ولي الله ملکزی

د بشري تاریخ په آرشیف کې، د معلوماتي ټکنالوژۍ د یوې کمپنۍ ارزښت د افریقا د ټولې وچې د ۵۴ هېوادونو له مجموعي کلنۍ بودیجې څخه درې چنده لوړ شو. دریو ځوانو انجنیرانو، سټيو جابز چې پلار یې د سورېې کډوال دی، سټیو وزنیاک او رونالډ وین د کلېفورنیا د سانفرانسیسکو بې ایریا په یوه کوچني ګراج کې د اېپل بنسټ کېښود. د ۱۹۷۶م کال په اپریل کې پېل شوي دغه حیرانوونکي سفر د اته ملیاردو وګړو سور او ساره په یو مزي وتړل. نن زموږ د خاورین کلي له هرو درېو کسانو څخه نږدې یو کس د اېپل یو محصول (لېپ ټاب، ټلېفون، کمپیوټر، ځېرک ساعت، آیپاډ، اېپل ټي وي، وژن پرو، هېډ فون او ډېسک ټاپ) کاروي. اېپل یوازې وسایل نه دي جوړ کړي، بلکې یو نوی ذهنیت یې هم رامنځته کړ چې د یو نوښت بریا، تل له خطر سره مل وي.
په ۱۹۸۴م کال کې اېپل د مَکِنتاش په رامنځ ته کولو سره، کمپیوټرونه عامو خلکو ته اسانه کړل. په ۱۹۸۵م کې سټیو جابز اېپل پرېښود، خو په ۱۹۹۷م کې بېرته ورستون شو او د بریا لارې ته یې سیخ کړ. آېپاډ iPod په ۲۰۰۱م کال کې بازار ته را ووت او د ډیجیټل موسیقۍ د قانوني ډاونلوډ لپاره یې نوې کړکۍ پرانستله. که څه هم دا د خپل نوعیت لومړنی نوښت نه وو، خو د ښکلي ډیزاین په مرسته مشهور او د نړۍ ګوټ ګوټ ته ورسېد. په ۲۰۰۷م کې آېپاډ ټَچ مارکېټ ته راغی او د آیفون تهداب کېښودل شو. جابز لومړنی آیفون داسې اعلان کړ: «نن آی پاډ، ټیلیفون او انټرنېټ درې واړه یو واحد سیستم شو او نور جلا جلا وسایل نه دي» په ۲۰۲۵م کال کې له ۲۴۷ میلیونو څخه زیات آیفونونه پلورل شویدي. 
د اېپل کمپنۍ چې همدا اونۍ پنځوس کلنه شوه، د ټکنالوژۍ په ډګر کې یې بنسټیز بدلونونه رامنځ ته کړل؛ ولی د پام وړ بریاوو ترڅنګ یې ځینې څرګندې ناکامۍ هم تجربه کړې. د بېلګې په توګه؛ «اېپل ویژن پرو» له وروستیو مهمو محصولاتو څخه ګڼل کېږي، خو څه ناڅه پیکه وخوت. د اېپل مرکزي ودانۍ چې د ټایر په بڼې ډیزاین شوی، څلور منزله ده او د ۱۴ زرو موټرو د پارک کولو ظرفیت لري. د څلورو کلونو په مودې کې (۲۰۱۳- ۲۰۱۷م) د پنځه میلیارده ډالرو په لګښت جوړه شوی او په یو وخت کې نژدې ۱۴ زره خلک په کې کار کوي. دا ټوله سیمه چې Silicon Valley ورته وايي، ما له نژدې څخه لیدلې؛ ډېره ښکلې سیمه ده او اېپل له ګوګل او فېسبوک سره په نژدې واټن کې موقعیت لري. 
سټیو جابز په ۲۰۱۱م کې ومړ او ټېم کوک Tim Cook د شرکت مشري پر غاړه واخیسته. ځینې شنونکي باور لري چې د جابز له مړینې وروسته د اېپل د چټکو نوښتونو بهیر لږ ورو شوی او پاملرنه یې د موجوده ټکنالوژیو ښه کولو ته اړولې ده. د اېپل اوسنی اجرائیوي رئیس، شپېته کلن ټېم کوک چې د امریکا د آلاباما په ایالت کې زېږېدلی؛ له امتیازاتو سره کلنی معاش یې ۷۴ میلیونه ډالره دی. اېپل واچ په ۲۰۱۵ کال کې، د ټېم کوک تر مشرۍ لاندې معرفي شو. دا وسیله اوس د نړۍ تر ټولو ډېر پلورل کېدونکی ځېرکه ساعت دی او د روغتیا په برخې کې یې مهم بدلونونه راوستي، لکه د زړه د ټکان څارنه، د لوېدو کشف او نور ډېر څه…
تېرکال د ټولې افریقا کلنۍ بودیجه څه کم یو ټرېلین ډالره وه، خو د اېپل مجموعي ارزښت له درې اعشاریه شپږ ټریلین ډالرو څخه زیات وو؛ «یو ټرېلین، زر میلیارده کېږي». د پانګونې د ستراتیژۍ کارپوهه، اِېما وال وايي: «د اېپل کامیابي یوازې د ټکنالوژۍ له امله نه، بلکې د پیاوړې بازار میندنې له کبله هم ده. اېپل خلکو ته یو خوب وپلوره یعنې دا مفکوره یې عامه کړه چې برانډ (نښه) یې د محصول په اندازه مهم دی. د اېپل کیسه ښيي چې نوښت او د کاروونکو تجربه د بریا مهم عوامل دي، خو هره نوې مفکوره حتما بریالۍ نه وي». امریکايي ژورنالیسته، کارا سویشر وايي: «آیفون یوازې تخنیکي وسیله نه ده، بلکې اېپل یو داسې احساساتي عنصر جوړ کړی چې هرڅوک یې په مېنې سره کاروي». 
په دې وروستنۍ نیمې پېړۍ کې د علم مباح د دغو هوډمنو انجنیرانو دا انساني معجزه؛ یوازې د ښه فکر زېږنده نه ده بلکې د نوښت، دوام او زحمت پایله یې هم ده. دوئ هره ناکامي یو فرصت ګڼلی او په ایرو کې د لعلونو له لټون څخه خوند اخیستی. له سیالانو سره سیالي د دم او چف په ځای، په ساینس او ټکنالوژۍ کې ترسره کېږي. کلیوال، ښاري، امي، میا او ملا ټول مني چې توره او شمله د عزت سمبولونه دي،‌ لاکن مګرم خبره د هغه چا میره وي چې قلم یې له رنګونو، ذهن یې له نوښتونو او جېب یې له پېسو ډک وي.
الله مې دې زاړه ایمان ته خېر کړي!
…………………………
په مننې سره؛ ما په دې لیکنې کې د ګوګل، بي بي سي عربي، Apple له سایټ، Financial Times او AI څخه استفاده کړېده.

دی د پنځلسمې پېړۍ یو فرانسوي فیلسوف، ریاضی پوه، فزیک پوه او ساینس پوه وو، چې د مارچ میاشتې په (۳۱)مه، پر (۱۵۹۶) زېږدیز کال د فرانسې د «تورن» ایالت د «لاهه» په ښارګوټي کې زیږیدلی دی. ډکارت د عصري فلسفې یو له بنسټ ایښودونکی بلل کیږي. ډکارت د خپلو اندونو او افکار له لارې په نوې فلسفه ډېر ژور اغېز درلود، همدا وجه وه، چې ده  ته د عصري فلسفې پلار لقب ورکړل شوی دی. ده جرمني ته سفر وکړ، څه موده په پاریس او روسیه کې وو. دکارت پر(۱۶۲۸)ز کال کې هالند ته ولاړ او خپل (۲۰)کاله ژوند یې په هالنډ هیواد کې تېر کړ او هلته په علمي، تحقیقاتي او فلسفي اندونو او افکارو بوخت شو.
مور یې هغه مهال مړه شوه چې دی د دیارلسو میاشتې وو او پلار یې د انګلستان د پارلمان قاضي او سلاکار وو. دکارت ډېر ګټور او اغېزناک نښیرونه(اثار) کښلي دي. د نوموړي له نښیرونو(اثارو) څخه دا نښیرونه(اثار) ډېر مهم دي، لکه: «په میتود باندې خبرې»، «تفکرات» او «د فلسفې بنسټونه او اساسات». دی د تاریخ یو له سترو پوهانو او فیلسوفانو څخه ګڼل کیږي. هغهٔ په فزیک کې د رڼا د ماتېدو ( انکسار ) قانون  او د رڼا د انعکاس قانون وموند او کشف کړ او په ریاضیاتو او جیومیټری کې یې د تحلیلي هندسې او جیومیټری بنسټ کیښود. د ده په نظر او لید فزیکي نړۍ ریاضي نړۍ ده. د روح او طبیعت په منځ کې کومه مستقیمه اړیکه نشته. د دې اړیکې وسیله یوازې د خدای تکل او اراده ده. د لوېدیځې فلسفې په تاریخ کې، نوې فلسفه له دکارت سره پیلېږي. ډېر شمېر تاریخ پوهان او کارپوهان باور لري، چې ډکارت تر ټولو زیات اغېز پر ځوان «نیوټن» درلود، او همدا د هغه له سترو لاسته راوړنو څخه دی. رنه ډکارت د فبروري میاشتې په (۱۱)مه، پر(۱۶۵۰) ز کال کې د (۵۴)کالو په عمر د سویډن په سټاکهولم کې مړ شوی دی.
دا هم د رنه ډکارت څو ګټورې او ارزښتناکې خبرې او ویناوې:
- « زه اندو فکر کوم، نو زه یم» 
یانې تفکر او وجود یو له بل سره ېوه نه پرېکېدونکې اړیکه لري.
- یوازې ښه اندو فکر درلودل پوره او کافي نه دي، غوره دا ده چې له هغه ښه کار واخلو. 
- له نويو اندونو او فکرونو، تر پوهېدو مخکې، ملاتړ مه کوئ؛ په شک او تردید ورته وګورئ او حقیقت پیدا کړئ. 
- سیالي تر هغه وخته غوره او خوښېدونکې ده چې د حسادت لامل نه شي. 
- د نړۍ پر ځای خپل ځان بریالی او برلاسی کړئ. 
- د هیچ نوي اندو فکر ملاتړ مه کوئ، پرته له دې چې د هغې په تړاو په ښه ډول پوه شئ. 
- په ازاد، بې پرې او پاک اروا سره او پرته له هر ډول کرکې، کینې او تعصب څخه د حقیقت لټون وکړئ. 
- د ښه ذهن درلودل پوره او کافي ندي مهمه خبره دا ده چې ترینه ښه ګټه پورته کړئ. 
- که تاسو په رښتیا سره د حقیقت په لټه کې یاست دا ستاسو په ژوند کې لږ تر لږه یو ځل اړین دی د هرڅه په اړه د امکان تر حده شکمن اوسئ. 
- یوازینی شی چې موږ په دې نړۍ کې یې واک لرو دا زموږ خپل اند و فکر دی. 
- د ښو کتابونو لوستل، له لرغونو شرافتمنده انسانانو سره مکالمه ده. 
- د ټولو ښو کتابونو لوستل د تیرو پیړیو غوره ذهنونو سره د خبرو اترو په څیر دی. 
- هره ستونزه چې ما حل کړه یو قانون شو،کوم چې وروسته له ما سره یې د نورو ستونزو په حل کې مرسته وکړه. 
- له کرکې سره دښمني مه کوئ، بلکې  په مینه او مېړانه یې ماته کړئ. 
- کله چې څوک ما ځوروي، هڅه کوم چې خپله اروا تر هغې اندازه لوړه کړم چې هغه ځور او تکلیف ما ته ونه رسېږي. 
- د ژوند د پېر او دورو په بدلون سره د خلکو ارزوګانې او ارمانونه بدلیږي. 
- د دې لپاره چې د ژوند په لاره کې په ډاډه توګه پرمخ ولاړ شم او په ډاډه زړه عمل وکړم، زه به په دې پوه شم چې څنګه د حق او باطل، رښتیا او دروغ او د سم او ناسم تر منځ توپیر وکړم. 
- لوست او مطالعه د هغه وخت د مشرانو سره د پېژندلو او خبرو کولو یوازینۍ لار ده چې پېړۍ وړاندې په نړۍ کې اوسېدل او اوس د ځمکې لاندې ژوند کوي. 
- له هغه څه چې تاسو اوریدلي، لیدلي او لوستلي دي، هیڅ شی مه منئ، پرته له دې چې د هغې سموالی او حقیقت تاسو ته څرګند شي. 
- که تاسو غواړئ پوه شئ چې خلک په رښتیا سره څه اندو فکر کوي، وګورئ چې دوی څه کوي، نه هغه څه چې دوی وايي. 
***
په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود

دی فرانسوي فیلسوف، ډرامه لیکونکی، ناول او رومان لیکونکی، ژوند لیکونکی، ادبي کره کتونکی او سیاسي فعال وو، چې د جون میاشتې په (۲۱)مه پر  (۱۹۰۵)زېږدیز کال د فرانسې په پاریس کې زېږېدلی دی. سارتر د اګزیستانسیالیسم، وجودی فلسفې او ښکارندپوهه او د پدیدو او پېښو پېژندنو په برخه کې یو له مهمو شخصیتونو څخه وو، او د فرانسي د شلمې پیړۍ د فلسفې او مارکسیسم یو له غوره څېرو څخه ګڼل کیږي.
سارتر ډېر ښکلي رومانونه، فلسفي ډرامې، سیاسي، ادبي او تحقیقي مقالې کښلي دي او دی د ازادۍ د لارې يو هڅاند مبارز وو، چې په شلمه پېړۍ کې هيڅ یو فیلسوف د هغه په اندازه شهرت ته ونه رسید.   
ژان پل سارتر د ادبي او څېړنیزو کارونو تر څنګ هغه څوک وو، چې د ژوند د وروستیو شیبو پورې په سیاسي، کارګري او اعتصابي مبارزو بوخت وو، او د پانګوال نظام خلاف یې له هر کارګري خوځښت او حرکت سره مرسته کوله. تر دې چې ده به په خپله په هر هغه اعتصاب او لاریون کې برخه اخیسته، چې د کارګر په ګټه او د پانګوال نظام پر ضد به وو. 
ژان پل سارتر د مرګ تر ورځې واده ونکړ، خو له «سیمون دوبورا» سره یې، چې د فرانسې یو تکړه لیکواله او عالمه وه، پوره پنځوس کاله تیر کړل، چې ملګرتیا یې ډیره نږدې وه.
سارتر ډیر اغېزمن او ارزښتمن نښیرونه(آثار) کښلې دي، چې تر ټولو مشهور اثر یې د (هستي او نیستي) په نوم دی. سارتر ته پر (1964)ز کال کې د ادبیاتو نوبل جایزه ورکړل شوه، خو هغهٔ د دې جایزې له منلو څخه انکار وکړ. 
ژان پل سارتر د اپرېل میاشتې په(۱۵)مه پر (۱۹۸۰)ز کال کې له دې فاني نړۍ څخه سترګې پټې کړې دي.
دا هم د ژان پل سارتر کڼ شمېر ژورې او اغېزناکې ویناوې او  خبرې: 
- زه هغه وخت آزاد یم چې، په نړۍ کې ټول خلک آزاد شي. تر څو چې، نړۍ کې یو فرد هم آزاد نه وي آزادي شتون نه لري. 
- خندا باید وساتو، په خندا لیکل وکړئ. 
- تر ټولو غمجن هغه څوک دی چې تر ټولو زیات خندا کوي. 
- ټول وخت ته اړتیا لري. انسان نباید مخکې تر دې چې وپوهېږي څه و وايي، پاېلې ته ورسېږي. 
- کمزوري اراده لرونکي خلک، تل د معجزو او حیرانتیاوو پیښو په تمه وي، خو پیاوړي خلک د معجزو او حیرانتیاوو پیښو جوړونکي وي. 
- کله چې بډایان جنګ او جګړه پيلوي، دا بې وسه او غریبان دي چې په کې مري. 
- تر زړه هيڅ څيز هم ډېر ساده نه ماتېږي. 
- انسان محکوم دی چې خپلواک او ازاد واوسي، ځکه نړۍ ته په راتګ د خپلو کارونو پازوال(مسوول) وي.              
- له هغه شیبې څخه چې تاسو د تل پاتې کیدو خوب له لاسه ورکړئ، ژوند به نور مانا ونلري. 
- د وګړیو له پرېکړې پرته، د سبا ورځې تاریخ اټکولای نه شو، که یو ملت د فاشیزم نړۍ لید ته غاړه کېږدي، ګانده (راتلونکې) به یې له فاشیزم پرته بل څه نه وي. 
- خلک د هر څه په اړه خبرې کوي، په ځانګړې توګه د هغه څه په تړاو چې دوی یې په اړه هیڅ نه پوهیږي.             
- بشر هيڅ هم نه دی، خو که ځان نه یو څه جوړ کړي. 
- نبوغ، د تفکر جوهر دی. 
- تفکر د انسان د هستۍ جوهر دی. 
- څومره چې د یو څه له لاسه ورکول موږ ته خپګان راکوي، د هماغه شي په درلودلو کې د خوښۍ احساس نه کوو... او دا د انسان فطرت دی! 
- هرڅوک وخت ته اړتیا لري. یو څوک باید دې پایلې ته ونه رسیږي مخکې لدې چې پوه شي هغه څه وایي.                      
- مه پرېږدئ چې بچیان مو وژاړي، ځکه باران هم غنچې له منځه وړي. 
- د یو کس نن ورځ به، هرومرو پرون شي، خو دا ممکنه ده چې سبا به هیڅکله نن نه وي. 
- یوه فلسفه چې په احتمالاتو تکیه کوي او په هیڅ حقیقت پورې تړاو نلري د ماتې او ناکامۍ سره مخ کیږي.           
 - انسان په ازادۍ محکوم دی. 
- انسان د ارزښتونو پنځګر دی. 
- انسان بل څه نه دی خو هغه څه چې هغه له ځانه جوړوي. 
- تر څو چې زه ډاډه یم  زه به هیله او امید له لاسه ورنکړم. 
- کله کله زه اندو فکر کوم چې زه د خپل ژوند په اړه په هر څه، چې پوهیږم ما یوازې په کتابونو کې زده کړل.            
- موږ د هغه خلکو قضاوت نه شو کولای، چې موږ یې خوښوو او په موږ ګران دي. 
- ډارونکی هغه څوک دی، چې له ځانه یې  ډارونکی جوړ کړی دی، اتل او قهرمان هغه څوک دی، چې له ځانه یې اتل جوړ کړی دی. 
- خلک د هر څه په تړاو خبرې کوي، په ځانګړې توګه هغه څه چې دوی یې په اړه هیڅ نه پوهیږي. 
- موږ یوازې هغه څوک کیدی شو چې موږ په رښتیا سره یوو، موږ باید د هغه څه له منلو څخه انکار وکړو، چې نورو موږ  جوړ کړي یوو او د هغې پر وړاندې باید ودریږو. 
- ځینې وختونه تاسو باید د خپل یوازیتوب لپاره  شاوخوا ته یو دېوال جوړ کړئ، نه د نورو د ګوښه کولو لپاره، خو وګورئ څوک به هغه دېوال مات کړي چې تاسو وګوري. 
- لکه هره خبره چې له خولې څخه راوتلې پایلې لري. هره چوپتیا هم همداسې ده! 
- په ژوند کې ځینې وختونه اړین دي، چې ځینې خلک له لاسه ورکړئ، د ځان موندلو لپاره. 
- د خلکو زړونه ماتول هیڅ ستونزمن او مشکل کار نه دی او هر څوک یې کولی شي. هغه څه چې ستونزمن دي د زړونو ماتول نه دي. 
 - نه موږ کولی شو مړ شو، نه موږ ژوند کولی شو، نه موږ کولی شو یو بل وګورو، نه موږ کولی شو یو بل پرېږدو، موږ په یو عجیب اکر او حالت کې راګیر یو. 
- هغه څه چې یو څوک کمزوری کوي د تیښتې یا تسلیمیدو عمل دی. 
- ګیله او شکایت کول بې مانا دي. دا بهرني عوامل ندي چې زموږ احساسات، زموږ ژوند او زموږ حقیقت جوړوي. 
- فاشیزم د قربانیانو د شمیر له مخې نه، بلکې د هغوی د وژلو د څرنګوالي له مخې پېژندل شوی دی. 
- که غواړې چې د خپل ژوند په ارزښت پوه شې، یو ځل یې په خطر کې واچوه! 
- سیاست یو علم دی. تاسې کولای شئ ثابت کړئ چې حق ستاسو سره دی او نور په تېروتنه کې دي.                       
- کله چې موږ یوازې یوو، موږ د ملګرو په لټه کې یوو. کله چې موږ وموندل، بیا د هغوی نیمګړتیاوې لټوو. خو د هغوی له لاسه ورکولو وروسته موږ  د هغوی د یادونو په لټه کې یوو. 
- کله چې شتمن جګړه کوي، دا بېوزله او غریب دی چې مري. 
- مرګ زما د ژوند دوام دی خو له ما پرته. 
- تاریخ یو بې چلوونکی موټر نه دی او یوازې خپلواکي نه لري، بلکې هر څه چې موږ وغواړو، تاریخ به هماغه شي. 
***
په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود

ولټر، یو فرانسوي لیکوال، مورخ او فیلسوف، د ټولنیزو اصلاح کونکو او آزاد فکر کونکو ترټولو نامتو استازی دی چې لیکنې یې په (۱۸)مه پیړۍ په فرانسه کې د اندونو او افکارو خوځښت او حرکت را پېژني او تعریفوي.  
ولټر د نومبر میاشتې په (۲۱)مه، پر(۱۶۹۴)زېږدیز کال کې د فرانسې په پاریس کې زیږیدلی دی. دی اوه کلن وو، چې خپله مور یې له لاسه ورکړه. فرانسوا ولټر خپلې زده کړې د «لوي کبیر ښوونځي» کې د عیسويانو د څارنې لاندې ترلاسه کړې. نوموړي په دې ښوونځي کې لاتیني او یوناني ژبې زده کړې. هغهٔ په دې لار کې ډیرې هڅې وکړې او په هسپانوي، ایټالوي او انګلیسي ژبو کې یې هم مهارت درلود.
اتلسمه پیړۍ د روښانتیا د دورې په نوم یادیږي. فرانسوا ولټر په اروپا او فرانسه کې د روښانتیا د پېر او دور یو له خورا نوموتو فیلسوفانو څخه دی. ولټر یو نامتو او پیژندل شوی لیکوال دی چې د پام وړ نښیرونه (اثار)یې پریښي دي. دی په خپل ژوند کې، د ځینو اندونو او فکرونو له امله، بندیخانې او زندان او جلاوطنۍ ته هم اړ شوی دی. ولټر ډېر مهم او ګټور نښیرونه(اثار)کښلې دي. د ده په ادبي نښیرونو(اثارو) کې ډرامې، شعرونه، مقالې، تاریخي او علمي نښیرونه (اثار)  شتون لري. ولټر له شل زره څخه زیات لیکونه او ډېر زیات کتابونه او رسالې کښلې دي. د ده ترټولو مهم نښیر (اثر)چې نن ورځ په ټوله نړۍ او فرانسه کې پیژندل شوی دی، د (کانډیډ) ناول دی. دا فلسفي ناول په نړۍ کې د ژوند په اړه د انسانانو مثبت لید او نظر څرګندوي.   
فرانسوا ولټر د می میاشتې پر (۳۰)مه، پر (۱۷۷۸)ز کال  کې مړ شوی دی.

تاسو مینه والو ته د فرانسوا ولټر ګڼ شمېر مهمې او له ارزښت څخه ډکې خبرې او ویناوې وړاندې کوم.  
- هر څه چې شته، شتون یې چیغې وهي، چې څښتن شته. 
- مور د ژوند، مینې او محبت ستر سمبول دی. 
- مینه هغه وسیله ده چې ټول کوچیني دردونه او کړاوونه په یو غټ درد او کړاو بدلوي. 
- مینه له دوا او درمل څخه خوږه ده لکه څنګه چې کیسه او رومان له تاریخ څخه اغېزناکه دی. 
- مینه پیاوړی اور دی، په یوه شیبه کې زړه او ماغزه تر برید لاندې نیسي. 
- د مینې پیوند په بېلتانه څه چې په مرګ هم نه شلېږي. 
- کله چې دوه میین سره یو ځای شي او بیا سره جلا کېږي دغه دواړه شېبې له ډېرو ګرانبیه او قیمتي شېبو څخه شمېرل کېږي. 
- مینه ډیری وخت د خندا وړ ده، خو بې کچې دوستي د شاه له حکم او امر څخه هم ډیره ځواکمنه او اړینه ده. 
- ښځې د کب په څېر دي؛ د دوی ترلاسه کول اسانه دي او ساتل یې سخت دي. 
- خدای ښځې یوازې د نارینه وو د تابع کولو لپاره موندلې دي. 
- هر څومره چې خلک ودونه کوي په هماغه اندازه جرمونه کمېږي. 
-  په ژوند کې تر ټولو خوږ شی د خپل میړه لپاره د ښځې د پاک زړه مینه ده. 
- د ښځو دنده د نارینه وو اخلاقي روزنه ده. 
- تر ټولو خوږ شی په ژوند کې د یوې پاکې زړې ښځې مینه له خاوند سره ده. 
- زما د ټول ژوندانه بریاوې، هڅې، پوهه او ویاړونه له ښځې سره په یوه شېبه مینه نه ارزي. 
- تاسو، امکان لري وکولی شئ، ګل له پښو لاندې کړئ خو امکان نه لري چې د هغه عطر له هوا څخه ورک کړئ. 
- نیکمرغي او خوشبختي د هر کور دړه، ور او دروازه وهي، خو خلک هغه وخت نیکبخته او خوشبخته کېږي چې دړه، ور او دروازه ورته  پرانیزي. 
- د دې لپاره چې ښه لیکل وکړو باید په یو خپلواک هېواد کې ژوند وکړو. 
- هر څوک دوه ځلې مري: لومړی هغه مهال چې له زړه نه یې مینه لاړه شي، دویم هغه مهال چې ژوند ته سپکې او سپورې وایي، خو د ژوند مرګ د مینې د مرګ په وړاندې نا څیزه دی. 
- که پر بېوزلو غوسه شې، نو دلیل یې دادی، چې ځواکمن نه یې. 
- اوښکې د غمونو چُپه او خاماشه ژبه ده. 
- زما په لاس کې چې تل د ادب قلم وي، نو د پاچاهۍ د تاج پروا نه لرم. 
- ادب بل څه نه دی، خو له مهربانۍ سره خبرې او چلند. 
- هغو کسانو چې علم او فرهنګ ته ستر چوپړ کړی دی هغه لیکوال او څیړونکي دي چې په انزوا کې یې ژوند کړی او هیڅکله یې په علمي بحثونو کې برخه نه ده اخیستې او په اکاډمیو کې یې سل په سلو کې نا ثابت حقایق نه دي بیان کړي. 
- مطبوعات داسې ماشین دی چې په خپله نه ماتېږي خو محصول یې د نوي کېدو او پرمختیا په لړ کې د ورستیو شیانو، د ناپوهۍ او ظلمونو خاورې ایرې کول دي. 
- ټول هنرونه یو د بل وروڼه دي؛ هر هنر په نورو هنرونو رڼا اچوي. 
- کار له موږ څخه درې سترې بدۍ لرې کوي: ناروغي، بدمرغي او کمښت. 
- دوستي د اروا واده دی په هغه کې د بېلېدو او طلاق اجازه نه شته. 
- د دو مینو یو ځای کېدل او بېرته بېلېدل د ژوندانه دوې ارزښتمنې شېبې دي. 
- له زړورتیا او جرئت پرته خوشحالي نشته او له مبارزې پرته فضیلت نشته. 
- انسان باید د ژوندانه په لاره کې د توُرې په برکت په مخ لاړ شي تر څو خپله وسله تر لاسه کړي. 
- تاسو کولی شئ لوی شئ او حتا زوړ شئ، خو ستاسو مور ته تاسو لاهم کوچنی ماشوم یاست. 
- دوه شیان ماته د ژوند مانا لري یو آزادي او بله هغه ښځه چې مینه ورسره لرم. 
- آزادي د ټولو انسانانو داسې شریک حق دی، څنګه چې ژوند کول د ټولو انسانانو حق دی. 
- ټول خلک د ازادۍ سره مینه لري، خو دوی د هغې په ویجاړولو کې یو عجیب مهارت کاروي. 
- کله چې تاسې وکولی شئ معنوي بریا ته ورسیږئ، نو به وګورئ چې مادي بریا هیڅ ارزښت نه لري. 
- کتابونه په نړۍ یا لږ تر لږه په هغو قامونو، چې لیک و لوست یې زده وي واکمني کوي، نور قامونه یې ارزښت نه لري. 
- د کتاب پاڼې داسې وزرونه دي، چې اروا مو د رڼا په لوري الوزوي. 
- څومره چې ډېر کتابونه لولئ، هغومره به له رښتیني او حقیقي ژوند څخه خوند اخلئ. 
- ګټور کتابونه هغه دي چې لوستونکی وهڅوي او بشپړ یې کړي. 
- کتاب پر نړۍ د تمدن واکمني کوي. 
- د ورځپاڼې قلم د تبر په څېر دی چې ماتول یې ناشونی دی، دغه تبر د دې موخې او هدف لپاره جوړ شوی دی، چې زړې نړۍ ته تاوان ورسوي ترڅو نوې نړۍ رامنځته کړي. 
- کار انسان له دغو درېیو سترو بلاوو څخه ژغوري: سستي، بې لاري، اړتیا. 
- وزګارتیا او مرګ یو دي. 
- د نورو خلکو د رازونو ویل خیانت دی، د خپل راز ویل ناپوهي او حماقت دی. 
- یو پاک زړه د نړۍ تر ټولو ښکلیو جوماتونو او معبدونو ښکلی دی. 
- زه خپل خدای ته درناوی کوم، خو له بشریت سره هم مینه او محبت لرم. 
- د ښځو دنده ده، چې د نارینه وو اخلاق وروزي. 
- چې خبره د پیسو شي، بیا ټول یو دین و قانون مني. 
- تاریخ،  د بشر د جنایتونو او بدبختیو انځور دی. 
- لکه څنګه چې انسانان تاریخ جوړوي، تاریخ هم انسان جوړوي. 
- موږ ټول یو شان له میندو زېږېدلي یو، یوازې ښه والی او پرهېزګاري مو تر منځ برید ټاکي. 
- هر انسان هغه هستي ده، چې په خپل پېر او عصر کې ژوند کوي، خو یو شمیر لږ کسان یوازې د هغه وخت له دودیزو اندونو او افکارو څخه بهر ژوند کولئ شي. 
- د بدیو وروستی پړاو، د تېري په لار کې د قانون کارول دي. 
- له حق او حقیقت سره مینه وکړه خو تیروتنې او خطا ته بښنه وکړه. 
- انسان هماغه شیبه چې د خپلواکېدو پرېکړه کوي، خپلواک دی. 
- اختلاف د انسان تر ټولو لوی شر دی او زغم یې یوازینۍ لار ده. 
- هنرونه ټول سره وروڼه دي، هر یو پر بل وړانګې اچوي. 
- تر هغې چې د ادب قلم زما په لاس کې دی، دا غم نه راځي چې د پاچاهۍ تاج مې پر سر نه شته. 
- هغوی چې غواړي د کال څلور موسمه د پسرلي وي نه ځان پېژني، نه پنځ (طبیعت) او نه هم ژوند. 
- په یوه ټولنه کې چې کار د وړتیا او  استعداد پر بنسټ نه وي وېشل شوی په حقیقت کې یې ټول خلک بېکاره دي. 
- موږ ټول د زېږېدو له ورځې برابر پیدا شوي یو، خو د امتیاز توپیر مو په رښتینولۍ او سپېڅلتیا کې دی. 
- د پنځ (طبیعت) ځواک تل د روزنې او پالنې نه زیات دی. 
*** 
په درنښت او ادبي مینه : انجنیر عبدالقادر مسعود

هغه د فرانسې نامتو شاعر، ناول، رومان او ډرامه لیکونکی دی، چې د فبرورۍ میاشتې پر (۲۶)مه، پر(۱۸۰۲)زېږدیز کال د فرانسې په «بزانسون» سیمه کې دې نړۍ ته سترګې غړولې دي. هوګو لومړنۍ زده کړې په پاریس کې سر ته ورسولئ. څه مودې وروسته یې په شعر، لاتيني ژبه او ریاضي کې ښه نوم وايست. هوګو په فرانسه کې ادبي شهرت لومړی د هغهٔ د شعرونو  او وروسته د هغهٔ د رومانونو او ډرامو له لارې تر لاسه کړ. دی د فرانسوي د رومانتیسم سبک پلوي وو. د هوګو شعري ټولګه په (۱۷)کلنۍ کې چاپ شوه. چې خلکو یې ښه هرکلی وکړ. هوګو د فرانسې تر ټولو ستر رومانتیک لیکوال وو، چې شهکار ناولونه یې لیکلې دي، د تیاتر لپاره یې نندارې کښلې دي او په نولسمه پېړۍ کې یې په فرانسه او اروپا کې د ازادۍ غوښتونکو نهضتونو سره ملتیا کړې ده.  د ده ځينې مهم نښیرونه (اثار) دا دي لکه: « بیوزلان یا بېنوایان، هغه سړی چې خاندي، د خزان پاڼې، د یوه محکوم وروستۍ ورځ، وړوکی ناپيلیون او نور ...» 
ویکتور هوګو د مې میاشتې پر  (۲۲) مه پر(۱۸۸۵)ز کال کې د (۸۳)کلونو په عمر په پاریس کې مړ شوی دی. 
د ویکتور هوګو ځینې ګټورې او مهمې خبرې تاسو مخې ته ږدم:  
- یوه کوچنۍ مرغۍ، چې تر پاڼو لاندې غاړه وهي، د خدای د شتوالي، پېژندلو ته بس ده. 
- له ښکلا سره چې سپېڅلتیا نه وي د داسې ګل په شان ده چې عطر او بوی نه لري. 
- ادبیات د تمدن پټ راز دی او شعر د پټو هیلو سر چینه ده. 
- شعر هغه پاروونکی ساز دی، چې د پنځ (طبیعت)، بشر او پيښو غږونه او اوازونه یې سره یوځای کړې دي.         
- هغه څوک نيکمرغه دی، چې د نورو د عزت او درناوي لارې ورته مالومې وي او د نورو خوشالي د خپلو خوشالیو په اندازه احساس کړي. 
-د ضمیر او وجدان عذاب په سوزنده صحرا کې تر مړینې ډېر بد دی. 
- هره پاک لمنې ښځه ښکلې او زړه وړونکې ده. 
- له دغو دوو کلمو، انسان او انسانیت څخه؛  لومړی د کوڅو په منځ کې او دویم د کتابونو په مخ کې ګرځي راګرځي. 
- له داسې چا سره مینه وکړه، چې وړ یې وي، نه تږی ځکه تږی یوه ورځ نه یوه ورځ مړېږي. 
- له سر نه تېرېدل، بریالیتوب ته رسېدل دي. 
- چې مرګ دې ومانه، بری به وګټې. 
- هره زانګو یو ګور دی. 
- دوې ورځې د نارینه وو د خوښۍ ورځې وي: هغه ورځ چې واده کوي او هغه ورځ، چې خپله میرمن خاورو ته سپاري. 
- واده یو پیوند دی یا به ښه میوه ونیسي یا بده. 
- ټول واقعي جهنم یواځې په یوه کلمه کې دی: یواځیتوب. 
- بد مرغي، اروا روزي. 
- بد قسمتي د استعداد او وړتیا پالونکی دی. 
- بد مرغي، عقل و پوهه روزي. 
- بد مرغي د هوښیارۍ زېږنده ده. 
- حتا تر ټولو زیاته توره شپه هم رڼا کېږي او لمر راخېږي. 
- د نني هنر موخه ژوند دی، نه ښکلا. 
- هغه کسان چې نه شي کولای ځان کنترول کړي، اړ دي چې د نورو اطاعت وکړي. 
- تر ټولو نيکمرغه هغه څوک دی، چې له دې دوه څیزونو څخه یوه ته لاسرسی ولري : لومړی ښه کتاب او دویم هغه دوست چې د کتاب اهل وي. 
- باید د علم دړې او دروازې ټولو ته پرانیستې وي، هر ځاې چې د کښت او کرنې ځمکه وي او هر ځاې چې انسان وي، هلته باید کتاب هم وي. 
- د ټولنې ښه والی او بد والی زموږ د خپلو کړنو پایله ده، د ګیلې او شکایت پر ځای باید بدمرغي له منځه یوسو. 
- مخکې تردې چې منی راشي، نو له هر پسرلي څخه ګټه واخلئ. 
ـ  په هر ولس کې یو څراغ دی، چې ټولو خلکو ته رڼا ورکوي او هغه ښوونکی دی. 
- د ماشومانو راتلونکې د مور او پلار په روزنه پورې تړاو لري. 
- د مور غیږه یو نه هیریدونکی نرمښت لري چې ماشوم پکې آرامېږي. 
- د مور لاسونه له مهربانۍ او شفقت څخه جوړ شوې دي او کوچنیان ډېر په خوښۍ ورباندې خوب کوي.              
- تر ټولو نیک اولاد هغه دی چې په اعمالو یې مور او پلار ویاړي. 
- لا موشوم وم چې د لویوالي او عظمت هوډ راسره وو. 
- د پوهې او علم ور دې د هر چا پر مخ پرانیستی وي، هر چېرته چې کړنه ده او هر چېرته چې انسان دی، نو هلته باید کتاب هم وي. 
- هغه قلم، چې د خیر په کار کې ونه چلول شي، نو مات دې شي. 
- الماس د ځمکې له ژورو  پرته موندل کیدی نشي، او حقیقتونه د اندو فکر له ژورو پرته نشي موندل کیدی. 
- د ناپېژندو تر منځ د ملګرتیا څرګندېدل د ستونزو ښکلا ده. 
- زما تر ټولو ښه ملګری هغه دی، چې ورین تندی لري. 
- تر دې چې نور له تا سره مينه ولري، دا ډېره پرتمينه ده چې ته له چا سره مينه ولرې. 
- ډېر ستر ازمون اخستونکی الله دی او ډېر کوچنی ازمون ورکوونکی د خدای بنده دی. 
- لوږه او بې وزلي، نارینه جنایت ته او ښځه فحشا ته هڅوي. 
ـ ریښتینې مینه څه ده؟ په کوڅه کې مې یو بې وزله  میین او عاشق ځوان ولید په داسې حال کې چې زړه خولۍ یې پر سر وه، او ټوټه ټوټه کرتی یې اغوستې وه او د باران اوبه یې د بوټانو څخه بهېدې،  د هغه اروا د ستوري په څیر روښانه ځلېده. 
- ژوند د یو ګل په څیر دی او مینه د هغه ګل عسل. 
- بې ښېګڼې ښکلا بې بویه ګل دی. 
- له  ښکلا سره مینه کول د رڼا لیدل دي. 
- هر ښونځی مو چې پرانیست د بندیخانې او زندان یو ور مو وتاړه. 
- ذهن د هغه څه له لارې بډای کیږي چې موږ یې ترلاسه کوو او زړه، د هغه څه سره چې موږ یې ورکوو.                
- د پوځ د يرغل مخه نيول کيدای شي، خو د اندونو او افکارو، ګروهو او عقایدو د يرغل مخه نه شي نيولای.       
- هغه څوک چې خپل تکل او اراده  نشي کولئ د نورو اطاعت کولو او پیروي ته اړ کیږي. 
- یواځې هغه کلمه چې څښتن تعالی د هر سړي پر ټنډه لیکلې ده، هیله ده. 
- د بشر له پاره په ژوند کې هیلې دومره ارزښت لري، لکه مرغانو ته بڼکې او وزرې. 
 - ته هغه رڼا یئ چې زما د سترګو په تیاره کې ځلیږې او ما ته اسره او امید او انګیزه راکوئ. 
 - واده عجیبه شی دی کله له زمري ګیدړه او کله له ګیدړې زمری جوړوي. 
- انسانان له توان نه بې برخې نه دي بلکې له تکل او ارادې نه بې برخې دي. 
- د انسان لپاره د هیلو مړه کیدل، رښتینی مرګ دی. 
- له مرګه مه وېرېږئ، له دې څخه ووېرېږئ، تر هغه چې تاسو ژوندي یاست ستاسو دننه یو څه د انسانیت په نوم که مړ شي. 
- د هغې مرغۍ په څېر اوسه چې يوه شېبه پر يوې کمزورې څانګه کيني، سندرې وايي او احساس کوي چې څانګه لرزېږي خو خپلې نغمې ته دوام ورکوي، ځکه ډاډمنه ده چې وزرې لري. 
- ژوند پخپله لنډ دی؛ د وخت په ضایع کولو سره یې نور هم مه لنډوئ! 
- ژوندي کسان هغه دي چې مبارزه کوي هغوی چې بې مبارزې ژوند کوي مړه دي. 
- خپلو ماشومانو ته د شتمن کیدو لوست او درس مه ورکوئ خو هغوی ته دا ور زده کړئ چې خوشاله واوسي تر څو د شیانو په ارزښت پوه شي نه د بیې او قیمت. 
***
په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود
- که د یو مل ت په سر کې د پوهې او اخلاقو تخم وکرئ، څارنه یې وکړئ، روښانه یې کړئ او روزنه یې وکړئ، و به وینئ چې نور دا نازک خیاله سرونه د ډار او مړینې نه دي. 
- د نا پېژاندو تر منځ د ملګرتیا څرګندېدل د ستونزو ښکلا ده. 
***

هغه د لرغوني روم فیلسوف، سیاستوال، وکیل، ویناوال، شاعر او لیکوال وو، چې شاوخوا یوه پیړۍ مخکې له میلاد مسیحي څخه یې ژوند کړی دی. هغه پر (106) مخکې له میلاده د جنورۍ په دریمه نیټه د روم په سویل ختیځ کې په سل کیلومترۍ کې د «ارپینو» په ښار کې زیږیدلی دی. نوموړی د یوې شتمنې کورنۍ زوی وو او له ماشومتوبه یې بېلابېل علوم زده کړل او په ځوانۍ کې نامتو شاعر شو. په روم او یونان کې یې د فلسفې، بلاغت او بیان  زده کړې، کړې وې. ډیری لیکوال او تاریخ پوهان هغه د روم په تاریخ کې ترټولو لوی او نوموتی متفکر ګڼي. د ډیرو لیکنو او کتابونو له امله چې هغهٔ کښلي دي، دی د یو نامتو لیکوال په توګه پېژندل شوی دی. د نوموړي غوره کتابونه دا دي: «څنګه زوړ شو»، «د ازادۍ په دښمن باندې برید»، «څنګه ملګرتیا وکړو» او همداسې نور ... د سیسیرو ژوند او نښیرونو (اثارو) د بیان، اخلاقو او سیاست په برخو کې په لویدیځ اندو فکر ژور اغېز پرېښود. هغه رومانیان د یوناني فلسفې د مهمو ښوونځیو سره اشنا کړل او د لاتیني فلسفي لغت‌نامه یې جوړه کړه ترڅو خپل ځان د ژبپوه، ژباړونکي او مهم فلسفي شخصیت په توګه وړاندې کړي. ده خپل لوی اغېز پر غوره روڼاندو لکه: «جان لاک، ډیوډ هیوم، او شارل دو مونتسکیو» پرې ایښی دی. د هغه نښیرونه(اثار) د اروپایي فرهنګ په تاریخ کې له اغېزناکو نښیرونو(آثارو) څخه شمېرل کیږي. سیسرو د پوځي تخنیکونو په زده کولو سره په بېلابېلو جګړو کې هم برخه اخیستې وه. هغه ختیځ ته هم سفر وکړ او د نړۍ د دې سیمو د خلکو له فلسفې او حکمت سره هم اشنا شو. سیسرو د «مارک انتوني» په امر ووژل شو.
دا هم د مارکوس تولیوس سیسرو ګټورې او مهمې خبرې او ویناوې:
- که یو باغ او یو کتابتون ولرئ هر هغه څه لرئ چې ورته اړتیا وي. 
-  کور پرته له کتابونو لکه یو بې اروا بدن دی. 
- هیڅکله زیاتوالی او افراط مه کوئ، خو پرېږدئ، چې انډول(برابري) او اعتدال ستاسو لارښود وي. 
- زه په دې نه شرمېږم چې منښته، اقرار او اعتراف وکړم، چې زه له هغه څه څخه ناپوه یم چې زه پرې نه پوهېږم. 
- هوښیارانو ته پوهه او عقل لارښونه کوي، منځني عقلونو ته آزمایښت او تجربه، نا پوه او احمقانو ته اړتیا او ظالمانو ته غریزه. 
- د دې لپاره چې موږ آزاد خادمان واوسو، موږ باید ټول د قانون خادمان واوسو. 
- د خلکو خوندیتوب تر ټولو لوړ قانون دی. 
- جګړه قانون وژني. 
- زه هیڅکله د بل چا شتمني دومره نه ستایم، چې  له خپلې شتمنۍ څخه ناراضه شم. 
- د کایناتو لوست او مطالعه به نیمګړي وي تر څو چې عمل یې و نه څارل شي. 
- موږ خپلې خوښۍ هېره وو، خو غمونه او رنځونه مو په یاد دي. 
- زړور انسان د ایمان څخه ډک وي. 
- د جګړې په وخت کې، قوانین چُپ او خاموش دي. 
- جګړه، د هغو کسانو د وژلو ځای دی چې یو بل نه پیژني او د هغو کسانو په ګټه ده چې یو بل پېژني خو یو بل نه وژني. 
- عادت خورا پیاوړی دی، دا موږ ته د ستړیا زغم  او د درد، ټپ او زخم څخه د کرکې او نفرت کولو لوست او درس راکوي. 
- چوپتیا او خاموشي د خبرو اترو  له هنرونو څخه دی. 
- نا عادلانه او نا حقه سوله تر عادلانه جګړې ښه ده. 
- مخکې له دې چې تاسو پیل وکړئ په پاملرنې سره یې پلان کړئ. 
- تاسو به نورو ته همدومره ارزښت ورکوئ څومره چې تاسو د ځان لپاره ارزښت ورکوئ. 
- طبیعي ده چې هر څوک تېروتنې کوي، خو یوازې نا پوه او احمق تېروتنې ته دوام ورکوي. 
- پوهه چې له نیاو(عدالت) څخه جلا وي د حکمت او هوښیارتیا په ځای خیانت بلل کیدی شي. 
- خو ازادي څه ده؟ د ژوند کولو ځواک لکه څنګه چې یو څوک یې غواړي. 
- د شریعت احکام دا دي: په صداقت سره ژوند کوه، هیچا ته ضرر مه رسوه او د نورو حقوق ادا کول. 
- هیڅکله هم ملګري مه ځوروئ، حتا په ټوکه کې. 
- ریښتیني ملګري او دوستان که له سترګو لرې شي، له زړه نه، نه لرې کېږي. 
- دوستي او ملګرتیا د تقوی پر بنسټ ټینګه وي. که دا بنسټ له منځه ولاړ شي، دوستي او ملګرتیا به هم ړنګه شي. 
- هغه کسان چې دوستي له ژوند څخه لرې کوي، داسې دي لکه چې لمر مو له نړۍ نه اخيستی وي. 
- تاسو هیڅکله د کوچنیو خلکو سره لوی کارونه نشئ کولئ. 
- مننه او شکریه نه یوازې یو فضیلت دی بلکې د ټولو فضیلتونو پلار هم دی. 
- د دولت لپاره د انساني دندې په پرتله کومه غوره او ارزښتاکه دنده ده چې وده کوونکي نسل ته لوست او درس ورکوي. 
- دا ځانګړنه د هغه نا پوه او احمق لپاره ده چې د نورو کمزوري او عیبونه ګوري او خپل کمزوري او عیبونه هېروي. 
- د پنځ «طبیعت» د قانون له مخې، عادلانه دا ده، چې هیڅوک باید د بل په زیان او زیان رسولو سره بډای نشي. 
- څومره چې موږ لوړ مقام ته رسېږو هغومره باید عاجز او متواضع واوسو. 
- هیڅکله لویوالي او عظمت ته نه رسیږئ، تر څو چې په هغه لاره کې ډېر زیار او زحمت ونه باسئ. 
- مېړه باید د کور مغز او ښځه یې زړه وي. 
- مینه هڅه کوي چې له ښکلا څخه الهام اخیستونکي ملګرتیا را مینځته کړي. 
***
په درنښت او ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود

نور محمد غفوری

چکیده
عدالت اجتماعی از بنیادی‌ترین مفاهیم در فلسفهٔ سیاسی و علوم اجتماعی است که به توزیع منصفانه منابع، فرصت‌ها، حقوق و مسئولیت‌ها در جامعه می‌پردازد. این مقاله با رویکرد تحلیلی- نظری، مفهوم عدالت اجتماعی را از منظر اندیشه‌وران کلاسیک و معاصر بررسی کرده و تأکید می‌کند که تحقق آن مستلزم تلفیق حاکمیت قانون، سیاست‌های بازتوزیعی کارآمد، نظام آموزشی فراگیر، مشارکت سیاسی و فرهنگ مدنی مبتنی بر برابری است. مقاله نشان می‌دهد که عدالت اجتماعی، مفهومی چندبعدی است که نه به یک نظریه یا یک دانشمند خاص محدود می‌شود و نه صرفاً محصول یک ایدئولوژی معین است.

1. مقدمه

عدالت اجتماعی همواره یک مسئلهٔ مهم و اصلی اندیشهٔ سیاسی بوده است. از فلسفهٔ یونان باستان تا نظریه‌های معاصر، پرسش اساسی این بوده است که چگونه می‌توان نظمی اجتماعی برقرار کرد که در آن افراد از حقوق برابر برخوردار باشند و فرصت‌های زندگی به‌طور منصفانه توزیع شود. در عصر مدرن، گسترش دولت‌های ملی، پیچیدگی ساختارهای اقتصادی و افزایش نابرابری‌های جهانی اهمیت عدالت اجتماعی را دوچندان کرده است.

عدالت اجتماعی یک نظریهٔ واحد و انحصاری ندارد، بلکه مفهومی است که در سنت‌های فکری مختلف- لیبرالی، سوسیالیستی، سوسیال‌دموکراسی، مسیحی اجتماعی، جمهوری‌خواهانه و اسلامی- تعبیرهای متفاوت یافته است. بنابراین، عدالت اجتماعی «متعلق به یک دانشمند یا یک ایدئولوژی خاص» نیست و زمینهٔ گفت‌وگوی نظری بین مکاتب مختلف را فراهم می‌آورد.

2. مبانی نظری عدالت اجتماعی

 2.1. رویکرد لیبرال

در سنت لیبرال، عدالت اجتماعی بیشتر بر برابری حقوقی، آزادی‌های فردی و فرصت‌های برابر تأکید دارد. مهم‌ترین نظریهٔ معاصر در این حوزه، نظریهٔ عدالت به‌مثابه انصافِ جان رالز[1] است. رالز دو اصل اساسی را مطرح کرده است:

اصل آزادی برابر برای همه شهروندان:
اصل تفاوت:
اصل نخست رالز (اصل آزادی برابر برای همه شهروندان ) بیان می‌کند که هر فرد باید از وسیع‌ترین مجموعهٔ آزادی‌های اساسی برخوردار باشد، مشروط بر آن‌که این آزادی‌ها با آزادی‌های مشابه دیگران سازگار باشد. این آزادی‌ها شامل آزادی بیان، آزادی وجدان، آزادی اندیشه، حق مشارکت سیاسی، حق مالکیت شخصی و خصوصی و آزادی از بازداشت خودسرانه است. هیچ فردی نباید بدون دلیل قانونی روشن، بدون حکم مقام صلاحیت‌دار قضایی، و بدون رعایت مراحل قانونی عادلانه دستگیر یا زندانی شود. این اصل یکی از حقوق اساسی بشر است و برای جلوگیری از سوءاستفاده قدرت، سرکوب سیاسی و نقض کرامت انسانی وضع شده است. آزادی از بازداشت خودسرانه تضمین می‌کند که امنیت افراد تابع قانون باشد، نه اراده اشخاص یا مقامات.[1]

اصل دوم رالز که به «اصل تفاوت» مشهور است، ناظر بر تنظیم نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی است. بر اساس این اصل، نابرابری‌ها تنها در صورتی عادلانه‌اند که دو شرط را برآورده سازند:

مناصب و موقعیت‌های اجتماعی باید تحت شرایط «برابری منصفانه فرصت‌ها» در دسترس همگان باشد؛
نابرابری‌ها باید به بیشترین نفع محروم‌ترین اعضای جامعه تمام شود.
مراد رالز این نیست که همه افراد جامعه باید کاملاً برابر باشند، بلکه او می‌پذیرد که تفاوت در درآمد یا موقعیت اجتماعی ممکن است انگیزهٔ تولید و کارایی اقتصادی را افزایش دهد. اما این تفاوت‌ها زمانی مشروع‌اند که وضعیت آن افراد جامعهٔ را که در بدترین‌حالت قرار داشته باشند، نسبت به هر نوع و نمونهٔ توزیع دیگر بهبود بخشند.

برای مثال، اگر پرداخت دستمزد بالاتر به متخصصان باعث رشد اقتصادی شود و در نتیجه منابع بیشتری برای خدمات عمومی، آموزش و حمایت اجتماعی فراهم گردد، این نابرابری می‌تواند عادلانه تلقی شود. اما اگر نابرابری صرفاً به انباشت ثروت در دست گروهی خاص بینجامد و وضعیت محرومان را بهبود ندهد، از دیدگاه رالز غیرعادلانه است.

اصل تفاوت در واقع کوششی است برای آشتی دادن کارایی اقتصادی با عدالت اجتماعی؛ به این معنا که ساختار اساسی جامعه باید به گونه‌ای طراحی شود که حتی کم‌برخوردارترین افراد نیز از همکاری اجتماعی بیشترین سود ممکن را ببرند. (Rawls, 1971) اینجا مطلب عبارت از کسانی اند که از نظر منابع، فرصت‌ها، قدرت یا توانمندی‌های اساسی زندگی در پایین‌ترین موقعیت اجتماعی قرار دارند:

به درآمد و ثروت کافی دسترسی ندارند؛
از آموزش و خدمات صحی مناسب محروم‌اند؛
از فرصت‌های شغلی پایدار برخوردار نیستند؛
در معرض تبعیض، حاشیه‌نشینی یا بی‌قدرتی سیاسی قرار دارند؛
توانایی بالفعل برای مشارکت کامل در زندگی اجتماعی را ندارند.
این گروه می‌تواند شامل فقرا، بیکاران مزمن، کارگران غیررسمی، افراد دارای معلولیت، زنان در جوامع نابرابر، اقلیت‌های قومی یا مذهبی محروم، مهاجران بی‌مدرک و ساکنان مناطق حاشیه‌ای باشد. از این منظر، عدالت اجتماعی مستلزم طراحی نهادهایی است که فرصت‌های برابر را تضمین کنند و شکاف‌های ناعادلانه را کاهش دهند.

2.2. رویکرد مارکسیستی

در اندیشهٔ سوسیالیستی کلاسیک، به ویژه نزد کارل مارکس[2]، عدالت اجتماعی بدون تغییر بنیادین ساختار مالکیت و رفع استثمار طبقاتی ممکن نیست. مارکس عدالت را در چارچوب مناسبات تولید و ساختار طبقاتی تحلیل می‌کند؛ نابرابری نتیجهٔ مالکیت خصوصی ابزار تولید و استثمار نیروی کار است. بنابراین، تحقق عدالت اجتماعی مستلزم تغییر ساختار اقتصادی و الغای مناسبات طبقاتی در جامعه است.

در دستگاه فکری کارل مارکس Karl Marx، عدالت مفهومی وابسته به قواعد و معیارهای پذیرفته‌شده مستقل از تاریخ نیست، بلکه در پیوند با زیربنای اقتصادی و مناسبات تولیدی فهمیده می‌شود. آنچه در سطح حقوق و دولت به‌عنوان «برابری» یا «عدالت» معرفی می‌گردد، در تحلیل نهایی بازتاب ساختار طبقاتی جامعه است. نظریهٔ ارزشِ کار نشان می‌دهد که سود سرمایه‌دار از تصاحب «ارزش اضافی» ناشی می‌شود؛ یعنی بخشی از کارِ پرداخت‌نشدهٔ کارگر. بدین‌ترتیب، بی‌عدالتی نه انحرافی اخلاقی، بلکه پیامد منطقی شیوهٔ تولید سرمایه‌داری است. از این منظر، دولت و نظام حقوقی نیز بخشی از روبنای ایدئولوژیک‌اند که مناسبات مسلط را تثبیت می‌کنند. بنابراین، تحقق عدالت اجتماعی مستلزم گذار تاریخی از سرمایه‌داری، اجتماعی‌شدن ابزار تولید و محو تدریجی تمایزات طبقاتی است؛ پروسهٔ که در نهایت به جامعه‌ای بدون استثمار و سلطهٔ طبقاتی می‌انجامد.

2.3. رویکرد قابلیت‌ها

آمارتیا سن[3] رویکرد «قابلیت‌ها» را مطرح کرده است. در این دیدگاه، عدالت صرفاً در توزیع درآمد تعریف نمی‌شود، بلکه در گسترش توانمندی‌های واقعی افراد برای انتخاب سبک زندگی مطلوب است. آموزش، سلامت و آزادی‌های مدنی از عناصر کلیدی عدالت اجتماعی به‌شمار می‌روند.

آمارتیا سن رویکرد «قابلیت‌ها» را به‌عنوان بدیلی برای نظریه‌های صرفاً درآمدمحور یا فایده‌گرایانه مطرح کرده است. در این چارچوب، عدالت اجتماعی نه بر پایهٔ میزان ثروت یا مطلوبیت ذهنی، بلکه بر اساس «قابلیت‌های واقعی» افراد برای انجام دادن و بودن آنچه ارزشمند می‌دانند سنجیده می‌شود. به بیان دیگر، عدالت را بر اساس احساس رضایت، خوشی یا خشنودی درونی افراد سنجیده نمی شود، بلکه مهم آن است که افراد تا چه اندازه امکان دسترسی عملی به فرصت‌هایی چون آموزش باکیفیت، خدمات صحی، مشارکت سیاسی و آزادی‌های مدنی دارند. از دید سن، فقر صرفاً کمبود درآمد نیست، بلکه محرومیت از قابلیت‌های اساسی انسانی است؛ بنابراین، سیاست‌های عادلانه باید معطوف به توانمندسازی افراد و گسترش آزادی‌های واقعی آنان باشد، نه صرفاً افزایش تولید یا توزیع پول.

2.4. عدالت اجتماعی در اسلام

در اندیشهٔ اسلامی، عدالت اجتماعی یکی از اصول بنیادین نظام اجتماعی است و ریشه در مفهوم «عدل» به‌عنوان صفت الهی دارد. قرآن کریم بر برپایی قسط و عدالت در روابط فردی و جمعی تأکید می‌کند («إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ» - نحل: ۹۰) و یا («لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ» حدید: ۲۵). عدالت اجتماعی در اسلام محدود به برابری حقوقی نیست، بلکه شامل حمایت از محرومان، منع استثمار، رعایت حقوق کار و مالکیت مشروع و توزیع منصفانه ثروت است. به عبارت دیگر: عدالت باید به صورت عینی و عملی در ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و قضایی تحقق یابد، نه صرفاً به عنوان یک اصل نظری یا اخلاقی باقی بماند.

نهادهایی مانند زکات، صدقه، خمس و وقف ابزارهایی برای کاهش فقر و جلوگیری از تمرکز افراطی ثروت هستند. سنت پیامبر اسلام (ص) و سیرهٔ خلفای راشدین، به‌ویژه عمر بن خطاب[4]، نمونه‌هایی روشن از اجرای عدالت اجتماعی و معیار مشروعیت حاکمیت ارائه می‌دهند. متفکران اسلامی مانند الغزالی و ابن خلدون نیز ابزارهایی مانند زکات، خمس و وقف را برای کاهش نابرابری و تحقق عدالت اجتماعی معرفی کرده‌اند. بدین ترتیب، عدالت اجتماعی در اسلام ترکیبی از مسئولیت فردی، همبستگی اجتماعی و تعهد حاکمیت به رفاه و کرامت انسانی است.

 2.5. عدالت اجتماعی در سوسیال‌دموکراسی

سوسیال‌دموکراسی کوششی نظری و عملی برای تلفیق دموکراسی سیاسی با عدالت اقتصادی است، بدون آن‌که سازوکارهای بازار و مالکیت خصوصی به‌طور کامل نفی شوند. این جریان در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم در بستر جنبش‌های کارگری اروپا شکل گرفت و به‌تدریج از سوسیالیسم انقلابی فاصله گرفت. نظریه‌پرداز برجستهٔ این سنت، ایدوارد برنشتاینEduard Bernstein [5]، با نقد برداشت‌های جبرگرایانه از مارکسیسم استدلال کرد که گذار به سوسیالیسم نه ضرورتی تاریخی و اجتناب‌ناپذیر، بلکه نتیجهٔ عمل آگاهانهٔ شهروندان و اصلاحات تدریجی در چارچوب نهادهای دموکراتیک است. از نظر او، تحولات اجتماعی حاصل تعامل پیچیدهٔ عوامل اقتصادی، سیاسی و فرهنگی است و عدالت اجتماعی می‌تواند از طریق مبارزهٔ قانونی، گسترش حقوق اجتماعی و تقویت نهادهای مدنی تحقق یابد.

سوسیال‌دموکراسی، در عین پذیرش نقد مارکسیستی نسبت به نابرابری‌های ساختاری و تمرکز سرمایه، راهبردی اصلاح‌طلبانه و نهادی را برمی‌گزیند. این رویکرد می‌پذیرد که اقتصاد بازار بدون تنظیم دموکراتیک به بازتولید نابرابری می‌انجامد؛ اما به جای الغای کامل مالکیت خصوصی، بر ایجاد سازوکارهای نهادی برای مهار پیامدهای نابرابرکنندهٔ بازار تأکید دارد. در این چارچوب، «دولت رفاه» به‌عنوان نهادی تاریخی و عملی عمل می‌کند که مصالحه میان طبقات مختلف و بازتوزیع منابع اقتصادی و اجتماعی را نهادینه می‌سازد و از این طریق ثبات اجتماعی و عدالت نسبی را تضمین می‌کند.

عدالت اجتماعی در سوسیال‌دموکراسی سه بُعد اساسی دارد:

۱. بُعد حقوقی- سیاسی: تضمین کرامت انسانی، حقوق اجتماعی و آزادی‌های مدنی در چارچوب حاکمیت قانون و نهادهای پاسخگو؛
۲. بُعد اقتصادی- ساختاری: کاهش نابرابری‌های طبقاتی و ایجاد فرصت‌های برابر از طریق سیاست‌های مالیاتی تصاعدی، بیمه‌های اجتماعی، حمایت قانونی از کارگران و خدمات عمومی همگانی؛
۳. بُعد فرهنگی- اجتماعی: تقویت همبستگی اجتماعی، مشارکت مدنی و مسئولیت جمعی که پشتوانهٔ اخلاقی و نهادی نظم عادلانه است.

در مقایسه با لیبرالیسم کلاسیک، که عدالت را عمدتاً در تضمین آزادی‌های فردی و برابری حقوقی خلاصه می‌کند و نقش دولت را محدود می‌داند، سوسیال‌دموکراسی بر این باور است که آزادی بدون پشتوانهٔ مادی و اجتماعی برای بسیاری از شهروندان صرفاً صوری است. در عین حال، برخلاف سوسیالیسم انقلابی که تحقق عدالت را در الغای مالکیت خصوصی و دگرگونی بنیادین ساختار سرمایه‌داری می‌جوید، سوسیال‌دموکراسی بر اصلاح تدریجی، اقتصاد مختلط (بازار اجتماعی) و نهادهای دموکراتیک تأکید دارد. بدین‌ترتیب، این رویکرد جایگاهی میانه و میانجی دارد: نه به حداقل‌گرایی دولت رضایت می‌دهد و نه به حذف کامل بازار، بلکه می‌کوشد از طریق نهادهای پاسخگو، دولت رفاه و سیاست‌های بازتوزیعی، تعادلی پایدار میان آزادی، برابری و همبستگی اجتماعی برقرار سازد.

۲.۶ عدالت در مسیحیت اجتماعی:

در سنت مسیحیت اجتماعی، عدالت مفهومی صرفاً حقوقی یا فردی نیست، بلکه امری اخلاقی- اجتماعی و ساختاری به شمار می‌رود. این رویکرد که در بستر تحولات اجتماعی و صنعتی قرن نوزدهم شکل گرفت، بر این باور است که ایمان مسیحی باید در عرصهٔ حیات اجتماعی و اقتصادی نیز تحقق یابد. از این منظر، عدالت مستلزم دفاع از کرامت ذاتی انسان، حمایت از محرومان، کاهش نابرابری‌های اقتصادی و اصلاح ساختارهای ناعادلانهٔ اجتماعی است. بنابراین، عدالت نه تنها به رعایت انصاف در روابط فردی محدود نمی‌شود، بلکه شامل مسئولیت جمعی جامعه برای ایجاد شرایط عادلانهٔ زندگی و مشارکت برابر در منابع و فرصت‌ها نیز می‌گردد. در این چارچوب، همبستگی اجتماعی و تعهد اخلاقی به خیر عمومی جایگاهی اساسی دارد.

۲.۷ عدالت از دید جمهوری‌خواهانه
در اندیشهٔ جمهوری‌خواهانه، عدالت پیوندی بنیادین با آزادی و مفهوم «عدم سلطه» دارد. جامعهٔ عادل جامعه‌ای است که در آن هیچ فرد یا نهادی نتواند به‌صورت خودسرانه بر دیگران اعمال قدرت کند. از این رو، عدالت مستلزم حاکمیت قانون، پاسخگویی قدرت سیاسی و مشارکت فعال شهروندان در عرصهٔ عمومی است. در این دیدگاه، برابری حقوقی و تضمین آزادی‌های مدنی اهمیت اساسی دارد و تمرکز قدرت یا وابستگی ساختاری که به سلطه بینجامد، مغایر عدالت تلقی می‌شود. بنابراین، عدالت جمهوری‌خواهانه نه تنها به توزیع منصفانهٔ منابع توجه دارد، بلکه بیش از هر چیز بر سامان سیاسی‌ای تأکید می‌کند که آزادی شهروندان را از طریق نهادهای پاسخگو و ساختارهای غیرسلطه‌گر تضمین نماید.

در نظریهٔ جمهوری‌خواهانهٔ عدالت، که در قالب مدرن آن عمدتاً توسط Philip Pettit  [6] در اواخر دههٔ ۱۹۹۰ مطرح شد، عدالت نه صرفاً در آزادی منفی (عدم مداخلهٔ دیگران) بلکه در آزادی از سلطه و کنترل خودسرانه معنا می‌یابد. از این دیدگاه، جامعهٔ عادل جامعه‌ای است که در آن هیچ فرد یا گروهی نتواند به‌طور خودسرانه بر دیگران سلطه کند و نهادهای سیاسی و حقوقی پاسخگو، آزادی واقعی و فرصت مشارکت مؤثر را برای همه تضمین می‌کنند. بنابراین، عدالت جمهوری‌خواهانه بر مهار قدرت، پاسخگویی نهادها و جلوگیری از سلطهٔ ساختاری تأکید دارد و نابرابری صرف اقتصادی یا توزیع منابع را تنها یکی از عناصر ناعادلانه می‌داند .

جمع‌بندی نهایی  

عدالت اجتماعی مفهومی یک بعدی نیست که محدود به یک جنبه یا فقط از یک زاویه قابل فهم باشد، بلکه گره‌گاهی نظری است که در آن پرسش از آزادی، برابری، قدرت، اخلاق و ساختارهای اقتصادی به یکدیگر پیوند می‌خورند. سنت‌های فکری مختلف هر یک بُعدی از این گره‌گاه را برجسته ساخته‌اند. لیبرالیسم عدالت را در تضمین آزادی‌های بنیادین و برابری حقوقی می‌جوید؛ مارکسیسم آن را در نقد مالکیت و ساختارهای تولیدیِ مولدِ نابرابری دنبال می‌کند؛ رویکرد قابلیت‌ها بر امکان‌های واقعی زیستِ شایسته و توانمندی‌های انسانی تأکید دارد؛ اندیشه اسلامی عدالت را با قسط، مسئولیت اخلاقی و پیوند جامعهٔ ایمانی با خیر عمومی مرتبط می‌سازد؛ جمهوری‌خواهی آن را در قالب آزادی به مثابه عدم سلطه و مهار قدرت خودسرانه تعریف می‌کند؛ و مسیحیت اجتماعی بر کرامت ذاتی انسان و تعهد اخلاقی جامعه به حمایت از محرومان و اصلاح ساختارهای ناعادلانه تأکید می‌ورزد.

در این میان، سوسیال‌دموکراسی را می‌توان تلاشی برای میانجی‌گری تاریخی میان سه محور اصلی دانست:
نخست، محور آزادی‌محور که در لیبرالیسم و جمهوری‌خواهی برجسته است؛
دوم، محور ساختارمحور که در مارکسیسم نمود می‌یابد؛
و سوم، محور اخلاقی- همبستگی‌محور که در سنت‌های دینی و به‌ویژه مسیحیت اجتماعی و اندیشه اسلامی برجسته شده است.

سوسیال‌دموکراسی نه همچون مارکسیسم به گسست انقلابی از بازار می‌اندیشد، نه همچون لیبرالیسم کلاسیک به خودتنظیمی بازار بسنده می‌کند، و نه عدالت را صرفاً به وعظ اخلاقی فرو می‌کاهد. بلکه می‌کوشد عناصر هنجاری این سنت‌ها را در قالب نهادهای دموکراتیک، سیاست‌های بازتوزیعی و اقتصاد مختلط نهادینه سازد. از جمهوری‌خواهی، دغدغهٔ مهار قدرت و پاسخگویی را اخذ می‌کند؛ از سنت‌های اخلاقی، ضرورت همبستگی و حمایت از آسیب‌پذیران را؛ و از نقدهای ساختاری، حساسیت نسبت به نابرابری‌های نهادی و طبقاتی را.

از این منظر، عدالت سوسیال‌دموکراسی پروژه‌ای نهادی است: تحقق آن مستلزم پیوند سه سطح درهم‌تنیده است:
۱. سطح حقوقی–سیاسی: حاکمیت قانون، نهادهای دموکراتیک پاسخگو و تضمین آزادی‌های مدنی برای جلوگیری از سلطه؛
۲. سطح اقتصادی–ساختاری: تنظیم دموکراتیک بازار، سیاست‌های مالیاتی و رفاهی و مداخلهٔ هدفمند دولت برای کاهش نابرابری‌های ساختاری؛
۳. سطح فرهنگی–اخلاقی: تقویت فرهنگ همبستگی، مشارکت مدنی و مسئولیت جمعی که پشتوانهٔ هنجاری نظم عادلانه را فراهم می‌آورد.

بدین‌سان، سوسیال‌دموکراسی را می‌توان صورت‌بندی عملی کوششی دانست برای آشتی‌دادن آزادی و برابری در چارچوب نهادهای دموکراتیک. عدالت اجتماعی در این افق نه به حذف تنش میان ارزش‌ها، بلکه به مدیریت دموکراتیک آن‌ها می‌اندیشد. از این رو، عدالت اجتماعی نه یک وضعیت نهایی و ایستا، بلکه فرایندی تاریخی و مستمر است که در آن جامعه می‌کوشد از طریق اصلاح نهادها، مهار قدرت و گسترش فرصت‌ها، آزادی فردی را با برابری اجتماعی و همبستگی جمعی هم‌افق سازد.

نور محمد غفوری

20.02. 2026

منابع و پاورقی‌ها :

 هغه یو نامتو ایټالوي فیلسوف، تاریخ پوه او سیاست پوه، شاعر، ډرامه لیکونکی، زیرک دیپلومات، اروا پوه او تکړه لیکوال وو، چې په (۱۵)مه او (۱۶)مه پېړیو کې یې ژوند کړی، او ځینې یې د سیاسي علومو د عصري تګلارې بنسټ ایښودونکی ګڼي. ماکیاولي  پر (1469)زېږدیز کال کې د «فلورانس» ښار، چې په ایټالیا کې یې موقعیت درلود زیږیدلی دی. نوموړي ډېر ګټور او اغېزمن نښیرونه(اثار) کښلې دي. د ده دوه نوموتي نښیرونه لکه: «شهریار یا شهزاده» او «ګفتار ها یا ویناوې»په شپاړسمه او راتلونکو پیړیو کې د لویدیځې نړۍ په فکري او کلتوري ژوند ژورې او تلپاتې اغیزې پرې ایښې دي. ماکیاولي د ایټالیا پر یووالي او پیاوړتیا اندو فکر کاوه او غوښتل یې چې خپل هېواد د شر و فساد او د بهرنیانو له بریالي کېدو او تسلط څخه وژغوري. هغه خپل ژوند، سیاست او وطن پالنې ته سپارلی او وقف کړی وو. د ماکیاولي څخه مخکې د سیاست په اړه ډیرې خبرې شوې وې، خو د سیاست او عصري سیاست علم ماکیاولي پیل کړ. دی د سیاست په ډګر کې یو رښتینی متفکر او په اصل کې د سیاست په پوهه کې د ریالیسم بنسټ ایښودونکی وو. ماکیاولي، د عصري  فلسفې د پلار په توګه، په خپلو کارونو کې یې د اومانیستي او بشر پاله سیاست جوهر څرګند کړ. هغه د سیکولاریسم د پیل په عصر کې ژوند کاوه او غوښتل یې چې سیاست له دین څخه جلا کړي. هغه سیاست له دین او اخلاقو څخه جلا کړ او د یو خپلواک دولت په توګه یې دولت ته مخه کړه. نیکولو ماکیاولي د جون په (21)مه، پر (1527)ز کال کې په «فلورانس» د ایتالیا کې مړ شو، پرته له دې چې د ایټالیا د یووالي لپاره د هغه د هیلې پوره کولو شاهد وي.
دا هم د  نیکولو ماکیاولي اغېزناکې او ګټورې خبرې او ویناوې:
- هر څوک چې د تلپاتې بریا په لټه کې وي  باید د وخت سره سم خپل چلند بدل کړي. 
- هیڅ لوی  شی هیڅکله د خطر برته نه ترلاسه کېږي. 
- تر ټولو بده بېلګه په  ټولنه کې دا ده، چې قانون جوړ شي خو عمل پرې ونه شي.او تر ټولو بده دا ده چې قانون جوړونکی پخپله قانون ماتوي. 
- د خلکو شر و فساد د واکمنانو د شر و فساد له امله دی. 
- ښه زده کړه د ښو قواعدو څخه څرګندېږي. 
- د انسان لپاره اړينه ده، چې د جالونو د پېژندلو لپاره ګيدړ او د لېوانو د وېرولو لپاره ځواکمن زمری وي. 
- کوچني جرمونه غندل کیږي. خو لوی او جدي جرمونو جایزه اخلي. 
- ډېری خلک په اسانۍ سره دوکه کېږي ځکه چې دوی د غښتلې سولې تږي دي او هغه زیانونه نه ګوري چې د لویو ژمنو تر شا پټ دي. 
- د سیلاب د ویجاړونکي حرکت سره سره، دا د پلان سره، ترسره کیدی شي کله چې شرایط نورمال وي، او د اړینو بندونو جوړول او د سیلابونو غښتلي خنډونه د احتمالي سیلابونو په وړاندې مقاومت کوي. 
- متشبثین هغه څوک دي چې پوهېږي  د ستونزو او فرصتونو تر منځ لږ واټن شتون لري او هغوی د دې وړتیا لري، چې دواړه د خپلې ګټې لپاره وکاروي. 
- که کوم ملت د خپلې ټولنې د سیاسي مشرانو په غلا، درواغو او ناپوهۍ پوه شي او یوازې د هغوی سره د یو ځای کیدو په خاطر د هغوی له بدیو سترګې پټې کړي، هغه ملت خپل فضیلتونه له لاسه ورکوي او کوم ملت چې خپل فضیلتونه له لاسه ورکړي خپل وطن له لاسه ورکوي. 
- عمل کول او توبه کول د عمل نه کولو او پښیمانۍ نه غوره دي. 
- د وجدان په اړه اند او فکر کول ملنډه یا مسخره ده، ځکه چې کله خلک په لوږه، زندان او مرګ کې ښکېل وي د دوزخ خبرداری هیڅ اغیزه نلري. 
- په هغه نړۍ کې چې واک د بدو خلکو لخوا اداره کېږي، دا د تصور وړ نه ده چې یو ریښتینی او صالح واکمن د اوږدې مودې لپاره پاتې شي. 
- تاسو کولی شئ یوازې خپل ذهن کنټرول کړئ، نه بهرنۍ پېښې. په دې پوه شئ چې د خپل ځواک رېښه ومومئ. 
- خدای نه غواړي چې ټول کارونه پخپله وکړي او په دې توګه د انسان خپلواکه اراده، تکل او د هغه د ویاړ برخه له منځه یوسي. 
- څوک چې غواړي له هغې اطاعت او پلوي وشي، باید پوه شي چې څنګه امر وکړي. 
- خلک په طبیعي توګه په نوي شیانو باور نه کوي چې دوی یې آزمایښت او تجربه نه ده کړې. 
- د دوکه کوونکي په چلبازۍ او دوکه کې دوه چنده مزه ده. 
- دا د نارینه وو یوه عامه تېروتنه ده، چې په ښه هوا کې توفان ته پام نه کوي. 
- بریالی لارښود هغه دی چې د پرېکړې د تر سره کولو او د هغې د څرګندولو د مخه یې، ژوره څېړنه کړې وي. 
- انسان له خیانت پرته ژوند نشي کولئ، ځکه چې دا د هغه طبیعت دی. 
- تاسو باید هیڅکله ونه غورځئ او سقوط و نه کړئ، پدې باور چې یو څوک به تاسې پورته کړي. 
- د یو واکمن د هوښیارتیا اټکل کولو، لومړۍ لاره د هغه په شاوخوا کې د خلکو لیدل دي. 
- له غوړه مالۍ څخه د ځان ساتلو بله لار نه شته، تاسو باید خلکو ته خبر ورکړئ چې تاسو ته رښتیا ویل تاسو ته زیان نه رسوي. 
- هسکې او پرتمینې ماڼۍ او اوچت واک لرل چې د لوستلو خوند په کې نه وي، تر یوې وړې جونګړې چې کتابونه او ورځپاڼې لري، ډېر ټیټ دي. 
- خلک د دوو هڅونو له خوا پر مخ وړل کېږي، یا مینه یا وېره. او څنګه چې مینه او وېره په سختۍ سره یو ځای کیدی شي، که موږ یو له دوی څخه  غوره کړو، وېره د مینې په برتله خورا خوندي ده. 
- نارینه د خپل پلار مړینه د میراث له لاسه ورکولو څخه ډېر ژر هیروي. 
- په عموم کې، دا ویل کیدی شي، چې انسان بې ثباته، دوکه باز او د ګټو لالچ دی. 
- د خلکو باور تر لاسه کول له تکیه کولو څخه په کلاګانو ډېر ښه دی. 
- د واکمن د هوښیارتیا ارزولو لومړۍ لاره د هغه شاوخوا راټول شويو خلکو ته کتل دي. 
- هیڅ کوچني پلانونه مه جوړوئ ځکه چې دوی د اروا د حرکت کولو او خوځولو ځواک نه لري. 
- هوښیار سړی باید تل د لویو او غوره لارو پلوي او پیروي وکړي، که دوی لویوالي او عظمت  ته و نه رسېږي  بیا هم د دوی رنګ و بوی واخلي. 
- یو دیکتاتور په هغه ټولنه کې واکمني او حاکمیت نشي کولی چې د ازادۍ سره عادت وي، ځکه هغه خلک چې د ازادۍ آزماېښت او  تجربه لري د فرصت په تمه دي چې د هغې د ترلاسه کولو لپاره ودرېږي. د یو دیکتاتو لپاره د واکمنۍ یوازینۍ لاره تباهي، تاوتریخوالی او وېره ده. 
***
په درنښت او ادبي مینه: انجنیرعبدالقادرمسعود

نور محمد غفوری

مقدمه
سرمایه‌داری لیبرال به‌عنوان نظام مسلط اقتصادی- سیاسی جهان معاصر، مدعی آزادی فردی، بازار آزاد و حداقل مداخلهٔ دولت در امور اقتصادی و اجتماعی مردم است. این نظام، به‌ویژه پس از فروپاشی بلوک شرق  (سیستم سوسیالیزم عینی)، خود را «تنها بدیل ممکن» معرفی کرده است. با این حال، پیامدهای اجتماعی، طبقاتی و انسانی آن، واکنش‌های فکری و سیاسی گسترده‌ای را برانگیخته که یکی از مهم‌ترین آن‌ها سوسیال‌دموکراسی است؛ جریانی که نه خواهان نابودی کامل سرمایه‌داری است و نه تسلیم بی‌قیدوشرط در برابر آن می‌باشد.
سرمایه‌داری لیبرال؛ وعده‌ها و واقعیت‌ها
سرمایه‌داری لیبرال بر اصولی چون مالکیت خصوصی، رقابت آزاد، آزادی بازار و کاهش نقش دولت در اقتصاد استوار است. در تئوری، این نظام وعدهٔ رشد اقتصادی، نوآوری، افزایش تولید و آزادی انتخاب فردی را می‌دهد.
اما در عمل، سرمایه‌داری لیبرال ـ به‌ویژه در شکل نئولیبرالی آن ـ به تمرکز بی‌سابقهٔ ثروت، گسترش نابرابری طبقاتی، تضعیف حقوق کارگران، کالایی‌شدن آموزش و صحت، و حاشیه‌نشینی میلیون‌ها انسان انجامیده است. فاصلهٔ میان کار و سرمایه هر روز عمیق‌تر شده و دموکراسی سیاسی زیر نفوذ قدرت اقتصادی سرمایه‌های بزرگ قرار گرفته است.
بحران‌های درونی سرمایه‌داری لیبرال
بحران‌های مالی پی‌درپی، تخریب محیط زیست، بی‌ثباتی شغلی، و گسترش فقر در کنار ثروت افسانه‌ای اقلیت کوچک، نشان داده است که بازار آزاد به‌تنهایی قادر به تنظیم عادلانهٔ جامعه نیست.
سرمایه‌داری لیبرال، در حالی که از آزادی سخن می‌گوید، عملاً آزادی اکثریت را قربانی منافع اقلیت سرمایه‌دار می‌کند. این تناقض بنیادین، زمینه‌ساز رشد جنبش‌های اعتراضی و بدیل‌های اصلاح‌طلبانه شده است.
سوسیال‌دموکراسی؛ واکنش اصلاح‌گرانه
سوسیال‌دموکراسی به‌عنوان واکنشی تاریخی به بی‌عدالتی‌های سرمایه‌داری، تلاش می‌کند میان اقتصاد بازار و عدالت اجتماعی تعادل برقرار سازد. این جریان نه به انقلاب قهرآمیز باور دارد و نه به رهاسازی کامل جامعه به دست بازار.
سوسیال‌دموکراسی بر نقش فعال دولت در تنظیم اقتصاد، توزیع عادلانهٔ ثروت، تأمین خدمات عمومی، مالیات تصاعدی، حمایت از حقوق کارگران و تأمین امنیت اجتماعی تأکید می‌کند.
دستاوردهای تاریخی سوسیال‌دموکراسی
در بسیاری از کشورهای اروپایی، سوسیال‌دموکراسی توانسته است دستاوردهایی چون بیمه‌های اجتماعی، آموزش و صحت همگانی، حداقل دستمزد، حقوق اتحادیه‌های کارگری و کاهش فقر را تحقق بخشد. در کشورهای سوسیال دموکراسی ضروریات اولیهٔ انسانها از قبیل: نان، لباس، مسکن، صحت، سواد و تفریحات سپورتی برای همه مهیا می باشد. این دستاوردها ثابت می‌کند که مهار سرمایه‌داری و انسانی‌سازی آن ممکن است، هرچند که دشوار و گاهی ناپایدار باشد.
محدودیت‌ها و چالش‌ها
با این حال، سوسیال‌دموکراسی نیز با چالش‌های جدی روبه‌رو است. جهانی‌شدن سرمایه، فرار سرمایه‌ها، فشار شرکت‌های چندملیتی و عقب‌نشینی دولت‌های رفاه، توان مانور آن را محدود کرده است. در برخی موارد، سوسیال‌دموکراسی به‌جای اصلاح ساختاری، به مدیریت ملایم بحران‌های سرمایه‌داری بسنده کرده و بخشی از پایگاه اجتماعی خود را از دست داده است.
نتیجه‌گیری
سرمایه‌داری لیبرال، علی‌رغم قدرت اقتصادی‌اش، نتوانسته پاسخ‌گوی نیازهای انسانی و عدالت‌خواهانهٔ جوامع معاصر باشد. سوسیال‌دموکراسی، به‌مثابه واکنشی عقلانی و اصلاح‌طلبانه، تلاشی است برای مهار این نظام و کاهش رنج‌های اجتماعی ناشی از آن. آیندهٔ مبارزهٔ اجتماعی نه در تسلیم کامل به بازار، و نه در نسخه‌های آرمانی و غیرعملی، بلکه در طرح بدیل‌های واقع‌بینانه، مردمی و عادلانه نهفته است؛ بدیل‌هایی که بتوانند آزادی، عدالت و کرامت انسانی را هم‌زمان پاس و احترام بدارند.
نور محمد غفوری
02.02.2026
 

نور محمد غفوری

لنډیز 

لیبراله سرمایه‌داري یا (لیبراله پانګوالي) يا (لیبرال کپیټالزم) د معاصرې نړۍ یو له اغېزمنو اقتصادي او سیاسي نظامونو څخه دی چې پر ازاد بازار، خصوصي ملکیت او فردي ازادیو ولاړ دی. دا نظام د اروپا د فېوډالي جوړښت د زوال، د روڼ اندۍ د فکري غورځنګ او صنعتي انقلاب له پایلو څخه راټوکېدلی دی. په دې مقاله کې هڅه شوې چې په په لنډ دول لیبرال سرمایه‌داري د یوه علمي او څېړنیز لیدلوري څخه وڅېړل شي، تاریخي رېښې یې را ښکاره شي، اساسي اصول یې تشریح شي او مهمې نیوکې او پایلې یې وارزول شي.

سریزه 

اقتصادي نظامونه د ټولنو د سیاسي، ټولنیزو او کلتوري جوړښتونو له بدلونونو سره سم رامنځته کېږي. لیبرال کپيټالیزم (لبرال سرمایه‌داري) د هغو شرایطو محصول دی چې پکې فرد، بازار او پانګه د اقتصاد اساسي محورونه ګرځېدلي دي. د دې نظام پېژندنه نه یوازې د اقتصادي تیورۍ لپاره مهمه ده، بلکې د معاصرو سیاسي شخړو، ټولنیزو نابرابریو او نړیوالو اړیکو د درک لپاره هم بنسټیز ارزښت لري.

 ۱. د لیبرال کپيټالیزم تاریخي شالید

۱.۱ د فېوډالي نظام زوال

په منځنیو پېړیو کې په اروپا کې فېوډالیزم حاکم و. ځمکه د اشرافو ملکیت وه او بزګران له سیاسي او اقتصادي ازادیو بې‌برخې وو. له ۱۵مې پېړۍ وروسته، د ښارونو پراختیا، د سوداګرۍ پراخېدل او د پیسو اقتصاد (پولي اقتصاد) پیاوړتیا د فېوډالي نظام بنسټونه کمزوري کړل او نوې سوداګره طبقه (بورژوازي طبقه) رامنځته شوه.

۱.۲ د روڼ اندۍ فکري غورځنګ

په ۱۷ او ۱۸ میلادي پېړیو کې د روڼ اندۍ (Enlightenment) یا په جرمني ژبه د (Aufklärung) غورځنګ د عقل، فردي ازادۍ او طبیعي حقونو مفکورې مطرح کړې. فیلسوفانو لکه جان لاک د شخصي ملکیت او فردي حقونو دفاع وکړه او توماس هابز او ژان ژاک روسو د دولت او ټولنې د اړیکو نوې تیورۍ وړاندې کړې.

۱.۳ صنعتي انقلاب

صنعتي انقلاب (۱۸–۱۹ پېړۍ) د ماشینونو، فابریکو او ډله‌ییز تولید له لارې اقتصادي جوړښت بدل کړ. پانګه، کار او تولید جلا شول او سرمایه‌داري په عملي ډول د اقتصاد غالب نظام شو  پانګه (پیسې، ماشینونه، فابریکې) د پانګه‌والو ملکیت شوه؛ کار د کارګرانو د مزدورۍ په بڼه وپلورل شو او تولید هم د کورنۍ یا بزګر له واکه ووت او د فابریکو او بازار تر کنټرول لاندې راغی. په همدې پړاو کې د کارګرانو او پانګه‌والو ټولنیزې طبقې را څرګندې شوې.

 ۲. د لیبرال کپيټالیزم فکري بنسټونه

۲.۱ کلاسیک لیبرالیزم

کلاسیک لیبرالیزم د فرد ازادي، محدود دولت او د قانون حاکمیت اساسي ارزښتونه بولي. دولت باید یوازې د امنیت، عدالت او ملکیت ساتنه وکړي. 

۲.۲ د ادم سمیت اقتصادي نظریه

ادم سمیت په خپل اثر د ملتونو د شتمنۍ سرچینې The Wealth of Nations  کې استدلال کوي چې ازاد بازار د "نامرئي لاس" له لارې توازن مومي. د شخصي ګټې تعقیب په غیرمستقیم ډول د ټولنې د سوکالۍ سبب ګرځي.

 ۳. اساسي اصول او ځانګړنې

لیبرال کپيټالیسم په لاندې اصولو ولاړه دی:

خصوصي ملکیت: افراد د شتمنۍ د لرلو حق لري.

ازاد بازار: عرضه او تقاضا نرخونه تنظیموي.

رقابت: اقتصادي موثریت او نوښت ته لاره هواروي.

محدود دولت: لږ دولتي مداخله په اقتصاد کې.

فردمحوري: فرد د اقتصادي پرېکړو اساسي واحد دی.

 ۴. ټولنیزې او اقتصادي پایلې

۴.۱ مثبتې پایلې

اقتصادي وده او صنعتي پرمختګ

نوښت او ټکنالوژیک بدلون

د تولید زیاتوالی او نړیوال تجارت

۴.۲ منفي پایلې او نیوکې

سره له دې چې لیبرال سرمایه‌داري شتمني زیاته کړه، خو جدي نیوکې پرې شته:

د شتمنۍ نابرابر وېش

د کارګر استثمار

ټولنیز طبقاتي واټن

کارل مارکس دا نظام د پانګه‌والو د ګټو پر بنسټ ولاړ وباله او استدلال یې وکړ چې پانګه د کارګر د کار اضافی ارزښت (Surplus Value) غصبوي او پانګوالان کارګران استثماروي. 

 ۵. معاصر بدلونونه او اصلاحات

د شلمې پېړۍ له اقتصادي بحرانونو وروسته، خالص لیبرال کپيټاليز د هوساینې دولت (Welfare State)  یا رفاهي دولت  Sozialstaat پر لور بدل شو. دولتونه د مالیاتو، ټولنیزو خدماتو او مقرراتو له لارې د بازار منفي پایلې تر یوه بریده کنټرولوي.

 پایله   

لیبرال سرمایه‌داري د تاریخ، فکر او اقتصاد د اوږدو تحولاتو پایله ده. دا نظام که څه هم د اقتصادي ودې او نوښت مهم لامل شوی، خو د ټولنیزعدالت مسئله یې پر ځای پرېښې ده. له همدې امله، د معاصرې نړۍ ډېر هېوادونه د بازار ازادي د دولت له تنظیموونکي رول سره یوځای کوي، څو د موثریت او عدالت ترمنځ توازن رامنځته کړي.

نور محمد غفوری

30.01.2026