره یې د کاڼي‌ کرښه ګڼل کېدله. همدارنګه په عراق کې آیت الله علي سیستاني چې اصلا ایرانی دی، تراوسه د عراق پاسپورټ او تذکره هم نه لري، مګر د عراق ټولې پریکنده پریکړې د هغه په موافقې او اشاره ترسره کېږي. ایران یواځنې هیواد دې چې د اساسي قانون په یوې مادې کې یې راغلي: (ولسمشر یې باید شیعه او د اثنی عشري فرقې غړې وي).
د منځني ختیځ د سیاست کارپوه، محجوب الزویری د امریکا او اسرائیلو په پروني هوايي یرغل کې د ایران د ستر رهبر وژل کېدل یو تاریخي بدلون بولي؛ ځکه چې دا د دولت د سیاسي او دیني سر پرې کېدل دي. له قانوني پلوه د نوي رهبر ټاکل ستونزمن نه دي، خو ترور یې د دې نښه ګڼل کېږي چې تهران ونه توانېد هغه شخصیت وساتي چې له میاشتو راهیسې د وژنې له ګواښ سره مخ وو. خامنه يي نه یوازې د کور دننه، د چا لپاره مسیحا، رهبر بزرګ او د مهدي استازی وو، بلکې معتقدین یې د نړۍ په ډېرو مهمو ښارونو کې په مرګ اوښکې تویوي او خپل مخونه او سینې په څپېړو وهي. په عین حال کې، د ایران په ځینو ښارونو کې خلک ګډاګانې کوې، یو بل ته مبارکۍ ورکوي او د شاه د زمانې بېرغونه رپوي. همدا شان، په ګڼ شمېر عربي رسنیو کې لیدل کېږي چې د دمشق، حَماة او حِمص د جوماتو له لوډسپیکرو څخه د خوښۍ او تکبیر نارې پورته کېږی او د حلب په ښار کې خواږه ویشل کېږي. د شام، لبنان، عراق او یمن اکثره وګړي د جنرال قاسم سلیماني ترمشرۍ لاندې د لبناني حزب الله، حوثیانو، فاطمیونو او زینبیونو مذهبي ملېشې د لسګونو زرو بېګناه خلکو په وژلو او د میلیونو وګړو په بېکوره کولو تورنې  بولي. 
 د ایران معاصر تاریخ د خامنه‌ یي له نوم پرته نه شي درک کېدای. هغه یوازې یو سیاسي مشر یا دودیز دیني عالم نه وو، بلکې داسې سمبول و چې د ایران انقلاب، جګړه، واکمني، مخالفین، توغندي، اټومي پروګرام، بندیزونه، دیني هویت، مذهب او د سیاست ټول تارونه ورسره نښتي وو. د هغه شخصیت په یوه وخت کې هم ستاینه راپاروي او هم د قهر او انتقام جذبه. همدا تېره میاشت د ایران د لویو ښارونو په واټونو کې په زرګونو مظاهره چیان ووژل شول او په لسګونو زرو لا هم بندیان دي. د آیت‌ الله د ژوند، رول او میراث په اړه نظرونه د سمندر د دوو غاړو په شان ډېر لېرې او جلا دي چې هېڅکله به یو ځای نه شي. 
هر انقلاب خپلې افسانې لري او هر انقلابي کس ځانګړې کیسې. د علي خامنه‌ یي افسانه، ۸۶ کاله وړاندې د مشهد له مذهبي کوڅو څخه د ولایة الفقیه تر ټولو لوړې څوکۍ پورې ورسېده. د هغه سفر یوازې یوه شخصي کیسه نه ده، بلکې د ایران د معاصر تاریخ د بدلونونو، شخړو، هیلو او کړکېچونو یوه کړکۍ ده چې پرون د تهران په یوې کنډواله شوې ماڼۍ کې له باروتو سره یو ځای د تل لپاره بنده شوه.
—-------------------------------
په مننې سره، ما په دې لیکنې کې د الجزیرې، سي ان ان، الشرق الاوسط، ګوګل او دائرة المعارف څخه استفاده کړېده.
که لوستونکي وخت او علاقه لري، کولاې شي د ملکزي نورې لیکنې او څیړنې د هغه په فیسبوک او یوټیوب چینل کې ولولي او وګوري. ادرس یې دا دی: Wali Malakzay

د پنجاب تېری، اوس ولې؟ 

د پنجاب سرکار پخوا څرګنونه کړې وه چې له روژې مياشتې وروسته به پر افغان خاوره بريد کوي، خو څه پېښ شول چې په روژې کې يې راودانګل؟

د امريکې او اسراييلو ګډ تېري پر ايران، دا غوټه وسپړله. يوه اونۍ مخکې د ايراني او افغان چارواکو اړيکې ډېرې تودې شوې وې. ايران د طالب امارت په رسميت پېژندلو تمايلات څرګند کړي ول او طالبانو هم پتېيلې وه چې پر ايران د امريکې د تېري په حالت کې به د ایران په پلوي درېږي. د پاکستان ناڅاپي تېری پر افغان خاوره بل څه نه دي بې له نيابتي دندې تر سره کولو. امريکې د پاکستان د عملياتو ننګه وکړه، هغه يې ډېر ښه وبلل او خپله پلوي يې ورته اعلان کړه.

دغو څرګندو فاکټونو ته په کتو سره ټولې پټې اړيکې بربنډېږي او پاکستاني دفاع وزير خواجه آصف چې په تېرو لسيزو کې د امريکې په نيابت جګړو کې د پاکستان نغښتل مردود ګڼي، دا دی دی پخپله همغه چارې په مخ بيايي چې نور يې پرې ملامتول.

په لنډ ډول:

امريکه د خپل نيابتي لاس په وسيله طالبانو ته سزا ورکوی او پر خپل ځان يې مصروفوي. خو له بده مرغه د جګړې سياسي، اقتصآدي، ټولنيز او امنيتي کرغېړن بوج، تر هر چا زيات د ټولنې پر بېوزلو، پخوانو جګړو ځپلو، د کډواليو ترخه ليدليو او ستومانه ولس راپرېوځي او درند تاوان به يې پرېکوي.

۰۹/۱۲/۱۳۴۴

۲۸/۰۲/۲۰۲۶

ليکنه: حميدالله ب

په ساده ډول زبرځواک  يا سوپر پاور  Superpower  هغه هېواد دی چې په نړۍ کې پوځي، اقتصادي، ټکنالوژیکي او سیاسي ځواک ولري، او کولای شي د نورو هېوادونو پرېکړې او د نړیوال سیاست لوری اغېزمن کړي. امريکا ،چين روسیه په نړۍ کې زبرځواک هېوادونه دي  او جرمني، جاپان، ،فرانسه، برتانيا، برازيل ، هند  او نور... د  نيمه زبرځواکونو په نامه يادېږي.

زبرځواکونه خپل نفوذ یوازې له پوځي ځواک  لارې نه، بلکې د بېلابېلو وسیلو د ښه او پروخت استعمال له لارې ساتي او پسې پراخوي یې. پوځي ځواک د دوی د امنیت بنسټ جوړوي او نورو هېوادونو ته دا پیغام ورکوي چې دوی د خپلو ګټو د دفاع توان لري، خو اقتصادي ځواک د نفوذ تر ټولو دوامداره وسیله ګڼل کېږي. کله چې یو هېواد قوي اقتصاد، پراخه پانګونه او نړیوال بازار ته لاسرسی ولري، نور هېوادونه ورسره اړیکې ټینګوي، او دا اړیکې ورو ورو په سیاسي او ستراتیژیک نفوذ بدلېږي. همدارنګه، ډیپلوماسي او نړیوال اتحادونه زبرځواکونو ته دا فرصت ورکوي چې خپلې پرېکړې پراخې کړي او خپل دریځ ته نړیوال مشروعیت ورکړي. پرمختللې ټکنالوژي، استخباراتي وړتیاوې او معلوماتي برلاسی هم دوی ته دا ځواک ورکوي چې نه یوازې خپل امنیت وساتي، بلکې د نړیوالو بدلونونو پر بهیر اغېز وکړي.

اوس به راشو دې ته چې زور Power څه ته وايي؟

زور يا پاور هغه وړتیا ده چې یو هېواد کولی ش: خپل امنیت وساتي پر نورو هېوادونو اغېز وکړي، خپلې ګټې خوندي کړي او د اړتیا په وخت کې خپل ځواک وکاروي .

زور بېلابېل ډولونه لري لکه: پوځي زور دا د پوځ، وسلو، ټکنالوژۍ او دفاعي سیستمونو ځواک ته وايي. اقتصادي زور

:هغه ځواک چې د پیسو، صنعت، سوداګرۍ او پانګونې له لارې ترلاسه کېږي. سیاسي زور: هغه اغېز چې یو هېواد د نړیوالو پرېکړو او سیاست پر لوري لري. نرم زور Soft Power: دا هغه اغېز دی چې د کلتور، رسنیو، تعلیم او اړیکو له لارې ترلاسه کېږي، نه د وسلو له لارې.

نن سبا د امريکا او اروپا تر منځ د ګرینلنډ  په موضوع کې کړکېچ هم د همدې لرۍ يوه برخه ده ځکه امريکا دا د خپل نفوذ د پراخولو او اقتصادي، نظامي او سياسي برتري لپاره غواړي او دا ټاپو هم  یوازې یو یخ پوښلی ټاپو نه دی، بل د نړیوالو ځواکمنو هېوادونو لپاره ستراتیژیکه مهمه سیمه ده. امریکا څو ځله هڅه کړې چې دا ټاپو تر خپل نفوذ لاندې راولي، لومړی په ۱۸۶۷ کال کې، بیا په ۱۹۴۶ کال کې د شاوخوا ۱۰۰ میلیونه ډالرو وړاندیز سره، او په ۲۰۱۹ کال کې هم موضوع راپورته شوه، خو ډنمارک رد کړه. دګرېنلېنډ سیمه د شمالي امریکا او اروپا ترمنځ موقعیت لري او هر هېواد چې هلته قوي حضور ولري، کولای شي د نړۍ د شمال هوايي او سمندري لارې وڅاري، او د راتلونکو سوداګریزو لارو د کنټرول فرصت ولري.

همدارنګه ګرینلنډ له طبیعي سرچینو لکه نفتو، ګازو، سرو زرو، یورانيمو او نادره فلزاتو ډک دی، چې د ټکنالوژۍ او پوځي تجهیزاتو لپاره مهم ارزښت لري، او اروپا هڅه کوي پر دې سرچینو اغېز ولري.

د ګرینلنډ موضوع د همدې نفوذ  ساتلو او پراخولو یو څرګند مثال دی. امریکا دا سیمه یوازې د یوې عادي ټاپو په توګه نه ویني، بلکې د ارکټیک په سیمه کې د پوځي، اقتصادي او ستراتیژیک حضور لپاره یې یو مهم ځای ګڼي. د دې ټاپو موقعیت امریکا ته دا توان ورکوي چې د شمالي سیمو هوايي او سمندري لارې وڅاري، خپل دفاعي سیستم پیاوړی کړي او د راتلونکو نړیوالو سوداګریزو لارو پر بهیر اغېز ولري. سربېره پر دې، د طبیعي سرچینو او نوو اقتصادي فرصتونو احتمال دا سیمه لا مهمه کړې. د همدې دلیلونو له مخې امریکا په بېلابېلو وختونو کې هڅه کړې چې خپل حضور هلته زیات کړي او حتی د ترلاسه کولو وړاندیز یې هم کړی دی. دا هڅې ښيي چې زبرځواکونه تل هڅه کوي هغه سیمې تر خپل نفوذ لاندې راولي چې د راتلونکي امنیت، اقتصاد او نړیوال رول لپاره مهمې وي. په حقیقت کې، د ګرینلنډ موضوع ثابتوي چې زبرځواکونه د خپلو ګټو د خوندي کولو لپاره له پوځي، اقتصادي او سیاسي وسیلو څخه په ګډه کار اخلي، څو خپل نړیوال موقف وساتي او پیاوړی کړي.

د امریکا او اروپایي ټولنې تر منځ د ګرينلېنډ پر سر پټ رقابت د اوکراین پر جګړې هم ډېر اغيرمستقيم اغېز درلودلی دی. په داسې حال کې چې د اوکراین جګړه دوام لري، د ګرینلنډ پر سر د متحده ايالاتو او اروپا ناندرۍ د لوېدیځ ايتلاف په دننه کې د پټو سیالیو او اختلافاتو په یوه مهم مرکز بدل شوی دی. که څه هم دا موضوع په مستقیم ډول له جګړې سره تړاو نه لري، خو د  اختلاف اغېز د اوکراين په اړه د اروپا او امريکا په  سیاسي، اقتصادي او پوځي ملاتړ پر ټکني کېدو په څرګند ډول محسوسېږي.

اروپایي هېوادونه په سيمه کې د امریکا دا پراخېدونکی حضور د خپلې ستراتیژیکې خپلواکۍ لپاره احتمالي ګواښ بولي. دوی اندېښنه لري چې د امریکا زیات نفوذ به د اروپا خپل دفاعي او سیاسي رول کمزوری کړي. دا اختلاف که څه هم په ښکاره ټکر کې نه را څرګندیږي، خو اوکراين لپاره د بودیجو په وېش، د دفاعي پروګرامونو په لومړیتوبونو او د پوځي تولیداتو په تنظیم کې واضح جوتېږي.

دا بدلونونه عملي پایلې لري. هغه پانګونې چې د ګرېنلېنډ د زیربناوو، څارنې، لوژستیک او پوځي تاسیساتو لپاره ځانګړې کېږي، له هماغو سرچینو څخه اخیستل کېږي چې د اوکراین لپاره د وسلو، تجهیزاتو او مالي مرستو د برابرولو لپاره اړینې دي. له همدې امله، د نویو مرستو په اړه پرېکړې ټکنۍ شوې، خبرې اترې پېچلې شوې او ډېر ځله مرستې له اضافي شرایطو سره تړل کېږي. که څه هم لوېدیځ هېوادونه لا هم په رسمي ډول د اوکراین د ملاتړ ژمنه تکراروي، خو په عملي ډګر کې احتیاط زیات شوی او حکومتونه اړ دي چې خپلې اوږدمهاله ملي ګټې او امنیتي لومړیتوبونه په پام کې ونیسي.

سیاسي اغېزې یې هم ژورې دي. د اروپايي هېوادونو یووالی، چې د اوکراین لپاره یو مهم ستراتیژیک قوت ګڼل کېږي، یوازې پر ګډو ارزښتونو نه، بلکې پر همغږو ګټو ولاړ دی. کله چې اروپايي متحدین د نفوذ، امنیت او سرچینو پر سر اختلافات ولري، د ګډ دریځ ساتل ستونزمن کېږي. په داسې حالت کې، د اوکراین موضوع کله ناکله د پراخو ستراتیژیکو معاملو یوه برخه ګرځي، او طبيعي ده چې د یوې سیمې امنیتي محاسبې د بلې سیمې پر ملاتړ مستقیم اغېز کوي.

مالي اړخ هم ډېر مهم دی. ارکټیکي پروژې د میلیاردونو ډالرو پانګونې ته اړتیا لري، او دا لګښتونه په داسې وخت کې ترسره کېږي چې لوېدیځې ټولنې د اوږدې جګړې له دوام څخه ستړې شوي دي. اروپايي حکومتونه هڅه کوي خپلې سرچینې هغو برخو ته ځانګړې کړي چې مستقیمه ګټه او اوږدمهاله امنیت تضمین کړي. همدې واقعیت د مرستو پر اندازه او سرعت هم اغېز کړی دی.

په ټوله کې، د ګرینلنډ پر سر دا پټه سیالي د نړیوال سیاست یو مهم حقیقت څرګندوي حتی د اروپا هغه هېوادونه چې له يو بل سره نږدې متحدین هم دي په دې برخه کې خپلې جلا ګټې لري، او کله چې نوې جیوپولیټیکي سیالۍ راپورته کېږي، د نورو بحرانونو لپاره شته امکانات او پام کمېږي. د همدې بدلونونو په پایله کې، که څه هم د اوکراین ملاتړ پای ته نه دی رسېدلی، خو د هغه بڼه، کچه او عملي تطبیق له نوو محدودیتونو او محاسبو سره مخ شوی دی.

په پایله کې، د ګرینلنډ لانجه څرګندوي چې زبرځواکونه نه یوازې په مستقیمو جګړو، بلکې د ستراتیژیکو موقعیتونو د کنټرول له لارې هم خپل نفوذ ساتي. امریکا، اروپا او نور ځواکمن هېوادونه هڅه کوي چې پر مهمو ټاپوګانو او سمندري لارو خپل حضور پیاوړی کړي، ځکه دا سیمې د پوځي امنیت، اقتصاد او نړیوال سیاست لپاره حیاتي ارزښت لري. د ګرینلنډ شخړه دا هم ښيي چې حتی متحدین هم د خپلو ملي ګټو لپاره سیالي کوي، او هره نوې ستراتیژیکه شخړه د نورو نړیوالو بحرانونو، لکه اوکراین جګړې، پر ملاتړ مستقیم اغېز لري. په ټوله کې، ګرینلنډ د نړیوال ځواک، نفوذ او زبرځواکونو د ستراتیژیکو تصمیمونو یوه روښانه بېلګه ده.

عبدالصمد ازهر                                                                                                ۲۲/۰۲/۲۰۲۶

داسې ښکاري سعودي عربستان چې له پاکستان سره ستراتژيک تړون لري او پخپله هم د سپينې ماڼۍ لاسپوڅی دی ونه شو کولی پر طالبانو د ډيورند کرښه او د پاکستان نورې ناروا غوښتنې ومني؛ نو د لوی سرکار په سرخوځولو يې پاکستاني نظامي ځواک ته د يرغل شين څراغ روښانه کړ. 
د سعوديانو پلاوي څو ځلي د مرکې او منځګړيتوب په نامه راغلل او تر همدې يرغل دمخه هم په غير متعارف ډول د دوی لوړ پوړی نظامي پلاوی په کابل کې و. زه يې لرې نه ګڼم چې دې پلاوي به ګوتڅنډنه کړي وي چې که نه يې منې نو دروايې خله.
د پاکستان نظامی ستر واکدار عاصم منیر او صدر اعظم شهباز شریف (چې ترامپ ته يې د غوړه مالۍ بويونه ټولې نړۍ ته رسېدلي دي) د پرېکړې له مخې، د دوی هوايي ځواک پرون  یکشنبه په تياره سهار وختي، زمونږ د هيواد ننګرهار او پکتيکا ولايتونو کې اوه ځايونه بمباري کړل او د ماشومانو او ښځو په ګډون يې ۱۸ ملکي بې ګناه کسان شهيدان کړل. د پخوانيو بمباريو په څېر، اوس هم نه شي کولای خپله ادعا چې ګواکې ټي ټي پي غړي يې په نښه کړي دي اثبات کړي.
د انکار ځای نه دی چې پاکستان د هند په رقابت کې ځان ته ستر نظامي او اټومي ځواک رامنځ ته کړی دی او دې خوا ته طالب واکداران د تحريمونو او تعذيراتو  او همدا رنګه د هوايي او هوايي دفاع د تشلاسۍ له امله د منظمې جګړې برابر توان نه لري. خو هېروو يې نه چې يواځې نظامی زور د بري تر لاسه کولو له پاره کافي نه دی. 
-    د پاکستان اقتصاد پاشلی او د سعودي په ملاتړ يې تر اوسه د افلاس اعلان نه دی شوی.
-     له ۲۵۰ تر ۳۰۰ مليارډه ډالره پوروړی دی؛ 
-    امنيت يې له کلونو راهيسې ګډوډ دی؛ 
-    د بلوڅو خپلواکي غوښتنې مبارزه له لسيزو راهيسې روانه ده او اوس يې ځواک دومره غښتلې شوې دی چې پنجاب يې وارخطاذ کړی دی. 
-    د ګوادر پروژه، د چین او پاکستان د يوې لارې يو کمربند پروژه او په بلوچستان کې پر ارزښتناکو کانونو او کميابو خاورو پانګه اچولو پروژې  له ناکامۍ سره مخ دي؛
-     د پاکستاني طالبانو جوړښت هم د لسيزو تاريخ لري او لږ څه وروسته د افغاني طالبانو له منځ ته راتګ نه زېږېدلی دی.
-     پښتون  او بلوڅ ولس د استخباراتی وژنو، تښتونو او کورنيو ته ځواب نه ويلو له امله سخت ناراضه دي؛ 
-    سنديان هم سندیش غواړي.
تر دې چې ورتېر شو: 
-    د دين او مذهب هغه وسله چې تر اويا کلونو زيات د دوی په لاس کې وه، اوس د افغان طالبانو له بريا سره د دوی له لاسه وتلې ده. 
-    د تاريخ په شهادت د يرغلګرو په ضد د افغانانو عنعنوي يو موټی درېدل، بل مهم فکټور دی چې په بې تاريخه له ستونزو ډک پاکستان کې شتون نه لري. 
دا دواړه هغه درنې وسلې دي چې اټومي قدرتونه يې په ګونډو کړي دي. دوی بايد شکرګزاره اوسي چې د عمومي پاڅون او جهاد اعلان نه دی ورکړ شوی، که نه سابه به يې ور په مالګه کړي او اوسنی پاکستان به بيا نه وي.
ارمان مې په دې راځي چې افغان طالبان خپلو کمزورو ټکو ته د فکري تحجر له کبله پام نه کوي. دوی د بشري حقونو، د ښځو د حقونو، د متحده ملتونو منشور او نورو منل شويو سندونو، ارزښتونو او د حاکميت له پاره د حقوقي قانوني بنسټ رغولو سره غير شرعي دښمني لري. دا دښمني قرآني نه ده، د خليفه او ځانونو په ګټه د عباسي ملايانو «اجتهاد» دی چې د نور اجتهاد مخه يې هم ډپ کړې ده. دغه رنګ موضع لرل، هر هيواد او هر دولت له هغه حق نه محروموي کوم چې بايد په نړيوالې ټولنې کې يې ولري. داسې نظام په نړيواله کڅه خپل آواز نه لري او دښمن کولی شي خپلې ټولې نارواوې د روا په جامه کې بر نړۍ ومني.
په کلکه وايم که زما همدې وروستي پاراګراف ته پاملرنه وشي، هېڅ شی به ونه بايلل شي او هر څه به تر لاسه شي.
و ما علينا الاالبلاغ!
۲۲/۰۲/۲۰۲۶
۰۳/۱۲/ ۱۳۴۴

بسم الله الرحمن الرحیم
په ډېرې خواشینۍ او ژور درد سره خبر شوو چې تېره شپه د پاکستان رژیم له لوري د افغانستان پر یو شمېر سیمو هوايي بریدونه ترسره شوي، چې له امله یې ګڼ شمېر بې ګناه ملکی وګړي، ښځې، ماشومان او سپین ږیري شهیدان او ټپیان شوي دي. دا وحشیانه بریدونه نه یوازې د افغانستان پر ملي حاکمیت ښکاره تېری دی، بلکې د نړیوالو قوانینو، بشري حقونو او ټولو منل شوو اصولو څخه څرګنده سرغړونه ده.
موږ دغه عمل یو ستر جنایت، بزدلانه او غیر انساني اقدام بولو. د پاکستان رژیم چې په تېرو کلونو کې یې د ترهګرو ډلو په تمویل، روزنه او لېږلو سره سیمه او نړۍ ناامنه کړې او افغانستان یې د څو لسیزو جګړو او بدمرغیو ښکار کړی، اوس چې له سیاسي او پوځي ماتې او داخلي ګډوډیو سره مخ شوی، هڅه کوي خپل ناکامۍ د بې دفاع افغان ولس په وینو پټې کړي.
د ملکي وګړو په نښه کول، د استوګنې پر سیمو بمبار کول او د بې ګناه انسانانو وژنه هېڅ ډول توجیه نه لري او د جګړې له ټولو منل شوو اصولو سره په ټکر کې ده. دا ډول کړنې نه یوازې د سیمې ثبات له ګواښ سره مخ کوي، بلکې د نړیوال امنیت لپاره هم جدي خطر دی.
موږ له نړیوالې ټولنې، نړیوالو بشري بنسټونو او د بشري حقونو له مدافع ارګانونو په کلکه غوښتنه کوو چې د پاکستان رژیم دغه جنایت په بې پرې ډول وڅېړي، عاملین یې محاکمې ته راکش کړي او د داسې تېریو د مخنیوي لپاره عملي او جدي اقدامات ترسره کړي. چوپتیا او بې تفاوته پاتې کېدل به د نورو ورته جنایتونو لاره هواره کړي.
موږ د افغانستان پر خاوره هر ډول تېری په کلکه غندو او ټینګار کوو چې د هېواد ملي حاکمیت، ځمکنۍ بشپړتیا او د ولس خوندیتوب زموږ سره کرښه ده. افغان ولس به هېڅکله د خپلواکۍ، عزت او خاورې په دفاع کې چوپ پاتې نه شي.
په پای کې، د دغو بریدونو ټولو شهیدانو ته د الله تعالی له دربار څخه جنت الفردوس، ټپیانو ته عاجله شفا او د هغوی درنو کورنیو ته د جمیل صبر غوښتنه کوو.

انجنیر زلمی نصرت
کابل

روسان وایي چې په افغانستان کې د دوی جگړه د وطن لپاره وه او دا د دوو ابرقدرتونو ترمنځ سیالي وه، نه د افغانستان د خلکو پر ضد. 

امریکایان هم ورته استدلال کوي. دواړه لوري هڅه کوي چې خپله مداخله د خپلو ستراتیژیکو گټو، امنیتي اړتیاوو او نړیوال توازن په نوم توجیه کړي.

موږ که ومنو چې دا د دوو غولانو ترمنځ ددوی د ستراتیژیکو اقتصادي او امنیتي گټو تر مینځ جگړه وه، نو اساسي پوښتنه دا ده: دا جگړه چېرته ترسره شوه؟
په واشنگتن او نیویارک کې؟
او که په مسکو کې؟

نه، دا جگړه زموږ په کليو، بانډو، ښارونو او غرونو کې ونښته. دا زموږ پر خاوره توده شوه، او قربانیان یې زموږ خلک وو.

د دې ستراتیژیکو محاسبو او نړیوالو رقابتونو تر شا، انساني فاجعه پرته وه. 
پرته له معنوي زیانونو شاوخوا تر دوه میلیونه افغانان تر خاورو لاندې شول.
شپږ میلیونه افغانان اړ شول چې خپل کورونه پرېږدي او د هجرت تریخ ژوند تجربه کړي. میلیونونه نور په خپل وطن کې بې‌ځایه شول. کورنۍ وپاشل شوې، ماشومان یتیمان شول، او میندې د غم په ټغر کیناستې.

ملي ارزښتونه، چې د پېړیو په اوږدو کې رامنځته شوي وو، سخت زیانمن شول. دودونه، فرهنگي پیوستون، ملي او د گډ ژوند روحيه ورو ورو کمزورې شوه. هغه ټولنیز تړون چې ولسونه یې سره نښلولي وو، درز، درز شو.

جگړې یوازې ودانۍ نه ورانولې؛ بلکې بنسټونه یې ونړول.
مرکزي حاکمیت زیانمن شو او پر ځای یې محلي زورواکي راڅرگند شول. 
ټوپکسالاري او تنظیم‌سالاري د قانون او ملي ارادې ځای ونیو. د پردیو اجیر لښکرونه او ملیشې د ملي اردو او منظم حاکمیت بدیل وگرځیدل.

دا حالت نه یوازې د دولت جوړونې بهیر وځنډاوه، بلکې افغانستان یې نږدې په غیر رسمي ډول په نفوذي حوزو او سیمو ووېشه. هره سیمه د یوه ټوپکسالار تر واک لاندې شوه، او ملي یووالی د شخصي، حزبي او تنظيمي گټوقرباني شو.

هغه هېواد چې کولی شو د طبیعي منابعو، جغرافیایي موقعیت او ځوان نفوس له برکته د سیمې د وصل نقطه شي، د دوامدارې جگړې په اور کې وسوځېد. تعلیمي سیستم کمزوری شو، اقتصادي بنسټونه ړنگ شول، او د پرمختگ طبیعي بهیر ټکنی شو.

پر ځای د دې چې سیالي د علم، صنعت او اقتصاد په ډگر کې وای، زموږ خاوره د وسلو د ازمېښت میدان وگرځیده . دا جگړه یوازې د یوه نسل نه، بلکې د څو نسلونو راتلونکی تر پوښتنې لاندې راوست.
پایله:
که دا د دوو ابرقدرتونو جگړه وه، نو تاوان یې افغانستان ورکړ. که دا ستراتیژیکه مقابله وه، نو قرباني یې افغان ولس شو. نړیوال قدرتونه ښايي خپلې سیاسي موخې تعقیب کړې وي، خو زموږ ولس د وینو، هجرت، بې‌ثباتۍ او وروسته پاتې کېدو بیه پرې کړه.

تاریخ به ښايي دا جگړه د نړیوال سیاست له زاویې تحلیل کړي، خو زموږ د خلکو لپاره دا د درد، فقر، بې‌اتفاقۍ او ورکې شوې هیلې کیسه ده.

اوس اصلي پوښتنه دا ده چې:
ایا نړۍ به کله هم دا ومني چې د قدرتونو سیالي باید د کمزورو ملتونو پر خاوره ونه شي؟
او موږ به کله دومره پیاوړي شو چې خپل برخلیک د پردیو د رقابت له سیوري وباسو؟

انجنیر محمد داؤد اڅک                                                                                          ۲۱ – ۱۲ - ۲۰۲۵      
    
این روزها برخی افراد ماجراجو و بی‌مطالعه از میان اقوام غیرپشتون ادعا می‌کنند که «ما افغان نیستیم». این افراد نه‌ تنها به وحدت ملی ضربه می‌زنند، بلکه به هویت خود نیز بی‌احترامی می‌کنند. انان از یک‌سو در داخل افغانستان تلاش دارند بی ‌اتفاقی ایجاد کنند و سربازگیری نمایند و از سوی دیگر می‌ کوشند به جهانیان نشان دهند که مخالف افغانستان و طالبان هستند، تا بتوانند در عرصه ‌های سیاسی و مالی کمک‌های را جلب کنند. اما این افراد از این واقعیت بی خبر اند که فضای سیاسی افغانستان و جهان دګرګون شده و تحولات بنیادینی در عرصۀ جیوپالیتک منطقه ای و جهانی رخ داده است. امروز نه مردم افغانستان همان مردم دیروزاند که چشم‌ بسته دنبال شعارهای پوشالی و رهبران ساختگی بروند، و نه جهانیان همان جهانیان گذشته اند که به خاطر رقابت‌ های خود هر فرد و ګروه را حمایت و مسلح کنند. در معادلات سیاسی امروز، تعریف دوست و دشمن هم در افغانستان و هم در منطقه و جهان تغییر یافته است.
من (نگارنده) به جنبه‌های سیاسی این موضوع نمی‌پردازم؛ صرفاً بر اساس رسالت ملی خود می‌خواهم به برادران غیرپشتون ثابت کنم که همهٔ اقوام افغانستان برادرند و از دیدگاه تاریخی همگی افغان محسوب می‌شوند، تا جوانان احساساتی و بی‌تجربهٔ اقوام برادرِ غیرپشتون شکار اغراض برخی افراد نشوند.
به این معنا:
بدون شک هیچ رخداد تاریخی، چه در داخل و چه در خارج افغانستان، پذیرش همگانی نداشته و نمی‌تواند داشته باشد؛ زیرا خصلت تاریخ چنین است. با این حال می‌توان بر اساس اسناد و شواهد به قضاوتی نسبی و قابل اعتماد دست یافت. واژه‌های اوغان، ابگان، اپگان، اسوکان و افغان در کتیبه های مختلف ذکر شده و از دیدگاه تاریخ‌نویسان داخلی و خارجی به اشکال مختلف معنا و معرفی شده‌اند. درکتیبه های ساسانیان در حاکمیت شاپور اول (قرن سوم میلادی) که واژه ابګان/ اپګان آمده است برخی آن را نام یک قوم و برخی دیگر نام یک سرزمین دانسته اند. در کتاب حدود العالم (قرن ۱۰میلادی) واژه افغان به عنوان نام قومی در کوه های سلیمان یاد شده است. سراولف کیرو در کتاب Pathans واژه های اپګان، ابغان، افغان و پښتون را یکسان دانسته است. سیف هروی در کتاب خود (تاریخ نامه هرات) افغانان را ساکنان کوهستان ها یاد کرده اند. ابوریحان البیرونی نیز در رساله تحقیقی التفهیم کوه های هندوکش را از چین تا زابل و بُست، «کوه های افغانها» نامیده است. ابوالفضل بیهقی نیز در تاریخ بیهقی افغانان را ساکنان کوه نشین شرق خراسان معرفی کرده است. بن بطوطه، جهانگرد مراکشی که در حدود سال ۱۳۴۰ میلادی به افغانستان سفر کرده است، در صفحهٔ ۴۰۶ سفرنامهٔ خود می‌نویسد: پس از آن به کابل رفتم؛ شهری که قومی از عجم به نام افغان در آن زندگی می‌کنند. کابل از روزگاران کهن پایتخت پادشاهان افغان بوده است. افغان‌ها در کوه‌ها دژهای استوار دارند و مردمی نیرومند به شمار می‌آیند. در دیکشنری آبادیس نیز این واژه با صورت های «افخوان»، «هفتخوان»، «هفت خوان»، «سرزمین هفت خوان رستم» ذکر شده است.
 برخی از تاریخ دانان مشهور جهان، مانند کریستن لاسن ناروژی، ایریکلوس و جان مارتین فرانسوی، مک‌کرندل و الکساندر انگلیسی، بر این باور بودند که «افغان» نامی بود که به سوارکاران باختر و کامبوج داده می‌شد؛ کسانی که دین اوستایی را به جا می‌آوردند و در برابر اعراب مقاومت می‌کردند. این دیدگاه را پروفسور حمید نوید نیز در کتاب خود (ریشه‌یابی کلمه افغان در پرتو اسناد تاریخی) تأیید کرده است. او همچنین به گفته‌ی یک دانشمند هندی (درم پال اگروال) که زبان سانسکریت را آموخته است اشاره می‌کند که:«کلمه افغان نه به هیچ قبیله‌ی خاصی اشاره دارد و نه قوم خاصی را مشخص می‌کند».
من (نگارنده) پس از هشت سال تحقیق واژهٔ افغان را چنین یافته‌ام:
کلمه اوه، اوغو، اوه ګان در زبان اوستا به معنای خوش خولق، مهربان و پاک نهاد به کار رفته است. همچنین معنای صاحب آب و عزت، یعنی آبرومند را نیز میرساند؛ زیرا یکی از معانی واژۀ «اوه ګان» در اوستا، آب است. در بخش‌های مختلف اوستا، به‌ویژه در یشت‌ها، آب جایگاه مقدس دارد. در آبان‌یشت (یشت پنجم)، که به ستایش ایزدبانوی آب‌ها «اَناهیتا» اختصاص یافته، بارها واژۀ اوَه ګان به همین منظور ذکر شده است. در برخی ابان یشت امده است: «ما اوه ګان را می ستاییم که پاک اند». یعنی اوه ګان در این یشت به عنوان نیروهای ایزدی ستایش میشوند. 
اوه / اوغو در زبان پارتی/ پارثی هم به شکل اوک، اوګ، اوهه/ اوهو به معنای خوش خوی و دستګیر بوده. تاریخ نویس و زبانشناس الماني «فردیناند یوستی» نیز در کتاب خود «نامهای ایرانی» تائید میکند که اوه/ اوغان/ اوه ګان کلمه اویستایی و به معنای خوش خولق و دستګیر است. علامه عبدالحی حبیبی نیز در اثر خود «افغان و افغانستان» در صفحه هشتم نظر یوستی را تأیید کرده است که اوه، اوه ګان به معنای مهربان و خوش خولق است.
واژه‌ی «اوه» در شاهنامه برای توصیف پهلوانان نیک‌خو و آماده به کار رفته و معنای آن در فرهنگ‌های لغت قدیمی و فرهنګ های مختلف شاهنامه نیز همین است. مثلآ 
ز توران یکی اوه و سَمَکان بدند - به جنگ دلیر و به مردی بلند 
چو اوه و سَمَکان به میدان شدند - دلیران توران به پیکار شدند. 
در زبان ارمنی نیز به شکل اوغو، الو، الوانک، اغوانک، به معنای شریف و مهربان است. «اران» که به سبب شخصیت نرم و مهربانش «اوغان» لقب ګرفت از نسل یکی از فرزندان «توگَرما» معرفی شده است، توگرما در سنت‌های ارمنی و قفقازی، نیای بسیاری از اقوام قفقاز معرفی می‌شود. اوغان ۲۲۰۰ سال پیش بر سرزمین پهناوری حکومت می‌کرد که بعدها این مناطق به نام اوغان شناخته شدند. سرزمین اوغان در دامنه‌های کوه‌های قفقاز موقعیت داشت و در مراحل مختلف تاریخ و حکومت‌های گوناگون دچار تغییرات جغرافیایی شد؛ یعنی سرزمین‌های متفاوت در دوره‌های مختلف به نام اوغان/ افغان یاد گردیده‌اند. پیش از اسلام، قفقاز شرقی به نام اوغان شناخته می‌شد و در عصر اسلامی، مناطق میان دریای کُر و آرس به نام اوغان یاد می‌گردیدند.
زبانشناس ګرجی (وارتان ګریګوریان) همرای تاریخ دان ارمنی (ګوریون) موافق است و در کتاب خود (ظهور اوغانستان معصر) چنین می نویسد:
(ما نه باید شباهت های اوایی را با یکسان بودن اشتیباه بګیریم بخاطرکه کلمات اوغو/ اوغان/ اوه ګان برای مردم به کار میرفتند که در اذربائیجان و اطراف ان زندګی میکردند و این کلمات در قرن پنجم میلادی در ادبیات ارمنستان برای همین مردم به کار رفته است).    
داکتر بیلیو انګلیسی نیز کلمه «افغان» را شکل عربی «اوغان» میداند و در کتاب خود ( نژاد های افغانستان) می نویسد: پیش از ان که عرب ها به افغانستان بیایند با اوغان های کوه نشین ارمنستان اشنا بودند. جوانشیر قره باغی ۱۸۴۷ میلادی در کتاب خود «تاریخ قره باغ» مینویسد که تفلیس، ګنجه، ایروان، نخجوان، اردوباد و بیلقان همګی بنام اوغان یاد میشدند.
تاریخ نویس ارمنی (موسیس خورنی) در کتاب خود (تاریخ اوغانستان) مینویسد که اوغانان مناطق داغستان، اذربائیجان و ارمنیا شرقی بودند و مرکز انان «پرتاو» بود.
علامه علی احمد کهزاد نیز  در کتاب افغانستان در شاهنامه اوغان/افغان را «جای اسپ سواران» دانسته است.
جغرافی‌دان و تاریخ‌نگار یونانی (استرابون) مینویسد که اهالی اغوانک از اقوام که به ۲۶ زبان مختلف قفقازی صحبت میکردند تشکیل شده بود. و بین دریاهای ائبریان (سیاه) و کسپین زندګی میکنند. استرابون، کتاب ۱۱، فصل اول، شماره ۵ 
تاریخ نویس ارمني الاصل ایرانی (ادیک باغدا ساریان) در کتاب خود (اران، اذرباییجان جنایات و توسعه طلبی) چنین مینویسد:
(با اضمحلال جامعه هلنیستی پیش از میلاد نظام طبقاتي شکل ګرفت. بر پایه ۲۶ قبیله و اتحاد قومی، در سده نخست پیش از میلاد، حکومت برده داری پادشاهی یک پارچه «اوغان/اران»  تشکیل شد. و قلمرو ان به اوغان، که در کتیبه های یونانی «البانیا قفقاز» ذکر شده مسما ګردید. موسی خورنی پدر تاریخ نګاری ارمنی ریشه «البانیا» را در واژه ارمنی «الو/ اوغو» به معنای نیکو و شیرین می داند. تاریخ دان «موسس کاغاتکاتواستی» نیز همین نظر خورنی راتائید میکند. صفحه ۱۵
اغوانک Աղուանք در زبان قدیم ارمنی متشکل از دو بخش اغو + انک تشکیل شده است. بخش نخست به معنای «نیک» و بخش دوم در اصل «یانک» بوده و در زبان ارمنی یک پسوند جمع است که تشکیل نام خانوادګی و زیستګاه ها به کار می رفته است. لذا اغوانک به معنای زیستګاه یا مردم سرزمین نیکو است. صفحه ۱۷ 
اوغان‌ها خورشید و بت‌ها را می‌پرستیدند، اما در سال ۳۷۰ میلادی، اورنایار Urnayar پادشاه اوغانک‌ به مسیحیت گروید. هنگامی که ارمنستان بزرگ در سال ۳۸۷ میلادی بین روم و ساسانیان تقسیم شد، شهرهای «آرتساخ» و «اوتیک» در ارمنستان شرقی به اوغان/اغوانک‌ ضمیمه شدند. پس از این ادغام ، نام اوغان/ اغوانک‌ اهمیت جغرافیایی و سیاسی بیشتری پیدا کرد. شهرهای یغنی، کامیجان، بګ، شکی، ګتارو، خوخمار، ګغاوو، همباس، کاپاغک، کاغادشت و هدګری میدان جزء مناطق اوغان بودند.
باغدا ساریان اضافه می‌کند که این موقعیت جغرافیایی اوغان تا زمان تازیان پایدار بوده است، اما زمانی که تازیان و سپس مهرانیان این منطقه را اشغال کردند، اوغانک در پایان قرن نهم میلادی بخشی از ارمنستان شد. مؤرخ ارمنی «موسیس» می‌گوید که  زبانشناس ارمنی «مسروپ ماشتوس» در قرن پنجم میلادی توانست الفبای افغانی را در کنار الفبای ارمنی و گرجی بنویسد، اما همراه با نابودی منابع و اسناد تاریخی افغانی، خط و الفبای افغانی نیز از میان رفته است). 
بر اساس نوشته های کتیبه های زبان باختری که در شمال افغانستان کشف گردیده اند و مربوط به عصر کوشانی و هپتالی هستند   حاکمان بلخ و تخارستان خود را «افغان» ( αβγανανο) نامیده اند. در یکی از نامه ها به زبان باختری با رسم الخط یونانی، که بعضی کلمات قابل خوانش/ترجمه نه بوده و توسط  نیکلاس سیمز ویلیام «زبان‌شناس دانشگاه کمبریج» به انگلیسی ترجمه شده است، چنین نوشته شده است: 
 To Ormuzd Bunukan , ... greetings and homage from ... ) , the ( sotang ( ? ) of Parpaz ( under ) [the glorious ) yabghu of Hephthal , the chief of the Afghans , the judge of Tukharistan and Gharchistan 
ترجمه: به اُرمُزد بونوکان … درود و احترام از سوی … ، سوتانگِ (؟) پَراپاز، زیر فرمان یَبغوی باشکوه هفتالی، سالار افغان‌ها، وقاضی تُخارستان و غَرجِستان...
نتیجه این که: 
علاوه بر پشتون، اقوام شغنان، تاجیک، هزاره، ازبک، بلوچ، پشه‌ای، ایماق، گوجر، قزلباش، پامیری، نورستانی، عرب، سادات، اهل هنود، براهوی و دیگران نیز افغان هستند؛ یعنی در مجموع ۲۶ قوم که در جغرافیای اوغان تحت یک حکومت اوغان/ اران به‌طور متحدانه زندگی می‌کردند، افغان به شمار می‌آیند. افزون بر این، در قانون اساسی سال ۱۳۴۳ هش از همه اقوام برادر افغانستان به عنوان یک ملت واحد با نام «افغان» یاد شده است. اکنون ضروری است که همه‌ی افغان‌ها در فضای محبت، بدون هیچ‌گونه تعصب، برای آبادانی و توسعه‌ی افغانستان عزیزما همکاری کرده و زندگی برادرانه‌ای را در کنار هم ادامه دهند. 

زلمی نصرت

په نړۍ کې هیڅ نظام دایمي نه دی. تاریخ شاهد دی چې شاهان، امیران، جمهور رئیسان او حکومتونه راځي او ځي؛ واک انتقالېږي، سیاسي جوړښتونه بدلېږي او نوې څېرې را څرگندیږي. 
خو هغه څه چې د ټولنې ژور بنسټونه جوړوي سنت، شریعت، ملي هویت او فرهنگي ارزښتونه تر ډېره ثابت او پایدار پاتې کېږي.

هر هېواد خپلې ملي او دایمي گټي لري. ایدیالوژي، دین او مذهب، علمي او فني مهارتونه، فرهنگي شتمني او فکري پانگه د همدې لپاره کارول کېږي چې هېواد پرمختگ وکړي، رفاه تأمین شي او ملي گټې خوندي پاتې شي. سیاست او پالیسي باید د همدې اصولو پر بنیاد تنظیم شي. سیاسي مشران او گوندونه که هر څومره مختلف نظرونه ولري، خو کله چې د خاورې د تمامیت، ملي هویت او د سولې مسئله را منځ ته شي، باید خپلې کوچنۍ او گروپي گټې د ملي او دایمي گټو په چوکاټ کې تنظیم کړي.

په دې وروستیو کې داسې ویل کېږي چې طالبان به ډېر ژر له منځه ولاړ شي او یا به له واکه وغورځول شي. که خبره یوازې د قدرت وي، نو دا نوې خبره نه ده؛ ځکه واک تل بدلېدونکی دی او هیڅ امیر او نظام دایم‌العمره نه پاتې کېږي. 
خو دا قضاوت چې طالبان به ډېر ژر ورکېږي، زما په اند له واقعیت او منطقه څخه لرې ښکاري.

له یوې خوا، نړیوال ځواکونه انگلیس، روس، غرب، ایران، ترکیه، هند او چین نور داسې اراده او حوصله نه لري چې افغانستان ته مستقیم پوځي لښکر ولېږي او یا بل گوډاگی واک ته ورسوي. 
له بلې خوا، طالبان په هېواد کې پراخ ټولنیز بستر لري.

موږ ټول پوهېږو چې سنت او شریعت، چې د ټولنې روحي جوړښت تشکیلوي، نه ورکېږي او نه یې هم څوک ورکولای شي.

د ناټو شل کلن حضور دا خبره ثابته کړه، چې دا د افغانستان خلک دي، چې د دغو ارزښتونو پیروي کوي، چې نه ورکېږي. 

د افغانستان جغرافیه، اقوام او قبایل پر خپل ځای پاتې دي. شریعت، روحانیت، سنت او افغانیت هغه فکتورونه دي چې په افغانستان کې د حکومت کولو، واک ساتلو، د افغانستان د جغرافیې د سلامتیا خوندي کولو، د جنگ او سولې د کنټرول او د یووالي د محور گرځیدو بنسټ جوړوي.

په همدې قمچینه تل د افغانستان د استقلال او خپلواکۍ دفاع شوې ده او امیرانو او شاهانو ته مشروعیت ورکړ شوی دی. 
همدغه ځواک چپیانو، جهادیانو او غربیانو ته هم ماتې ورکړې ده. 
د دې فکتورونو په مقابل کې درېدل، د غر سره د ډبرو او ډغرو‌ وهلو معنا لري.

خو د رفاه او پرمختگ لپاره یوازینۍ لاره دا نه ده، چې هر څه بې‌نیوکۍ ومنل شي. 

اصلاح، ریفورم او بدلون ته اړتیا تل شته. دا سخته مبارزه ده، ستونزې لري، خو ضروري ده. 

نیوکې اعتراض او فشار باید موجود وي. 
دا خبره په دې معنا نه ده چې واکمنان سل په سلو کې برحق دي او هر څه چې کوي سم دي. 
خطا، گناه ، جرم او زور زیاتی هر نظام کې ممکن دی، چې باید اصلاح شي.

زما اساسي ټکی دا دی: که هر څوک سل ځله هم واک ته ورسېږي، که ټوله نړۍ یې ملاتړ وکړي، خو که یاد شوي بنسټیز فکتورونه سنت، شریعت، ملي هویت او د ټولنې ارزښتونه په نظر کې و نه نیسي، بیا به هم پرځول کېږي او له صفره به پیل کېږي.

نظامونه بدلېږي، خو هغه ارزښتونه چې د ټولنې هویت جوړوي، پاتې کېږي. څوک چې غواړي په افغانستان کې دوامداره ثبات، مشروعیت او پرمختگ تأمین کړي، لازمه  ده چې همدغه حقیقت درک  کړي او په نظر کې ونیسي.