د یوه سیاسي ګوند او د هر سیاسي او ټولنیز سازمان د جوړولو لپاره عموماً یو لړ اساسي اسنادو او اداري- تشریفاتي کارونو او توافقي لیکل شویو شیونو ته اړتیا وي. دا اسناد د هر هېواد او یا په یوه هېواد کې د مختلفو تاریخی دورو د قوانینو او ټاکنیزو کمیسیونونو له مخې یو له بل سره لږ یا ډیر توپیر کولی شي، خو په عمومي ډول په هر حال او هر وخت کې د ګوند او سازمان د جوړولو له پاره ځینې بنسټیز سندونه او نور تشریفاتی لیکلی شیونه او یا جوړکړی څیزونه اړین ګڼل کيږي. دا اسناد په ټوله کې کولای شو په دوو برخو وویشو: د ګوند/ سازمان بنسټیز (اساسي) سندونه او تشریفاتي او اداري اړتیاوې.

• د سازمان بنسټیز سندونه (قانوني اړتیاوې) څه شی دي؟

د ګوند (او هر بل سازمان) د جوړولو او فعالیت په بهیر کې لیکلیو بنسټیزو سندونو ته اړتیا ده. دا هغه څه دي چې پخپله د ګوند/ سازمان د جوړولو له پاره اړین دی. د هغوی له موجودیت پرته ګوند/ سازمان نه شي جوړیدای. دا بنسټیز (اساسي) اسناد هغه رسمي، ضروری او لومړني لیکلي اسناد دي چې د یو سازمان (لکه ټولنه، اتحادیه، بنسټ یا سیاسي ګوند) د جوړېدو، فعالیت، حقوقي شخصیت، موخو او جوړښتي اصولو بنسټ ټاکي. د هر سیاسي ګوند او سازمان بنسټیز (اساسي) سندونه د هغوی د هویت، قانونیت او دوام لپاره مرکزي ځای لري. ګوند یا سازمان یوازې هغه وخت د دولت او قانون له نظره پېژندل کېږي چې بنسټیز سندونه ولري. دا له يوې خوا سازمان ته قانوني حیثیت ورکوي او له بلې خوا د ګوندي غړو ترمنځ د موخو او د فعالیت د چوکاټ په ټاکلو کې د توافق ښکارندوی دي. دا سندونه ښيي چې ګوند یا سازمان څه اهداف لري، د کومو ارزښتونو پلوي کوي، او کومو لارو چارو ته ژمن دی. د مشرتابه طریقه، د غړیتوب شرایط، د پرېکړو کولو بهیر، د مالي چارو څرنګوالی او نور ډیر داسې مهم مسایل ټول په دې سندونو کې تعریف کېږي. بنسټز سندونه د ګوندي غړو او رهبري ارګانو د مسئولینو له پاره د حساب ورکولو او شفافیت وسیله ده. کله چې اصول په لیکلې بڼه موجود وي، مشران نه شي کولای خپل سري پرېکړې وکړي، (البته که یې صفوف بیدار او هوښیار وي) ځکه چې غړي کولای شي د همدغو سندونو پر بنا له رهبرانو څخه د حساب غوښتنه وکړي.

دا اساسي سندونه د غړو تر منځ د ګډ ژوند او ګډ کار چوکاټ جوړوي له همدې اساسي اسنادو څخه هر چاته څرګندیږي چې دا سازمان د کومو ټولنیزو ډلو له ګټو دفاع کوي، په کوم فکري نړۍلید ولاړ دی او کومو تشکیلاتي اصولو ته ژمن دی. ویلای شو چې همدا اسناد د سازمان موجودیت قانوني کوي، د دولت د اړونده ادارو لخوا په رسمیت پېژندل کېږي او پر همدې بنسټونو په ټولنه کې خپل ځای او هویت تثبیتوي. له همدې څخه د فعالیت چوکاټ، د سازمان موخې، سیاسي تګلارې، د غړو حقوق او مکلفیتونه، د رهبرۍ جوړښت او د پریکړو کولو طریقه معلومیږي. د سازمان د چارو له‌پاره واضحې قاعدې جوړوي، تر څو د داخلي شخړو او ګډوډیو مخه ونیول شي. تر هر څه مهم دا چې د ګوندي فعالیت د دوام او ثبات وسیلې دي. که د مشرتابه بدلون راشي، بنسټیز سندونه ډاډ ورکوي چې سازمان له مخکې ټاکل شوو اصولو سره پر مخ ځي. بې له دې سندونو، هر نوی مشرتابه کولای شي چې هر څه بدل کړي او کارونه پخپل زړه له صفره پیل کړي. د داسې سندونو په موجودیت کې که د سازمان مشرتوب (رهبري) بدلون هم وکړي، د سازمان فعالیتونه د همدې اسنادو پر اساس پر مخ روان وي. که د یوه ګوند رهبر له منځه ولاړ شي، ګوند هنوز هم ژوندی پاته کیږی. همدا اساسي اسناد د ګوند نوې رهبرۍ ته لاره ښئي او په اسنادو کې لیکل شوې نقشې پلي کولو ته یې مجبوروي. که په سازمان کې اختلاف رامنځته شي، اساسي سندونه د قضاوت لپاره معیار ګرځي. همدا سندونه د ګوند/ سازمان د یووالي او هویت سرچینه او د اړیکو وسیله هم ده. د غړو تر منځ د ګډ هدف، ګډ فکر او ګډې ژمنې فضا رامنځته کوي او د بهرنیو شریکانو او خلکو لپاره د سازمان څېره څرګندوي.

لنډه دا چې بنسټیز سندونه د هر سیاسي ګوند او سازمان قانوني شالید، فکري هویت، عملي لوری، د داخلي نظم چوکاټ، او د دوام ضمانت برابروي. په داسې بنسټیزه اسنادو کې کولای شو د سازمان لاندې معتبر سندونه وشمیرو:

  د سازمان بنسټیز اسناد (لازمي) کوم دي:

• اساسنامه (Statute / Charter)  په ګوندونو او سازمانونو کې د اساسي قانون ماهیت خپلوي او د سازمان حقوقي بنسټ، موخې، جوړښت او د فعالیت حدود او د مختلفو ارګانونو ترمنځ د دندو ویش ټاکي. په لنډه توګه ویلای شو چې اساسنامه د سازماني او تشکیلاتي جوړښت ډول او قواعد تثبیتوي. دا یو رسمي او لیکلی سند دی چې د هر سازمان، ټولنې، یا سیاسي ګوند د جوړېدو بنسټ، موخې، جوړښت، د غړیتوب شرایط، د مشرتابه طریقه، د پرېکړو کولو بهیر او د فعالیتونو قواعد پکې په تفصیل سره ټاکل شوي وي.
• منشور (مانیفیست) (Manifesto / Program) یا مرام او مرامنامه د سیاسي ګوند هغه لیکلی سند دی چې د ګوند ایډیالوژي، ارزښتونه، اساسي باورونه، ستر هدفونه او د ټولنې لپاره د هغوی لیدلوری پکې څرګند شوی وي  د سازمان د موخو فکري او سیاسي لیدلوری او ارزښتونو تشریح کوي. له مرامي اهدافو معلومیږي چې دا ګوند/ سازمان څه غواړي، د چا له پاره یې غواړي او په کومو لارو ورته مبارزه کوي. هر ګوند د خپل مرام په اساس له نورو جلا کېږي او  خلک د ګوند مرام ته ګوري او پرېکړه کوي چې د ټاکلي ګوند ملاتړ وکړي او که نه؟

مرام د ګوند او یا هر بل سیاسي سازمان ایډیالوژیک لارښود دی چې غړو ته ښيي چې د کومو ارزښتونو او هدفونو لپاره مبارزه کوي او د ګوند د عملي فعالیتونو لپاره فکري او نظریاتي اساس برابروي. دا زیاتره د فلسفي او سیاسي اصولو پر بنسټ جوړېږي، د عدالت، پرمختګ، آزادۍ، دیني یا ملي ارزښتونو په اړه دریځ څرګندوي او د ګډو ارزښتونو او باورونو پر اساس د غړو یووالی ټینګوي. په لنډه توګه ویلای شو چې  مرام د سیاسي ګوند فکري او ایډیالوژیک سند دی چې ارزښتونه، عمومي اهداف او د ټولنې لپاره د ګوند لیدلوری پکې څرګند شوی وي.

• د جوړېدو پرېکړه لیک او د مؤسسې غونډې پروتوکول: دا د بنسټ اېښودونکو له لوري د جوړېدو رسمي سند دی چې معمولاً ورپکې د سازمان د رهبرۍ، اساسنامې او مرام په اړه پریکړې کیږي. د ګوند د بنسټګرو غړو د رسمی غونډې د پروتوکول پر بنسټ د ګوند د جوړېدو پریکړه لیک هغه رسمي لیکلی سند دی چې  ور پکې د بنسټګرو نومونه او لاسلیکونه، د غونډې د جوړېدو ځای او نېټه، هدف او موخه او د مرام او اساسنامې د تصویب په واسطه د خپل فعالیت د راتلونکو ګامونو یادونه کوي. دا د ګوند د رامنځته کېدو لومړنی رسمي سند ګڼل کېږي چې د بنسټ ایښودو ټول بهیر په شفاف ډول ثبتوي او د راتلونکي لپاره حقوقي او تاریخي سند ګرځي.

• د غړو نوملړ یو رسمي جدول یا لیست دی چې د بنسټګرو غړو ټول اړین شخصي معلومات پکې لیکل کېږي. دا نوملړ د دې لپاره وي چې دولت او اړوندې ادارې ته وښيي چې ګوند یا سازمان د واقعي کسانو لخوا د هغوی په حضور او رضا مندۍ جوړ شوی، نه داسې چې یوازې د کاغذ په مخ خيالي نومونه لیکل شوی دي.
• او د ثبت غوښتنلیک: یو رسمي لیک دی چې د ګوند یا سازمان مؤسسان یې اړوندې دولتي ادارې ته وړاندې کوي ترڅو د فعالیت قانوني جواز تر لاسه کړي. د ثبت غوښتنلیک پرته، هېڅ ګوند یا سازمان د قانون له مخې د فعالیت اجازه نه لري. دا سند د قانوني پېژندنې او رسمي جواز لومړنی ګام دی
• د مالیاتو او مالي چارو د رڼه حساب ورکول هم په ځینو هیوادونو کې د قانونی او حتمی موضوعاتو څخه شمیرل کیږي چې باید د سازمان مالي چارې د قانون سره سمې تنظیم شوي او مربوطو ارګانو ته یې پخپل وخت راپور ورکړل شوی وي.

باید یادونه وکړم چې د مؤسسې غونډې پروتوکول اود ګوند د غړو نوملړ په ځینو هېوادو او ځینو حقوقی حالاتو کې د بنسټیزو سندونو په لړ کې نه شمیرل کیږی. ما دا ځکه په اساسي اسنادو کې راوړل چې زموږ په هېواد کې د اسلامي جمهورت د زمانې په قانون کې (چې د ګوندونو په اړه وروستنی قانون دی) د ګوندونو د راجستر له پاره دا اړین بلل شوي او په یو حتمیت اوښتي دي. زموږ په هېواد کې د ډیرو نورو هېوادونو په څیر د ګوند د رسمیت له پاره د غړو د ټاکلی شمیر پوره کول او په اداره کې ثبتول هم حتمي دی. دا چې وروسته له دې به په دې اړه څه تدبیر نیول کیږي، بیله خبره ده.

په لنډه توګه ویلای شو چې د سازمان بنسټیز اسناد هغه رسمي لیکلي متنونه دي چې د سازمان د قانوني موجودیت، موخو، جوړښت او کړنلارې بنسټ جوړوي او د دولت او ټولنې په وړاندې یې پېژندل یقیني او ضروری وي.

• د سازمان تشریفاتي اړتیاوې:

 دا هغه رسمي او تشریفاتي ګامونه دي چې د سازمان د فعالیتونو او غونډو د رسمیت لپاره ترسره کېږي. لکه:

• د رهبرۍ د ټاکنې سند: د ګوند د مشر، مرستیالانو او د رهبري شورا د ټاکنې رسمي محضر ډیر ځله د دولتي اداري څانګو له پاره اهمیت لري، خو په همدې ډول د ګوندونو په فعالیت او په ټولنه کې هم خپل رول لوبوي. داسې پيښ شوی او پېښېدای شي چې د یوه ګوند قانونی او واکمن مرکزي ارګان مثلا یو نفر د رهبر په حیث د خپلې اساسنامې او یا معین تعامل مطابق او په قانوني توګه ټاکلی وي، خو کوم بل کس او یا کومه بله انشعابي ټوټه په همدې نامه د رهبرۍ او حتی د ټول ګوند مدعی شي. په دموکراتیکو ټولنو کې په داسې حال کې حکومتی او قضایی ارګانونه مداخله کوي، خو په غیر دموکراتیکو شرایطو کې دا ډیره جنجالمنه موضوع وي چې د مبارزینو زیاته انرژی ضایع کوی.
• د ګوند مُهر، بیراغ او لوګو: د ګوند د رسمي پېژندنې لپاره ځانګړی نښه/سمبول، ټاپه او بیراغ هم په‌کار وي چې په تشریفاتي څیزونو کې شمیرل کیږي. البته دا هم په نظر کې نیول کیږي چې باید د قانون له مخې د ګوند نوم، نښه او مرام له بل ګوند سره تکرار او په ټکر کې نه وي.
• د اړوند وزارت یا د ټاکنو خپلواک کمیسیون ته د ثبت غوښتنلیک. (البت په هغو هېوادونو کې چې د ګوندونو جوړول او رسمي راجستر قانوناً رواج وي)
• د پورته ذکر شويو ټولو اسنادو موجودیت (منشور، پروګرام، د غړو نوملړ، پرېکړه لیکونه او نور هغه څه چې په دولتي ارګانو کې د پیژندنې او راجستر او په ټولنه کې د حزب د هویت او حیثیت سره اړیکه ولري.
• د ګوند د رسمي دفتر پته او د اړیکې معلومات او همدا راز د ایمیل او یا کوم بل انترنیټي آدرس معلومول.
• د غونډو رسمي خبرتیاوې : د بنسټګرې، عمومي یا ځانګړو غونډو اعلانونه باید مخکې له مخکې ترسره شي. د هرې غونډې د جوړېدو ځای، ورځ ، وخت (ساعت) او اجندا مخکې له مخه وټاکل شی، د اساسنامې مطابق ټاکلې موده له غونډې تر مخه غړو ته واستول شي.
• د غونډې اجنډا او د بحثونو ثبتول: د هرې غونډې اجنډا مخکې له مخه ټاکل کېږي، او خبرې، پرېکړې او رایې په پروتوکول کې ثبتېږي. تر ټاکلې اجندا د باندې موضوع د رهبر یا د غونډې د اداره کوونکي لخوا په غونډه نه تحمیلیږي.
• د مشرتابه ټاکنې مراسم: مشران او مسؤلان د غونډې د پرېکړې او قانوني چوکاټ سره سم ټاکل کېږي.
• د سندونو لاسلیک او تایید مراسم: اساسنامه، مرام، پرېکړه لیکونه او نور مهم سندونه د ټولو اړوندو غړو لاسلیکونه لري.
• رسمي غونډې او د غونډو راپورونه: د سازمان ټول رسمي ګامونه د تاریخ او شفافیت لپاره ثبت او ارشیف کېږي. د اړوندې غونډې هر غړی حق لري چې پروتوکول ووینی او د اصلاح او تکمیل وړاندیز یې وکړي.

په پای کې په یوه جمله کې ویلای شو چې د سازمان اساسي اسناد د سازمان بنسټ جوړوي، خو تشریفاتي اسناد د سازمان رسمیت، شفافیت او د غړو باور تضمینوي او د سازمان ظاهري بڼه او رسمي تعامل ښیي.

دا یادونه هم اړینه بولم چې دلته په فردي، قومي او مذهبي اصالت راجوړ شوي ګوندونه او غیر دموکراتیک سازمانونه ددې  بحث موضوع نه ده.

نور محمد غفوری

 09.09.2025

زلمی نصرت

دنمارک 

د ملي گټې لومړيتوبونه روښانه دي؛  نه پیچلو تحلیلونو ته اړتیا لري او نه هم د چا  له معجزې سره تړلې ده . 

 د افغانستان د جغرافیا د حفاظت له پاره د مدافعانو د لیکو او جبهې پیاوړتیا، يعني د أفغانستان د ځمکنۍ بشپړتیا د دفاع له پاره مشترک او واحد دریځ. 

د ملي حاکمیت د جوړیدو او پیاوړتیا له هڅو څخه ملاتړ، په داسې ډول چې د ولسونه ارادې د سیاسیي او ټولنيزو ملي جوړښتونو په تشکیل کې د مشروعیت او دوام بنسټ و گرځي. 

د" افغان " کلمه نور نو د یو بنیادی اصل په توگه د افغانستان د ټولو باشندگانو د گډ برخلیک او پيژندنې په نوم او نښان او په یو منل شوی ذاتي حیثیت او هویت تبدیل شوی دی. 

بنآ٬هر پښتون افغان دی، خو افغان یوازې پښتانه نه دي او نه هم نور کیدای شي. افغان هغه تاجیک هم دی، چې په باميانو، ارگون، لغمان او ننگرهار او د هیواد په هر گوډ کې ژوند کوي.

افغان هغه هزاره هم دی چې په گردیز، میدان وردگ، دايکندي، مزار او نورو سیمو کې ژوند کوي او زړونه رڼا کوي.

افغان هغه اوزبیک او ترکمن هم دی، چې د جوزجان او بدخشان، بغلان او کندز په دښتو کې ژوند کوي.

افغان‌ هغه بلوڅ هم دی چې د نیمروز او هلمند د غرونو لاندې ساه اخلي او افغان هغه پشه یې نورستاني، ایماق، گجر او پامیري هم دی، چې ددې خاورې د تنوع ښکلا بشپړوي. لنډه دا چې، کوچیان٬ قزلباشان او سادات او هغه هندو او سک هم افغان دی، چې افغانیت خپل عزت گني او پر خپل افغان توب وياړي.

ددغه حقیقت په نظر کې نیولو سره،لازمه ده چې د بومي او غیر بومي، ناقل او غیر ناقل، د مهاجر او غیر مهاجر، کولابي او باجوړي خبرې چې د افغانستان د جغرافیا د سلامتیا دشمنان یې کوي، شاته پرېږدو او ورته نه ووایو.

 دا ویشونه، افغانستان کمزوري کوي. دا ویشونه نفرت او عقدې زیږوي او د افغانستان يو والې ته زیان رسوي.

 که څوک خر څیږي او د کینې٬ نفرت او د تعصب تخم شيندي او کري یې، موږ باید بالمثل عمل ونکړو. افغانستان هغه وخت ودانیږي او مضبوط کیږي، چې هر یو ددې خاورې په برخلیک کې ځان شریک احساس کړي او خپل ځان  په کې وویني او د افغانستان غمیزه او د هر افغان غم د ځان غم و بولې؛ لکه چې ټولو د کنړ د زلزله ځپلو سره خپله غم شریکې ښکاره کړه، له پنجشیره تر بامیانه، له شماله تر جنوبه او له شرقه او مرکزه بیا تر غربه پورې.

لنډه دا چې: ملي حاکمیت هغه وخت ټينگيږي، چې موږ د یو والي پر بنیاد گام واخلو نه د ویش پر بنیاد او په همدې آهنگ کې کولای شو د افغانستان د ارضي تمامیت عزت و ساتو.

هغوي چې د افسوس د اور په لمبو کې سوځي او وایې چې د قطر پر ځای ای کاش چې اسرائیل پر افغانستان برید او یرغل کړای وای او یا دا چې وایې که افغانستان له پنجابیانو او یا ایرانیانو سره په جگړه کې ښکیل شي٬ موږ د گاونډیانو سره ودریږدو او د بهرنیانو له  هر رنگه یرغله څخه چې پر افغانستان وکړي٬ ملاتړ کوو، افغانان نه دي د افغانستان زبون ٬ تاریخي او شرمیدلي دښمنان دي.

غرزی لایق 

 نگاشته‌ی پنجم 

 آن‌چه در ۱۵ اگست سال ۲۰۲۱ میلادی به پیروزی دوباره‌ی امارتی‌ها یاری رساند از همه مکتب‌خوانده‌های قوم‌ها و قبیله‌های کشور، به ویژه دانش‌مندان و نخبه‌ها می‌طلبد تا به‌جای‌ غلتیدن در باطلاق کین‌کشی‌های قومی که در حال حاضر سرآمد تمام گسیخته‌گی‌ها میان همبود مکتبی به شمار می‌رود، پاسی زرادخانه‌ی مقوله‌ها و گویه‌ها و آواهایی را که به یاری آن‌ها به پرسمان‌های «سنت‌زدایی» و «مدرنیته» می‌پردازند، کنار گذاشته و به واقعیت‌های سنگک‌شده‌ی دهکده، حجره، مسجد، عایله و روستایی‌های خود خیره گردیده و از مسیر واکاوی بی‌غرضانه‌ی هم‌چندی‌های روستایی به سفتن پرسمان‌های «گسست» و «واگذاری» سرگرم شوند. فراموش نه‌کنیم که «والاترین» نسخه‌ی سده‌ی بیستم در آوند «راه رشد غیر سرمایه‌داری» و فراگیرترین نسخه‌ی سده‌ی بیست‌ویکم در ظرف ایده‌آل‌های «لیبرال-بورژوازی» در هم‌راهی با تمام زرادخانه‌ی نظامی و پولی «وارسا» و «ناتو» و قربانی میلیون‌ها افغان و هزاران باشنده‌ی دیگر زمین و هزینه‌های سرسام‌آور در شکستاندن آمیزه‌ی شریعت و سنت در افغانستان کوتاه آوردند.

چیره‌شدن دوباره‌ی تالبان بالای دولت‌داری افغانستان و برپایی شیوه‌های «نامتعارف» حکومت‌داری، نه کم و نه بیش، نمایان‌گر پروپاقرص روان، وجدان و باور روستایی و‌ روستانشین‌هاست که شهر و شهروند با این پدیده‌ها بی‌گانه و ناآشنا باقی مانده و در شناسایی و‌ سازش با ارزش‌های روستا ستیزه‌گر و نه‌فهم اند. تحریک تالبان از نظرگاه اجتماعی پیش و بیش از همه زاده‌ی هم‌چندی‌ها و تضادها میان شهر و ده در افغانستان است که در گستره‌ی مقوله‌های چون قوم، قبیله، مذهب، طبقه، سمت، زبان و جنسیت نه‌می‌گنجد. تالب پشتون با تالب غیر پشتون هیچ نا‌هم‌سانی و‌ تمایز نه‌دارد. دیدگاه‌ها، ایده‌آل‌ها، الگوها و چشم‌داشت‌های تالب پشتون و غیر پشتون هم‌گون و هم‌خون است. هر دو تالب، چه پشتون و چه غیر پشتون از بطن جامعه‌ی روستایی افغانستان سربلند نموده و هر دو در آوند امارت اسلامی پیام‌آور محاسبه‌ی سخت‌گیرانه ده با شهر اند. هستار، گذران و روحانیت روستا در واخان و زنده‌جان و جدران چندان ناسان و نا‌هم‌گون نیستند. شرنه و قیصار و بلچراغ و اناردره و چمتال و دانگام و اسمار و زرمت و گربز با چیره‌گی و تیره‌گی مشروعیت سنتی و شریعی زمام‌داری‌ها در افغانستان و برچیدن گلیم روزمره‌گی‌های «دهریت» و «الحاد» شهری هم‌نوا و هم‌صدا بوده اند.

 گه‌شماری دهه‌ها و‌ سده‌های اشغال‌ها، ستم شهر بالای ده، راه‌اندازی خشن و انقلابی پروسه‌ی «سنت‌زدایی» و‌ «مدرنیته»، پیاده‌سازی نسخه‌ها و اندیشه‌های شیک و تخیلی وارداتی، کم‌بها‌دادن و از‌نظرانداختن روستا و روستاییان و سری از آزامایش‌های شتاب‌زده، پیش‌ازوقت و ناشناخته برای اکثریت تام وطن‌داران ما که در ده‌هاهزار روستای افغانستان در میان شیب‌وفراز کوه‌ها، دره‌ها و بیابان‌ها به سر می‌برده اند گواه بی‌چون‌چرای سازه‌ی بنیادین زمین‌لرزه‌های اجتماعی، شورش‌ها و «جهادهای فی‌السبیل‌لله» بوده است. این ده و دهاتی‌های افغانستان بودند که در برابر اشغال خارجی و پاسداری اسلامیت و تمامیت آن پرچم «جهاد» را طی نیم‌سده‌ی اخیر برافراشته نگه‌داشته اند. با همین شمارش و برآورد امروز روستای اکثریت بالای شهر اقلیت حکم می‌راند و امارت خویش را در آیینه‌ی آمیزه‌ی شریعت و سنت برپا داشته است.

مکتب‌خوانده‌ها و اهل سواد و آگاهی افغانستان بی‌هوده و خیلی خیال‌پردازانه به چنان‌ گویه‌ها و مفاهیمی دانش جامعه‌شناسی چسپیده اند که به هیچ‌صورت به یاری آن‌ها هم‌چندی‌های راستین همبودگاه افغانی را شگافته و خوانده نه‌می‌توانند. جنبش ناتوان و پراگنده‌ی روشن‌گری افغانی در شناخت واقعیت‌ها و جوهر «گسست‌ها» و «واگذاری‌ها» پیشین و پسین مبتلا به واکاوی و کالبدشگافی سازه‌ها و مؤلفه‌های دست دوم و حاشیوی گردیده است. طی کمابیش نیم‌سده‌ی پسین معضل بنیادین افغانستان را به یاری تضادهای طبقاتی، قومی، مذهبی، سمتی، زبانی و حتی جنسیتی تعریف و تفسیر می‌کرده اند و نسخه‌های آماده‌شده برای زمان و مکان دیگر را برای درمان دردهای افغانستان روا و جایز می‌پنداشته اند. از همین‌جا رویش باورهای کژدیسه و ریایی «دیکتاتوری پرولتاریا»، «جامعه‌ی بدون طبقه»، «جامعه‌ی بدون استثمار انسان از انسان»، «امت برابر اسلامی»… در درس‌نامه‌ها و پند و ترفند و وعظ امام‌های «مارکس‌باوری روسی» و «اسلام سیاسی» وارد روزمره‌گی‌های کشور می‌گردیده است.

 پیدایش و چیره‌شدن دوباره‌ی «تحریک تالبان» بالای خرابه‌های «جمهوریت‌ها» و «گسست‌های» قهری و‌ زنجیره‌یی ناگزیر می‌سازند تا بازی با پَر خیالی جنگاندن افغان‌ها زیر نام طبقه، مذهب، قوم، زبان، محل، حزب و جنسیت را کنار گذاشته و خرد و آگاهی خویش را به هدف شناسایی و راززدایی پرسمان پیچیده و دیرینه‌ی شهر و ده به کار انداخته و داروهای افغانی برای دردهای افغانی را نشانی نموده و در گام نخست به چاره‌های سنجیده‌شده برای برداشتن «دیوار چین» میان شهرنشین‌‌ها و دهاتی‌ها دست یافت.

 بی‌گمان، در دنیای تنگ ما سازه‌ها ‌و آساینده‌های جهانی در تندسازی و کُندسازی فرآیندهای درونی کشورها بی‌اثر نیستند، نقش سازنده و نهایی اما، با هر سنجه‌یی که بسنجیم، به عامل و یا عامل‌های درونی بسته‌گی دارد. افغانستان نیم‌سده‌ی پسین در آشوب‌ انقلاب‌ها، کودتاها و «جهاد‌ها» نشان داد که فرآیندهای سرشتی تکامل جامعه را نه‌می‌توان به یاری تانک و بانک بیرونی‌ها به مهمیز قهر بست و به نتیجه‌های بایسته دست یافت.

 پایان

خان عبدالغفار خان د شلمې پېړۍ ستر مبارز او د نه تاوتریخوالي (عدم تشدد) د فلسفې علمبرداره سیاسي شخصیت وو، چې په څو نامتو نومونو لکه: فخر افغان، پاچا خان، بادشاه خان او د سرحد ګاندي په نومونو یادېږي. خان عبدالغفارخان پر (۱۸۹۰)زېږدیز کال د پېښور د «هشتنغر» سیمې د «اتمانزو» په کلي  کې د «خان بهرام خان محمدزي» په کور کې زېږېدلی دی. د خان عبدالغفار خان کورنۍ د خپلې سیمې خانان او د زیاتو ځمکو او جایدادونو خاوندان ول. خان عبدالغفار خان خپلې زده کړې د خپل کلي په ښوونځي او لوړې زده کړې د «علیګړ» په دارالعلوم کې تر سره کړې دي. د زده کړو پای ته رسولو وروسته خپلې سیمې ته راستون شو. خان عبدالغفارخان پر (۱۹۲۱)ز کال کې د خلکو د یووالي او ناسمو دودونو د ورکولو او د سم او سالم سیاسي شعور د ویښولو په موخه یې د (انجمن اصلاح الافاغنه) په نوم ټولنه جوړه کړه او د نه تاوتریخوالي(عدم تشدد) پر بنسټ یې سیاسي او ټولنیز فعالیت پیل کړ. وروسته یې بیا یاده  ټولنه د (خدایي خدمتګارانو غورځنګ) په نوم په ګوند بدله کړه او د خپلو فعالیتونو لمن یې ورسره پراخه کړه. پاچا خان د خپل ولس د راویښولو په موخه کور په کور او کلي په کلي وګرځید او خلک یې د ناپوهۍ او انګرېزانو پر وړاندې مبارزې ته وهڅول. پاچاخان په پښتنو کې شعوري بدلون راوست، یانې په خپله یې هغه کارونو ته ملا وتړله، چې د غلیمانو له لوري د پښتون ولس د تېر اېستنې او غولونې لپاره کارېدل. د خان عبدالغفار خان نوم نن نه یوازې په سیمه ایزه بلکي په نړیواله کچه د ډیرو سوله دوستو او سوله خوښوونکو اړخونو، پرګنو، علمي کړیو، پوهنیزو او څیړنیزو مرکزونو او مبارزو شخصیتونو په مجلسونو کې یادیږي او نوموړی د یوه سولییز مبارز شخصیت په توګه پيژني. همدارنګه د خان عبدالغفارخان مبارزه چې له تاوتریخوالي څخه په ډه ډه کولو یا د عدم تشدد پر بنسټ ولاړه وه، نن د ډیرو مبارزو وګړو خوښیږي او روانو غورځنګونو ته د خپلو حقوقو د لاسته راوړلو په موخه د خان عبدالغفارخان او مهاتما ګاندي په څیر د مبارزې وړاندیز کوي څو سیمه، نړۍ او د نړۍ وګړي د ترهګرۍ، وژنو، وینې تویولو او تاوتریخوالي له خونړیو څپو څخه و ژغورل شي. پاچا خان یو له هغو نومیالیو مشرانو او د پښتون ټبر له ویاړونو څخه دی چې نه یوازې د درانه او پتمنو پښتنو  له خوا نازول شوی دی خو تر څنګ یې د نورو قومونو او ټولنو له لوري هم د ویاړ لقبونه ورکړل شوې دي. پاچا خان او مهماتا ګاندي ډېر نږدې ملګري او دوستان ول، چې روحاني وروڼه بلل کېدل او  هغوی تل اوږه په اوږه ګډ کار کړی دی. پاچا خان د سیمې داسې سیاستوال وو، چې د ازادۍ غوښتنې تحریک یې د هند په لوی سیاسي بهیر ورګډ کړ. له همدې امله نه یوازې دا چې پاچا خان د هند په ښوونیز نصاب کې خپل ځای لري، بلکې ځوانان هم ورته په درنه سترګه ګوري. خان عبدالغفارخان د هندوستان له وېش او د پاکستان له رامنځته کېدو وروسته د ازاد پښتونستان لپاره نه ستړې کېدونکې هلې ځلې وکړې. پاچا خان د خپلې دغې مبارزې په ترڅ کې د انګریزانو او بیا د پاکستان حکومت له لوري زندانونه او بندیخانې او راز راز شکنجې لیدلي او زغملي دي. نوموړي هر ډول شکنجو ته سینه سپر کړه، خو د پښتنو د ګټو پر سر یې له هیڅ چا سره معامله ونه کړه. پاچا خان خپلو کارکونکو ته سور رنګ غوره کړ او هماغه وُ، چې د خدايي خدمتګارانو غورځنګ غړي په سرخ پوشانو باندې نامتو شول. د دوی موخه ازادي او انګیزه یې چوپړ او خدمت وُ. له دې غورځنګ بله موخه پښتنو ته د صنعت، اقتصاد او په خپل ځان تکیه کولو لوست او درس ورکول او دا لوست او درس یې د شرافت، نفس او له خدای څخه د وېرې د تلقین کولو له لارې پښتنو ته ورکاوه. خان عبدالغفار خان د جنرال ضياءالحق د حکومت په پېر او دوره کې سختې ورځې او شپې تيرولې څو ناروغه شو او د شپږو مياشتو د کوما د حالت ورپېښيدلو او د مغز فلجيدولو وروسته پر( ۱۳۶۶ ش) کال د سلواغې په لومړۍ نېټه د چهارشنبې د سهار په څلورو بجو او په پنځه څلويښت دقيقو د پيښور په «ليډي ريډنګ روغتون» کې مړ شو او جنازه يې د وصيت سره سم د جمعې په ورځ پر( ۱۳۶۶ ش)کال د سلواغې په دريمه پر( ۱۹۸۹ م) کال د جنورۍ میاشتې په شلمه په ډيره درناوۍ سره د ننګرهار په مرکز جلال آباد کې خاورو ته وسپارل شوه.

دا هم د خان عبدالغفار خان(پاچا خان) ګټورې او غوره خبرې او ویناوې:

- انسان چې انسان وي، څومره همدرد وي او چې انسانیت ترې لاړ شي نو بیا څومره بې رحمه شي.                                  

- د کوم قوم ښځې چې بیدارې شي او د ملک د ازادۍ لپاره ملا وتړي، نو هغه قوم څوک غلام ساتلی نه شي او هغه قوم به ډېر زر خپل منزل ته ورسېږي.

- په مذهب خبرې کول، تقریرونه کول او فضایل بیانول اسانه کار دی، هر څوک یې کولی شي، خو په مذهب عمل کول او هغه هم لومړی له ځانه شروع کول ډېر ګران دی.

- غم او فکر هغه چا سره وي، چې د ځان لپاره کار کوي او څوک چې د خدای لپاره کار کوي، هغوی هیڅ غم او فکر نه کوي.

- چې کوم قوم ته خپله ژبه سپکه شي، نو هغه  قوم سپک شي.

- رښتیا خبره دا ده، چې ظالمان بهادران نه وي، ډېر بزدله او بې ایمانه وي، بهادر سړی هېچېرې په چا ظلم نه کوي.         

- که یو نه شو، ورک به شو.

- عمل وکړئ او همدا اوس عمل وکړئ.

- د هر سړي عزت په خپل لاس کې دی او که هر سړی خپل خواهشات او اړتیاوې قابو کړي، نو همیشه به ارامه، خوشحاله او عزتمند وي.

- انقلاب سیلاب دی او همیشه ویده قومونه وړي او ویښ آبادوي، تاسو ویښ شئ منظم شئ او انقلاب نه ګټه واخلئ.

- د کوم قوم مشران چې زړور وي هغه قوم کې هم زړورتیا پېدا شي او چې د کوم قوم مشران بزدله وي، هغه قوم کې بزدلي پېدا شي.

- ژوندي قومونه د خپلو ژوندیو شخصیتونو درناوی کوي او وروسته پاتې قومونه د مړو.

- خدای(ج) دې پښتون ته د بدۍ وس نه ورکوي او چې وس ومومي، لکه د لړم د بچو خپله مور خوري.                              

- پښتون یو ژوندی قوم دی، د قومیت او قربانۍ ماده په کې شته، خو راویښول غواړي.

- سوله او یووالی ډېر لازمي دي، ځکه که موږ متحد وو وبه درېږو، که ووېشل شو وبه غورځو او په یووالي کې مو قوت پروت دی.

- تاسې به تر هغې پرمختګ ونه کړئ، چې د وخت له بدلون سره خپل ځانونه بدل نه کړئ.                                             

***

په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود

زلمی نصرت

دنمارک 

تاریخ سیاسی افغانستان پر از فراز و نشیب‌هایی است که کمتر در جهان نمونه‌ای مشابه دارد.

یکی از برجسته‌ترین پدیده‌ها در این تاریخ، سرنوشت تلخ زمامداران است؛ که بیشتر آنان یا در میدان سیاست کشته شده‌اند و یا بر پای چوبه‌ اعدام ایستاده‌اند.

این واقعیت نشان می‌دهد که در ساختار سیاسی و اجتماعی افغانستان، انتقال قدرت نه بر اساس قواعد مدنی و دموکراتیک، بلکه اغلب از راه حذف فیزیکی یا کنار زدن خشن رقیب صورت گرفته است.

اگرچه در گذشته این موضوع چندان آشکار نبود، اما پس از کودتای سردار محمد داوود خان در سال ۱۹۷۳ و مرگ خونین او در ۱۹۷۸، این قاعده روشن‌تر گردید.

از آن زمان به بعد، هر زمامداری که زنده مانده و به‌طور طبیعی یا غیر طبیعی از قدرت کنار رفته، خود به مانعی بزرگ در برابر جانشین خویش تبدیل شده است.

رهبران برکنارشده، به‌جای کناره‌گیری آرام و ایفای نقش مشورتی و منتقد سالم، معمولاً یکی از دو مسیر را برگزیده‌اند:

یک - تلاش تا دم مرگ برای بازگشت دوباره به قدرت.

دو - ایجاد مانع و اخلال در کار زمامدار جدید و کار برای بدنامی و رسوایی آن.

نمونه‌های مشخص این روند را می‌توان چنین برشمرد:

ببرک کارمل پس از برکناری، به رقیبی جدی برای دکتر نجیب‌الله بدل شد و حتی در درون حزب برای او سازمانی موازی ایجاد کرد تا سرانجام ناچار به ترک نا موفق کشور و اعدام گردید.

حامد کرزي در دوران حکومت داکتر اشرف غني نه در جایگاه منتقد و مشوره دهنده، بلکه بیشتر در جهت تضعیف و بی‌اعتبارسازی او عمل می‌کرد.

اکنون نیز وضعیتی مشابه در رابطه با ملا هبت‌الله آخند، رهبر کنونی طالبان و امیر امارت اسلامی افغانستان مطرح است.

اشرف غنی در بیرون و حامد کرزی در داخل کشور، هر دو در پوشش منتقدان سیاسی، خود را بدون تردید بدیل و جانشین احتمالی آینده می‌پندارند، بدون آنکه تغیرات را در افغانستان و واقعیت های نسل جوان کشور را محاسبه و در نظر بگیرند و به پیشینه خود که نوعی از سمبول اشغال را با خود دارند، توجه کنند که برای اکثریت روستا نشینان به هیچ عنوان چنین چهره ها قابل قبول نیست و برگشت آنها مشروعیت مردمی را با خود نه خواهد داشت و به احتمال قوی افغانستان وارد مرحله یی از تازه بحران خواهد شد.

به این ترتیب، مشکل اصلی تنها کشته‌شدن یا برکنارشدن زمامداران نیست، بلکه ریشه در فرهنگ سیاسی افغانستان دارد؛ فرهنگی که در آن، کنار رفتن از قدرت به معنای پایان نقش‌آفرینی سیاسی تلقی نمی‌شود.

سخن آخر

تاریخ افغانستان نشان داده است که انتقال قدرت در این کشور هیچ‌گاه ساده و آرام نبوده است. زمامداران یا قربانی خشونت شده‌اند، یا پس از کنار رفتن، به خار چشم جانشینان خود تبدیل گردیده‌اند.

یا رب تو آن کن انجام کار که به خیر و صلاح مردم بیچاره و آواره افغان تمام شود.

غرزی لایق

نگاشته‌ی چهارم 

«تالب» دیروز و «تالب» امروز با «امارتِ» راه‌اندازی‌شده‌ی شان تنها در آوند همین «گسست»، «گسست» از مشروعیت سنتی حاکمیت به سود نسخه‌های شتاب‌زده، نامآنوس و وارداتی حاکمیت‌سازی و گذار خشن و تند به آرمان‌شهری‌گری «سنت‌زدا» قابل ردیابی و شناسایی اند. دید رویه‌نگر و هله‌کی از دگرگونی‌های پیراگیر و سفتن آن‌ها به یاری نسخه‌ها و راه‌یاب‌های غیر افغانی، بی‌گانه و پرمدعا، بی‌گمان، به برآیندهای ناجور و فریبنده می‌انجامد. برای درک و فهم آن‌چه پس از فروپاشی «جمهوریت» پسین رخ داد، می‌باید پیش از همه به قانون‌مندی‌ها و هم‌چندی‌های درونی جامعه‌ی افغانی خیره شد و گویه‌های «گسست» و «واگذاری» را از ریزبین واکاوی زمین‌لرزه‌های مدهش نیم سده‌ی پسین گذشتاند.

پرسمان برهم‌خوردن مشروعیت سنتی حاکمیت در افغانستان، بی‌گمان، پیش و بیش از همه، در آیینه‌ی چه‌گونه‌گی جای‌گاه و نقش سنتی پشتون‌ها در ذروه‌ی قدرت قابل پرس و پال است. برتری پشتون‌ها در حاکمیت‌های دوصدوچندسال پس از احمدشاه ابدالی که با کودتای نظامی سردار محمد داؤد خان درز برداشت، هم‌پا با برپایی حاکمیت حزب دموکراتیک خلق افغانستان، به ویژه پس از پاگذاری عسکری اتحاد شوروی به این سرزمین در مسیر واژگونی قرار گرفت. این کساد طی دوران چهارساله‌ی حاکمیت «جهادی‌ها» به حداقل رسانده شد و در تنور سوزان جنگ‌ها و کشتارهای بی‌پیشینه کابل مسأله‌ی برتری تاجیک‌ها در قدرت شامل اجندای بازی‌گران بیرونی و ذوق‌زده‌های درونی گردید. هر برچسپی که بالای پیشانی «جنگ‌های کابل» می‌چسپانند، درون‌مایه آن را ضمانت برتری تاجیک‌ها در رأس قدرت تشکیل می‌داد که هنوز دولت روسیه پیش از سقوط حاکمیت حزب وطن به برهان‌الدین ربانی طی سفرش به ماسکو و زانوزدن در برابر آرام‌گاه سرباز گم‌نام وعده سپرده بود.

از بطن خشونت‌ها، چپاول‌ها و کشتارها به هدف بنیادی‌سازی حاکمیت تاجیک‌ها در افغانستان در سال ۱۹۹۴ میلادی تحریک تالبان به دنیا آمد. ویلیام میلی هنوز در سال‌های آغازین حاکمیت امارت نخستین تالبان پرسش آتی را مطرح کرده بود که «آیا ظهور تالبان یک پدیده‌ی گذراست و یا چیزی است ماندگار که جامعه‌ی بین‌المللی باید در آینده با آن سروکار داشته باشد؟» در کنار سازه‌های دیگر، ویلیام میلی پیدایش تالبان را به «غرور زخم‌خورده‌ی جامعه‌ی پشتون» گره زد که به باور وی «سلطه‌ی سیاسی دیرپا و دو‌قرن و نیمه‌ی شان توسط اقلیتی تازه‌وارد تهدید» شده بود. بی‌گمان، این «تهدید» با کودتای نظامی سردار محمد داؤد رقم خورد و چنان‌که یادآوری شد، روال مشروعیت سنتی قدرت با فروریزی تندیس «پادشاه سایه‌ی خدا» دچار سکته‌گی و گسست گردید.

بیش‌ترینه از یاد می‌برند که نهاد شریعت در چهره‌ی علما و روحانیون و بافتارِ سنت در وجود ملک‌ها و خان‌های قبیله‌ها و ایل‌ها همان آمیزه‌های بوده اند که سده‌ها روزمره‌گی‌های جامعه‌ی بدوی و روستایی در افغانستان را اداره و رهبری می‌کرده است. نخستین ساختارهای دولتی در سرزمین ما، ناگزیر از بطنِ بافتار قبیله و فتوای دینی سرزده، پشتونولی و شریعت اما، جوهرِ ایدیولوژیکی حاکمیت‌ها را تا دهه‌های پایانی سده‌ی بیستم میلادی می‌ساخته است. با آن‌که آرایه‌ی این باور هم‌گام با کودتای نظامی سردار محمد داؤد خان در جولای سال ۱۹۷۳ میلادی واژگون شد، درون‌مایه‌ی سیطره‌ی حاکمیت سنتی اما، در رنگارنگی ساختارهای دولتی و پذیرش قوانین اساسی، تا روزگار ما، بر مخیله‌ها جاری و باقیست. چیره‌گی روانِ آغازین مشروعیت حاکمیت در افغانستان و پناه‌بردن به تفسیرِقبیلوی-دینی ریخت‌وبافتِ دولت‌داری در زادگاه چند‌تباری ما، کماکان انگیزه‌ی اصلی زمین‌لرزه‌های قومی در دهه‌های اخیر گه‌شماری کشور خوانده شده اند. امارت طالبان که در ۱۵ اگست سال ۲۰۲۱ میلادی بار دوم و بالای خرابه‌های خودسری‌ها، زیاده‌خواهی‌ها و فساد گسترده‌ی «جمهوریت» پسین بنا یافت، بار دیگر سخت‌جانی باورها و نهادهای دیرینه‌ی مشروعیت قدرت در افغانستان و پس‌گشت خشن حاکمیت از «نوگرایی» به سنت و شریعت را به اثبات رساند. هوش‌مندانه نیست که حکم ملا محمد یعقوب وزیر دفاع امارت اسلامی در همایش یادبود از ۱۰۶مین سال‌گرد بازگرداندن استقلال را که محور ایستایی و مشروعیت حاکمیت در افغانستان را «اسلامیت و افغانیت» خواند کم بها دهیم.

ادامه دارد

 زلمی نصرت  

تاجیکستان به کاری دست زده است که در ظاهر شکوه دارد : چاپ هزاران نسخه از «شاهنامه» و بخشیدن آن رایگان به هر خانه. 

اما افسوس! این میراث جاویدان فردوسی را نه با خط و کتابت نیاکان، بلکه در زندان الفبای بیگانه چاپ و به دست تاجیکان سپرده‌اند. 

این کار، اگرچه به ظاهر افتخار است، اما در حقیقت زخمی  است بر پیکر زبان پارسئ. 

میخ کوبی است بر خط و کتابت زبان پارسئ و در اصل یک تراژیدی است. 

پرسش اینجا است که: چرا مدافعان زبان پارسئ در زمینه چپ اند، عاشقان قند پارسئ و در درئ. 

صدای عاشقان زبان تاجیکی ـ یا همان پارسی چرا به آسمان برنمی‌خیزد؟ چرا کسی فریاد نمی‌زند که شاهنامه باید با خط اصیل آن خوانده شود، نه در زنجیر الفبای روسی؟ مگر می‌توان رودکی و فردوسی را در الفبای بیگانه به زانو درآورد و انتظار بیداری داشت؟ 

امروز برخی از فرهنگیان تاجیکستان، نگران زبان پارسی در افغانستان‌اند و دم از حق‌طلبی می‌زنند؛ اما در خانه خود، در برابر سرنوشت زبانشان، خاموش مانده‌اند. آیا این سکوت، خیانت به زبان مادری نیست؟ آیا آنان خود سد راه شکوفایی و گسترش پارسی نشده‌اند؟ 

چه تلخ است! شاهکار جاویدان پارسی، به جای آنکه با خط زرین خویش بدرخشد، در قفس الفبای بیگانه تحویل ملت می‌شود. 

نمیدانم که چرا زبان شناسان خاموش اند که در هر محفل چندین بار عبدالرحمان خان، محمد گل خان و نادر خان را سر از نو دفن می کنند. 

حامیان شهنامه و قند پارسی چرا شیمه نمی کنند تا شهنامه را از مسخ شدن نجات بدهند. 

زبان اگر در مکتب ها و پوهنتون ها در تاجکستان نیست، لاکن مردم مجبور می‌شود که یاد بگیرند. 

امام علي به خیالم بیخشه سست می‌سازد.

و پرسش آخر: کسی که برای خود نان نتواند ببرد، آیا رواست که ادعای پختن سیمیان برای دیگران کند؟ 

اگر در اشتباه استم، زبان شناسان و ادیبان حتمن مرا متوجه می‌سازند.