میر عبدالواحد سادات  

بر مبنای وجدان ملی و ندای مادر وطن مشترک  و عزیز ما به دشمنان خبیث و تاریخی  افغانستان : 

"اگر افغانستان به اسلام آباد نگاه چپ بیندازد  ، ما آن چشم را از کاسه بیرون می‌کنیم ”

 این بیان عام که کشور افغانستان را مخاطب ساخته است ، بخش از اظهارات امروز اقای « خوجه »آصف ( نه خواجه ) 

وزیر جنگ پاکستان است . 

اماج این یاداشت همین قسمت صحبت این سیاستمدار بی ازرم پاکستان است که به صورت عام مطرح نموده است که  نه تنها نقض اصول روابط بین‌الملل است، بلکه بیانگر تحقیر و تهدید  کرامت ملی افغانستان است 

که : 

چشمان مادر وطن مقدس  ما را از : 

“ کاسه بیرون میکند ” 

( بقیه صحبت و با مخاطب خاص را ، مربوط  طالبان و حکومت دیفکتوی شان است و پاسخ خواهند داد ) 

با شنیدن سخنان این دلقک ، شعر معروف حکیم ناصر خسرو  بلخی  بذهنم متداعی گردید. 

هیهات !

افسوس و صد افسوس 

 افغانستان همان عقاب  زخمی حکیم فرزانه یمدانی است که در “ تیر جگر دوز ” و جگر سوز ، پنجابی خبیث ، “ پر ” خود را می بیند : 

„… چون نیک نگه‌کرد و پر خويش بر او ديد گفتا ز که ناليم که از ماست که بر ماست ” 

اگر ما ، حدود نیم قرن  قبل در مخالفت با اولین جمهوری افغانستان و محمد داود فقید به دامن پاکستان پناه نمی بردیم  و بحیث « دسته تبر » و زیر نظر دشمنان تاریخی ما ، نصیراله بابر و کرنیل امام ، به ابزار جنگ “ اعلام ناشده پاکستان ” مبدل نمیگردیدم  و در دور بعدی نیز باز هم همین دو خادم صادق آی اس آی و (GHQ ) بحیث پدر معنوی طالبان و  در دور جدید از بازیهای سوپر شیطانی پاکستان ، افغانستان را در مدار اهداف شان سوق نمیدانند و … 

امروز  این پنجابی ، جرئت چنین گستاخی و زهر طعنه و‌پیغور علیه ما را نمیداشت . 

به هرحال : 

در خطاب به این دشمن حقیر افغانستان عزیز ما ، میپرسم که : 

ای  انسان جبون و زبون : 

اگر سه سفر مارشال تان به پنتاگن  و قرار و مدار با سکاندار قصر سپید نمیبود ، آیا : 

آی اس آی و (GHQ ) میتوانست چنین گستاخانه به کشور ما تجاوز نماید ؟ 

از چلوسی صدر اعظم پاکستان به اقای ترامپ و امروز ، کرنش محیلانه وزیر خارجه انکشور به معاون وزارت داخله طالبان  معلوم است که  : 

سیاسیون و نظامی های پنجاب این روباه های مکار ، هیچگاهی « دل شیر » پیدا نمکردند . 

اقای خوجه ( نه خواجه ) اصف خان : 

از بزرگان تان ، نام پر ابهت و صلابت سید اکبر ببرک زی غازی را شنیده اید ؟ 

همو افغان جسور را میگویم که : 

صدراعظم شما لیاقت علی خان را در هنگام صحبت ، در  لحظه ایکه به تحقیر افغانستان دهن گشود ، با فیر چند مرمی برای ابد ، صدای کثیفش را خاموش ساخت ! ! ! 

دهن گشوده بخاری برسم بس ادبان 

سخن بجایی رسیده که چوب میخواهد 

بیاد داشته باشید :

اخلاف چنین راد مردان در جمع فرزندان غیور افغانستان وجود دارند : 

لا تر اوسه ییې ماغزه په قرار نه دي

چا چې ما سره وهلی سر په څنګ دی

آقای «خوجه » : 

تو وزیر حکومت کشور تصنعی و مخلوق استعمار هستی ‌و میدانی که پاکستان و اسرائیل مخلوقات جدید بخاطر اهداف بزرگ جیوسنراتیژیک قدرتهای بزرگ دارایی اهداف استعماری اند . 

اما : 

سرزمین و وطن عزیزما (افغانستان ) کشور کهن تاریخی است و خوب است که ، سروده معروف شاعر بزرگ پژواک فقید ( پارا پامیزاد ) را بخوانی و تا « کله مستت » سر عقل اید ، که چگونه  حتی سکندر کبیر ، طعم تلخ شکست ، در کوه پایه های سر به فلک ، این سرزمین  را چشیده است : 

هزار خم نکند مست می پرستان را 

چنانچه ذره خاک وطنپرستان را 

در فرجام و بعد از پاسخ دشمنان خبیث وتاریخی وطن ، اهینه را در برابر خود باید قرار بدهیم‌ : 

بی نیاز از اثبات است که : 

عنقا زمانی جفای نول گنجشکان را می کشد که از پرواز باز ماند ! 

بدینرو : 

از خود سوال نماییم که : 

چرا از پرواز باز مانده ایم ؟ 

بدون شک ‌ درین بیشتر از نیم قرن همه ما ملامت هستیم ! 

وقت آن رسیده است تل رک و راست و نقادانه از خود بپرسیم که چرا : 

بعد از حدود ده سال حضور پیمان وارسا و اتحادشوروی 

و بعد از بیست سال حضور ناتو و امریکا 

چگونه و چرا ، در طی : 

سی سال مغلوب پاکستان شده ایم ؟ 

و در هردو بار نظام ما ساقط و اردوی منظم ما منحل گردیده است ؟ 

اماج بحث من ، بدون پرداختن به مباحث ارزشی ، و ملامت و سلامت ، جلب توجه ، به: 

پرداختن به مسایل و مصایب جاری و راه نجات است . 

باید بپذیریم که : 

پاشنه آشیل افغانستان ، فقدان دولت مقتدر ملی قانون محور و  عدالت گستر است .

دولت رسمی که در سازمان ملل متحد ، از افغانستان نماینده گی و در برابر تجاوز پاکستان و دسایس دشمنان تاریخی کشور ، مدافع حق افغانستان و حقوق مردم ما باشد . 

بدون حب و بغض بمثابه یک شاگرد حقوق و علوم سیاسی ، مسولانه مطرح مینماییم که : 

بین یک گروه حاکم و حاکمیت طالبان ، با دولت رسمی ، فرق فاحش وجود دارد ، و فقط دولت رسمی  متکی به اراده تمام آحاد ملت ، با مشروعیت ملی و بین المللی ، میتواند با تمام چالش ها مقابله  نماید . 

هوشدار و هشدار ! 

ای هموطن عزیز !

 از برای خدا هوشیار شویم ! 

دور جدید بازیهای سوپر شیطانی پاکستان ، ملهم از اهداف کلان حفاران‌کهنه کار جهان است ! 

اگر به « عقل عقیم » فایق نکردیم و با چشم باز ‌ و قلب آکنده به عشق وطن به حوادث نگاه ژرف نداشته باشیم و حتی فرق مملکت و حاکمیت را نتوانیم ، بیمناکم که : 

درین بازیهای شیطانی و مستی افراطیون اسلامی و با عناوین مختلف ، گپ ما به کنفدریشن با مرکزیت اسلام آباد نرسد . 

که تا ابد ، چنین مبادا ! 

با حرمت

عبدالملک پرهیز

په وروستیو ورځو کې د افغانستان پر خاوره د پاکستان له لوري پوځي بریدونه، د توپونو او الوتکو حملې او د فرضي کرښې په اوږدو کې جګړې او سختې نښتې د سیمې د امنیت لپاره د جدي خطر زنګ دی. دا جګړه وروسته له هغې رامینځته شوه چې په ظاهره په پاکستان کې د هغه هیواد د مخالفو وسله والو ډلو فعالیت زور واخیست. خو په واقعیت کې کله چې پاکستاني واکمنانو ولیدل چې په افغانستان کې واکمنه اداره نور د هغوي غیر مشروع غوښتنو ته ارزښت نه ورکوي نو هغوی د فشار د راوړلو دپاره د بهانو لټولو په لټه کې شول.

که څه هم د قطر او ترکیې د مینځګړتوب له برکته جګړه په موقتي ډول ودرېدله او په ترکیه کې څلور ورځنۍ خبرې ترسره

شوې، خو د دغو خبرو ناکامي وښودله چې د پاکستان دریځ نه یوازې غیرمنطقي دی، بلکې د سیمه‌ییز ثبات د له مینځه وړلو لامل کېدای شي.

غیرمنطقي او زورمحوره دریځ

پاکستان له افغان لوري غواړي چې د هغوی د مخالفو وسله‌والو د فعالیتونو مخه ونیسي. په داسې حال کې چې افغان چارواکي ټینګار کوي چې له افغان خاورې هېڅچا ته اجازه نه ورکوي د بل هېواد پر ضد عملیات ترسره کړي، خو دا هم وايي چې د پاکستان د داخلي امنیت مسوولیت د هغه هېواد د امنیتي بنسټونو دنده ده نه د افغانستان. خو پاکستاني واکمنان له افغاني لوري دضمانت غوښتنه کوي دداسې ضمانت چې افغان لوری په پاکستان کې د هغوي د مخالفینو د فعالیت مخه نیسي. د اسلام‌اباد دریځ دا دی چې که په پاکستان کې هره پېښه وشي، نو پر افغانستان به پوځي برید کوي او دې بریدونو ته باید د افغان لوری اجازه ورکړي. دا ډول ګواښونه د بین‌المللي قانونینو، د دولتونو د حاکمیت د اصل او د ګاونډیتوب له اصولو سره په ټکر کې دي. سربېره پر دې، د پاکستان لوری چمتو نه دی دا ضمانت ورکړي چې د افغانستان په هوايي اډانې او ځمکني تمامیت به برید نه کوي او نورو هیوادونو ته به هم  اجازې نه ورکوي څو د پاکستان د هوایي فضا له لارې د افغانستان پر ضد بریدونه ترسره کړي، دا هغه کار دی چې پاکستان په خپله هم کړی او هم نورو هیوادو ته دداسې تیریو اجازه ورکوي. دا کار په څرګنده د ټولو نړیوالو تړونونو څخه سرغړونه ګڼل کېږي.

په حقیقت کې، د دوی دا دریځ د منطق پر ځای د زور پر کارولو ولاړ دی، داسې سیاست چې د دوو ګاونډیانو ترمینځ د

باور، امنیت او همکارۍ فضا له مینځه وړي.

افغانستان حق لري خپل حاکمیت وساتي

افغان لوری په سمه توګه ټینګار کوي چې د خپل حاکمیت، خاورې او فضایي بشپړتیا څخه په ټول قوت سره دفاع وکړي دا د هر ملت اساسي حق دی. که یو هېواد د بل په خاوره کې له اجازې پرته پوځي بریدونه کوي، دا نه یوازې تیری بلکې د جګړې اعلان ګڼل کېږي. د افغانستان حکومت او خلک دا حق لري چې د هر ډول بهرني تهاجم پر وړاندې خپل مشروع دفاعي غبرګون وښيي.

د حل لارې

۱. د بې‌طرفه څارنې میکانیزم جوړول:

د قطر او ترکیې په څېر مینځګړي هېوادونه دې د یوه ګډ څارونکي کمېسیون د جوړېدو هڅه وکړي، څو د فرضي کرښې له  پېښوڅارنه، د اوربند د پلي کېدو ډاډ او د دواړو خواوو د ادعاوو ارزونه وکړي.

۲. د هوایي فضا د کارونې اړوند شفاف تړون رامینځ ته شي:

باید یو واضح قانوني تړون رامینځته شي چې د هېوادونو ترمینځ د فضا د کارونې حدود مشخص کړي. هېڅ هېواد باید د بل هېواد پر فضا تېری و نه کړي او دریمګړي هېواد ته د بل خلاف د ناوړه ګټې اخیستنې اجازه ورنه کړي.

۳. ګډ استخباراتي او امنیتي همکاری:

دواړه هېوادونه دې د ترهګرۍ پر ضد د شواهدو تبادله وکړي، نه دا چې یو بل ته ګواښونه وکړي. ګډې پلټنې کولای شي د اعتماد فضا زیاته کړي.

۴. دیپلوماتیک فشار او د ملګرو ملتونو رول:

نړیواله ټولنه، په ځانګړې توګه ملګري ملتونه او اسلامي همکاري سازمان، باید د سیمه‌ییز ثبات د خوندیتوب لپاره د

پاکستان پر حکومت فشار راوړي څو د خبرو له لارې حل ته غاړه کښېږدي.

۵. اقتصادي او ټولنیز همکاری:

د فرضي کرښې شا او خوا سیمو خلکو ته د اقتصادي پروژو، سوداګرۍ او ټولنیزو تبادلو زمینه برابره شي. کله چې خلکو

ته د کار، تعلیم او ژوند فرصتونه پیدا شي، د خلکو او سوداګرۍ تر وړاندې د لارو د بندولو سیاست پای ته و رسول شي ځکه دا سیاست ددې سیمي د خلکو په کار او روزګار او د ژوندانه پر حالاتو ناوړه اغېزه کوي چې پایله یې د شخړو زیاتیدو ته لاره آواروي.

پاکستاني واکمنان باید د پښتنو د تیر کال د لویې جرګې پریکړې ومني او پوځي عملیات د پښتنو او بلوڅو پر خاوره ودروي او اجازه ورکړي څو خلک د امن دپاره د جرګو او مرکو د لارې  په خپله لاره آواره کړي.

د یادونې وړ ده چې پاکستان په تېره نیمه پیړۍ کې ترهګري د دولتي سیاست په بڼه پرمخ وړی او هڅه یې کړې سیمه او په تېره بیا افغانستان بې ثباته او له ستونزو سره مخامخ کړي. په تاسف سره پاکستانی واکمنان لا تر اوسه هم له دغّه سیاست لاس نه دی اخیستی او غواړي له دې لارې اقتصادي ګټې تر لاسه کړي، خو نړیوال او سیمه ایز حالات بدلون کړی د پاکستاني واکمنانانو دا سیاستونه کېدی شي دا ځل په خپله ددوی د سوزیدو سبب شي.

پایله: د زور پر ځای منطق ته اړتیا ده

پاکستان باید درک کړي چې د زور له لارې نه امنیت راځي، نه هم باور. د جګړې دوام به یوازې بې‌ثباتي، انساني ناورین او د دواړو ملتونو د ګډو دردونو زیاتوالی سبب شي. د منطق، خبرو، شفافیت او متقابل درناوي له لارې کولای شو د سولې او ثبات دوامداره لاره ومومو.

د فرضي کرښې دواړه  خواو ته د یو بل دښمنان نه بلکې وروڼه ملیتونه ژوند کوي، او ګډ برخلیک لرونکي دي، خو دا حقیقت هغه وخت ترسره کېدی شي چې اسلام‌اباد د تهاجم او زور پر ځای د تفاهم لاره غوره کړي.

 زلمی نصرت

دنمارک 

زه له دې تفسیراو لیدلوري سره چندان موافق نه یم٬ چې گواکې د پاکستان او افغانستان د پلاویو ترمنځ خبرې اترې په ترکیه کې بې‌پایلې پای ته رسېدلې او ناکامې شوې دي. 

 په دوحه کې د دواړو هیوادونو د دفاع وزیرانو ترمنځ د درې ورځو جگړو نه وروسته د اوربند په اړه یو موقتي تفاهم رامنځ ته شو او دواړو خواوو ومنله٬ چې د خبرو بهیر به په ترکیه کې دوام وکړي. 

که د دواړو لورو د پلاویو ترکیب ته ژوره کتنه وشي٬ څرگنده ده ٬ چې د پلاوي د غړو کچه او صلاحیت دومره نه وو، چې وکولای شي د ستر او حساسو موضوعاتو٬ لکه د "تحریک طالبان پاکستان" د ترهگر سازمان په توگه پېژندنه، د داعش سره د افغان طالبانو مقابله چې په پاکستان کې دي او یا د امریکا د بې‌پیلوټه الوتکو د پاکستان له خاورې د افغانستان پر فضایي حریم الوتنې٬ په اړه پرېکړې او موافقه وکړي.

د یادو خبرو اصلي اهمیت په دې کې و، چې دواړو لورو وکولای شول تر څو خپلې موخې، نیتونه او غوښتنې په ښکاره ډول څرگندې کړي او د یو بل له دریځ او غوښتنو سره بلد شي.

اوس دواړه هېوادونه په ښه توگه پوهېږي چې په دې پړاو کې دوی یو له بله څخه څه تمه لري او څه غواړي.

 همدارنگه پوهیږو چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د ژورو او پېچلو ستونزو حل او د پاکستان د زیاده خواهیو٬ ناسم او نامشروع او غیر عملي  غوښتنې مهارول د یوه یا څو ورځو مزاکراتو کار نه دی او دا  پروسه  دوامدارو خبرو، صبر او وخت ته ضرورت لري.

بې‌له شکه، خبرې اترې او مزاکرات د ستونځو او تهدیداتو سره به د عملي حل لارو د لټون او د متقابل تفاهم د ترلاسه کولو لپاره دوام ومومي.

 خو دا خبره واضح ده٬ چې نور نه طالبان او نه هم د افغانستان خلک د پنجاب د متجاوزو نظامي کړیو د غیر مشروع غوښتنو تابع دی او هر ډول تجاوز ته به په منظمه او موثره توگه غبرگون ښکاره کړي.

غرزی لایق 

ښاغلي ډاکتر محی‌الدین مهدي په خيله یوه غږیزه مرکه کې د تش په نامه فدرالي جمهوریت د اساسي قانون د معرفي کولو په ترڅ کې د یوې پوښتنې په ځواب پښتنو ته په خطاب کې ویلي دي چې که پښتانه نه غواړي فدرالي جوړښت کې د نورو قومونو سره یو ځای شي نو د ډموکراټیکو اصولو پر بنا کولای شي ځان ته د خپلې خوښې دولتي جوړښت وټاکي. دغه رادیویي ناسته شاید پخوانۍ وي. خو زما تر غوږه څو ورځې مخکې تېره شوه. 

سره له دې چې د دې لیکنې موخه د ښاغلي ډاکتر مهدي د قومي باورونو او د هغه د فدرال‌غوښتنې د حرص او ذوق شننې او پنځونې ته او دا چې دی په خپل سر د افغانستان د ټولو غیر پښتنو قومونو په استازیتوب جزمي حکمونه وړاندې کوي وقف شوی نه ده، خو د هغه دا گوته‌نیونه د دې لیکنې د زېږېدو له‌پاره یو الهام او سرچینه وگرځېده. 

په افغانستان کې د قومي اقلیتونو مکتبيانو او د پوهې او سر څښتنانو تخیلي فدرال‌غوښتنه هان تر اساسي قانونه پورې ورسوله او د هغې د فصلونو او مادو تر سیوري لاندې یې خپلې تجزیه‌غوښتنې ته نوی بڼه ورکړه. خو په دې لړۍ کې پښتون مکتبي قشر، په تېره بیا د لوړو «علمي» طومارونو او وثیقو خاوندان، په خپل غلاف کې ننوتي او په بهر کې د لنډیو د تولید، د اتڼونو او ډولونو او نڅاگانو په تالارونو کې د پښتو او پښتونولۍ په اکټونو، د څوسوویزو او څوزریزو پاڼو کتابونو او دایرة‌المعارفونو په کتارولو لګیا دی او د سفسطایي غیر واقعي او غیر عملي طرحو لکه «عقلاني افغانیزم»، «افغاني نیشنلیزم»، «لر او بر»، «لوی افغانستان» او داسې نورو واهي باورونو په اسارت کې د اوسنيو بحثونو له ډگر نه ځانونه گوښه کوي او د نورو افغاني وگړو د تحریک او عصبیت لامل گرځي. 

زموږ کثیرالقومي هیواد او د هغه بقا او پاېښت یو ځل بیا د یو لوی او له خطره ډک چلنج سره مخامخ دی چې په عاشقانه او سلیقوي بیانونو، شاعرانه او تخیلي آذانونو او ظاهري او کاذبې وطنپالنې نه‌شي دفاع کېدی. هغه کسان چې له بهر نه افغاني پروسې او بهیرونه د لرې واټن نه د رادارنو په وسیله څاري او د ضد افغاني رسنیو د تبلیغاتو تر تأثیر لاندې خیالي تیزسونه او واهي حکمونه وړاندې کوي نه یوازې چې د بڼسټیزې پوښتنې د سپړلو خنډ گرځي، بلکې د افغاني ستونزو په موجوده انبار باندې نوې غوټې او معضلې ورزیاتوي. افغاني لوستو کادرونو ته اړینه ده چې تر هر څه د مخه د هرې جملې، د هر شعار، د هر حکم، د هر «نوښت» او د هرې طرحې تر شا د هغوی د وړاندې‌کوونکو او مبتکرینو ټولنیز - سیاسي او عقیدتي - گوندي سوابق او تعلقات، رواني - فردي څرنگوالی او د هغوی د زده‌کړې او پوهې کچه په نظر کې ونیسي او د هغوی نظریات او وړاندیزونه د افغاني متکثرې ټولنې د ذاتي گټو په لوښي کې وآزمایي.

 په کار دا ده چې د افغانستان د راتلونکي سیاسي ژوند او تگ‌لارې په باب هر هغه نظریې او طرحې چې له هرې زاویې او هرې پتې نه د خبرواترو بازار ته عرضه کېږي بې ځوابه پاتې نه شي او په موقع سره د هغو د گټو او ضررونو په تړاو هر اړخیزې مسلکي شننې او پلتنې وشي او تر عقلاني نتیجې پورې ورسول شي. په دې تړاو د ښاغلي محی‌الدین مهدي یاده‌شوی فرضیه د دې وړ ده چې لازم او معقول ځواب تر لاسه کړي. دا باید په ډاگه شي چې پښتانه ولې د فدرالیزم د فرضیې سره هم‌غږي نه کوي، ولې فدرالیزم د افغانستان د تجزیې لومړی فصل گڼي، ولې ناافغانان پر فدرالي جوړښت باندې ټینگار کوي او داسې نورې پوښتنې.

زما په اند هغه فدرالیزم چې اوس یې اساسي قانون هم بشپړ شوی دی د پښتنو سره د کینې او نفرت پر بنیاد وړاندې کېږي او د نامتو پښتني ضد څېرو او افغان‌دښمنو کړیو له خوا یوازې له پښتنو سره د غچ او کسات په هدف او حرمان بازار ته راوځي. هر هغه سیاسي فکر او طرح چې د هغه په مرکز کې د پښتنو سره کرکه وي او د پښتنو ضد او افغاني ضد تمایلاتو او تعلقاتو پر بنا وړاندې کېږي د افغانستان په کثیرالقومي هیواد کې د زغم او د بحث له دایرې نه ورکېږي او محو کېږي.

کابل

د ۲۰۲۵ میلادي کال د اکټوبر ۲۸مه نېټه

عبدالملک پرهیز

در تاریخ ملت‌ها، لحظاتی وجود دارد که هستی و فلسفه وجودی آن ملت به آزمون گرفته می‌شود. تجاوز، اشغال و دخالت خارجی از جمله همان آزمون‌هایی است که نه ‌تنها خاک، بلکه وجدان جمعی یک ملت را هدف قرار می‌دهد. در سال‌های اخیر، با گسترش سیاست‌های تجاوزگرانه پاکستان علیه افغانستان، شماری از چهره‌ها و جریان‌ها به جای دفاع از خاک، تمامیت ارضی و استقلال کشور، در صف متجاوز ایستاده شدند و موجودیت افغانستان را بی‌معنا خوانده‌اند.

پرسش اصلی این است: آیا فلسفه وجودی افغانستان واقعاً پایان یافته است؟ و آیا ایستادن در کنار تجاوزگران خیانت به وطن نیست؟

پاسخ روشن است: خیر، فلسفه وجودی افغانستان نه ‌تنها پایان نیافته، بلکه امروز بیش از هر زمان دیگر معنا پیدا کرده است.

باید از خود پرسید، فلسفه وجودی افغانستان چیست؟

۱. باید ګفت، فلسفه وجودی هر ملت بر سه پایه و اصل استوار است:

۱. خاک و تمامیت ارضی

۲. مردم و تنوع قومی و فرهنگی

۳. استقلال و اراده آزاد در تعیین سرنوشت

افغانستان از زمان تأسیس، بر محور آزادی از سلطه بیگانه بنا شده است. این کشور نه با بخشش قدرت‌های بزرگ شکل گرفت و نه محصول اشغال بود؛ بلکه نتیجه مقاومت، همبستگی و اراده مردمش است.

پس، هرکس که بگوید فلسفه وجودی افغانستان پایان یافته، در واقع می‌خواهد هویت مستقل و تاریخی این ملت را انکار کند.

۲. تجاوز پاکستان؛ آزمونی برای استقلال ملی

پاکستان از بدو تأسیس، افغانستان را نه به‌عنوان یک همسایه، بلکه تهدیدی برای موجودیت سیاسی خود دانسته است. از مسئله خط دیورند تا حمایت از گروه‌های مسلح و بی‌ثبات ‌سازی داخلی، سیاست اسلام‌آباد همواره بر تضعیف استقلال افغانستان استوار بوده است.

این سیاست‌ها ریشه قومی یا مذهبی ندارند؛ بلکه ذاتاً استعماری و ژئوپولیتیکی اند. هدف نهایی، حذف استقلال افغانستان و تبدیل آن به عمق استراتژیک پاکستان است.

در چنین شرایطی، هر فرد یا گروهی که تجاوز پاکستان را توجیه کند یا در برابر آن سکوت نماید، در عمل در صف دشمن وطن قرار گرفته است.

۳. منطق اخلاقی و ملی در برابر تجاوز

وفاداری به وطن بر دو اصل استوار است:

۱. دفاع از منافع ملی در برابر تجاوز خارجی.

۲. حفظ وحدت ملی فراتر از قوم، زبان یا مذهب.

هرکس که با تکیه بر قومیت یا منافع زبانی، تجاوز بیگانه را توجیه کند، عملاً به وحدت ملی و استقلال کشور آسیب می‌زند.

وقتی عده‌ای می‌گویند: «جنگ پاکستان جنگ غیرپشتون‌ها نیست»، در واقع منطق دشمن را بازتاب می‌دهند. تجاوز به خاک وطن جنگ هیچ قوم خاصی نیست؛ این جنگ علیه تمام ملت افغانستان است.

۴. آیا فلسفه وجودی افغانستان بی‌معنی شده است

خیر. فلسفه وجودی افغانستان، در هر زمان که مورد تجاوز قرار گیرد، تازه احیا می‌شود. از احمدشاه درانی تا امروز، بنیاد اندیشه ملی ما آزادی در برابر سلطه بوده است.

ممکن است نظام‌ها تغییر کنند، دولت‌ها سقوط کنند، اما ایده افغانستان – خانه مشترک اقوام و نماد استقلال – هرگز نمی‌میرد.

۵. خیانت ملی؛ چهره پنهان همسویی با تجاوز

خیانت به وطن تنها فروش خاک یا همکاری نظامی با دشمن نیست؛ گاه یک موضع سیاسی یا یک جمله می‌تواند به اندازه یک گلوله خطرناک باشد.

وقتی کسی تجاوز پاکستان را موجه جلوه می‌دهند، در واقع به تجاوز مشروعیت اخلاقی می‌بخشند. این خطرناک‌تر از جنگ است، زیرا وجدان ملی را از درون تضعیف می‌کند.

از دید منطق ملی و فلسفه اخلاق، ایستادن در کنار متجاوز، خیانت آشکار است، نه فقط به خاک، بلکه به روح تاریخ افغانستان.

افغانستان تنها یک جغرافیا نیست؛ یک اندیشه است، اندیشه آزادی و استقلال. فلسفه وجودی آن در هر زمان که به چالش گرفته شود، معنا و قدرت تازه‌ای می‌گیرد.

توجیه تجاوز پاکستان، همسویی با استعمار نوین است. امروز وظیفه هر افغان، فارغ از قوم و زبان، این است که از هویت ملی و استقلال کشور خود دفاع کند.

زیرا اگر ما از فلسفه وجودی افغانستان پاسداری نکنیم، دیگران برای ما فلسفه نابودی خواهند نوشت.

ولي الله ملکزی 

اګر کسې از نسل حسن و حسین رضي الله عنهما باشد و یا از اولاد ابوجهل و ابولهب. اګر کسې مدعی وراثت کوروش کبیر، سکندر مقدومي، صلاح الدین الایوبي، چنګیز خان و یا ناپلیون بوناپرت است. اګر مسلمان است، مسیحی است، یهودی است، هندو است، بودایی است، سیک است، ایتیست است و ملحد. چه کسی علوی باشد یا عباسی، عثمانی، سلجوقی، غزنوی، غوری، ابدالی، صفوی، گورگانی و یا مغولی. احمدزی باشد، کرزی باشد، یوسفزی باشد و یا ملکزی، همه ما اکسیجن را یکسان تنفس میکنیم و زیر یک آسمان آبی زندگی به سر مېبریم.

از کابل تا کیپ‌ تاون، از همالیا تا آلاسکا، از سایبریا تا صحرای بزرګ افریقا، از چین تا ارجنتین و از مکه تا واتیکان. بلی نام‌ ها جداست، ادیان مختلف و لهجه‌ ها متفاوت. ولی ما انسان ها، خواه افغان باشیم، خراساني، افغانستانی، هندوستانی، کوردستاني، ګورجستاني، یا عرب، ترک و تتار. رنګ خون همه ما سرخ و در قفس سینه های همه ما قلب ها یکسان در تپش است. زیرا در ذات خود برابر و هم پله هستیم.

در سال دهم هجری، زمانی که پیامبر اسلام (صلی‌ الله‌ علیه‌ وسلم) بر فراز تپه عرفات ایستاد و نزدیک به صد هزار صحابه را خطاب قرار داد، چنین فرمود: « اَیُها الناس، كُلُكم لآدم و آدمُ مِن تُراب - ای مردم! همه شما از تبار آدم هستید و آدم از خاک آفریده شده است. هیچ عربی بر عجم، و هیچ سفیدی بر سیاه پوست، و سیاه پوست به هیچ سفید پوست برتری ندارد، مگر به پرهیزگاری». این حدیث بیانگر برابری همه انسان‌ هاست. فضیلت هیچ کس بر دیگری بر اساس نژاد یا قومیت نیست، بلکه تفاوت تنها بر اساس تقوا، اخلاق و انسانیت است. الله متعال مېفرماید: «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ - بی گمان، ارجمند ترین شما نزد الله، کسی است که تقوای بیشتر دارد». بناء،‌ هرگز قوم، زبان و سمت، هیچ‌ یک ما را برتر از دیگری نمی‌ سازد.

در سرزمین پهناور هند، با جمعیتی بالغ بر یک میلیارد و چهارصد میلیون نفر که به ۷۸۰ زبان سخن می‌ گویند و به بیش از ۱۸۰ دین و مذهب باور دارند، ولی همگی خود را «هندوستانی» یا «بهارتی» می‌ خوانند و شعار شان این است که « سب سے پہلے انڈیا » (اولتر از همه، هند). همچنان، در اَبرقدرت کنونی جهان (ایالات متحده‌ آمریکا) با نظام فدرالی و جمعیتی بالغ بر ۳۴۰ میلیون نفر، مردم شان از کلیفورنیا تا نیویارک، خود را با افتخار «آمریکایی» می‌ نامند و به‌ ندرت به ایالت خود اشاره می‌ کنند.

حقیقت انکار ناپذیر همین است که نه "افغان" بودن مایه‌ ای ننگ است که از آن انکار شود، و نه ساختار فدرالیزم حرام و ناروا است که نتوان درباره‌ اش بحث و بررسی کرد. حتی اگر بنا بر دیدگاه برخی، تاریخ پنج‌ هزار ساله‌ ای خود را جعل‌ بدانیم، باز هم نمی‌ توان نادیده گرفت که ما دست‌ کم سیزده قرن است که در این جغرافیای مشترک، در چارچوب عقیده‌ ای توحیدی و یک فرهنگ متنوع با یکدیگر برادر وار زیسته‌ ایم. البته در سه قرن اخیر، همه‌ ای اقوام سرزمین افغانستان افتخارات بسیاری آفریده‌ اند که در سینه تاریخ با خطی زرین ثبت ګردیده است.

در سُنَن اَبوداود، حدیثی از پیامبر صلی‌ الله‌ علیه‌ وسلم آمده است: « مَن دَعا إلى عَصَبِية فَلیس مِنا، وَ مَنْ قَاتل عَلَى عَصَبِیة فَلَیس مِنا، و مَنْ مات على عصبیة فَلیسَ مِنا - کسی که به تعصب قومی دعوت کند از ما نیست؛ کسی که برای تعصب بجنگد از ما نیست؛ و کسی که در این راه کشته شود از ما نیست». لهذا، بیایید دوشادوش دیوار های تعصب، کینه و نژاد پرستی را فرو ریزیم و پل‌ هایی آشتی، هم پذیری و همدلی را بسازیم. یقینا، زمستان می ګذرد، و روسیاهی اش به زغال می ماند، ولی به خاطر داشته باشیم که افغانستان هیچ وقت فلسفه وجودی خود را از دست نه خواهد داد.

 نور محمد غفوری

د افغانستان او پاکستان اړیکې له تاریخي پلوه تل له امنیتي، سیاسي او سرحدي ترینګلتیاوو ډکې پاتې شوې دي. د دې اړیکو یو له تازه بحثونو څخه هغه دی چې پاکستان وخت ناوخت ادعا کوي چې د افغانستان له خاورې څخه د "تحریک طالبان پاکستان" (TTP)  ډلې پر ضد بریدونه کوي یا د داسې بریدونو حق لري. خو له نړیوال حقوقي، سیاسي او حتی اخلاقي نظره، دا ډول کړنه نه یوازې غیر قانوني زور چلونه ده، بلکې د سیمې ثبات ته هم جدي زیان رسوي.

د ملګرو ملتونو د منشور په دویمه ماده کې څرګند وايي چې هېڅ یو هېواد حق نه لري د بل هېواد په کورنیو چارو کې مداخله وکړي یا د هغه پر خاوره برید ترسره کړي. افغانستان یو خپلواک هېواد دی، او د هغه پر خاوره هر ډول پوځي برید د نړیوال قانون له مخې تېری  ګڼل کېږي. د هر هېواد د خپلواکۍ یو بنسټیز اصل د هغه د ملي حاکمیت درناوی دی. نو د پاکستان لخوا د افغانستان پر خاوره د توغنديو ویشتل یا د هوایي بریدونو ترسره کول، د افغانستان پر ملي حاکمیت څرګند تجاوز دی چې افغانان یې په وړاندې د عکس العمل حق لري او نړیوالې ټولنې یې باید غندنه وکړي.

د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه یو نړیوال مسؤلیت دی. دا مبارزه باید د نړیوالو اصولو په چوکاټ کې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا له اجازې او د افغانستان د حکومت له همغږۍ سره وشي. یو اړخیزه بریدونه د نړیوالو قوانینو تر پښو لاندې کول دی او د بې باورۍ فضا نوره هم خړه پړه کوي. د ولسي خلکو وژل د ترهګرۍ د له منځه وړلو پر ځای، پخپله ترهګري ده چې په افغانانو کې د غچ اخیستنې احساس پیاوړی کوي.

پاکستاني چارواکي ډېر وخت د ټي ټي پي فعالیتونه د افغانستان له خاورې سره تړي، خو د واقعیت له مخې، د دې ډلې بنسټ او فکري رېښې د پاکستان دننه دي. د قبایلي سیمو اوږدمهاله بې‌ثباتي، بې عدالتي او وروسته پاته ساتل او د پاکستان د مذهبي سخت دریځ پالنې پالیسي د ټي ټي پي د راټوکېدو اصلي عوامل دي. تر څو چې پاکستان دا داخلي عوامل ونه مني او اصلاح یې نه کړي، د افغانستان بمبارول به مطلوبه نتیجه ور نه کړي.

 له ورایه څرګنده ده چې د افغانستان اوسني حاکمان مدعي دي چې له خپلې خاورې د هر چا په وړاندې د هر ډول تروریستی عمل په مخنیوي کې ژمن او تر ډیره حده بریالي هم دی؛ خو دا باید په نظر کې ولرو چې د هغوی امکانات هم محدود دی. د هیواد په داخل کې هم خپلې ستونځې لري او په نړیوال ډګر کې هم منزوي او د رسمیت پیژندلو له پرابلم سره مخامخ دي. د اوسني نړیوال قوی تروریسم د مخنیوي ټول دروند بار چې د نړۍ ملا یې  کړوپه کړې ده، د همدې یوې ډلې (طالبانو) په اوږو بارول د انصاف نه لرې خبره ده؛ په تیره بیا چې ځینې نور ملکونه ورته همدا تروریستی ګروپونه په غیږ کې ونیسي، پټنځایونه ورکړی او د سیاسي موخو له پاره ترې کار واخلي. 

 په تېرو کلونو کې چې افغانانو او نړیوالو دا فکر کاوه چې پاکستان د افغانستان پر ضد تروریستی ډلو ته ځای ورکوي، وسلې او مهمات ورته چمتو کوي، د حالاتو او د محل د جغرافیایی وضعیت معلومات یې په اختیار کې ورکوي او د ټاکلی پلان له مخې یې د ورانکاریو له پاره افغانستان ته را استوي؛ د افغانستان لخوا د پاکستان خواته یو عمدي ډز هم  نه کېده. کله چې پاکستان د افغانستان په سرحدي سیمو کې د درنو وسلو په واسطه بریدونه کړي، ډېری قربانۍ یې ولسي افغانانو-ښځو، ماشومانو او بې ګناه بزګرانو ته ور اړولې دي؛ له هر څه سره سره افغانانو د پاکستان ملی حاکمیت ته تل په درنه سترګه کتلی او د خپلو دښمنانو د ځپلو په خاطر یې د پاکستان په خاوره او هوا تیری نه دی کړی.

د افغانستان پر خاوره هر ډول پوځي برید، که د "ترهګرۍ پر ضد عملیات" ونومول شي یا د "ځان دفاع"، له نړیوال قانون او د ملګرو ملتونو له منشور سره ښکاره ټکر لري. هیڅ هېواد د بل هېواد د خاورې په چارو کې د زور له لارې مداخله نه شي کولی. افغانستان یو خپلواک هېواد دی. د هغه پر خاوره هره بې‌اجازې پوځي حمله، د ملي حاکمیت او نړیوالو اصولو څخه ښکاره سرغړونه ده. دا سرغړونه نه یوازې قانوني مشروعیت نه لري، بلکې د دواړو هېوادونو تر منځ بې‌باوري نوره هم ژوره کوي.

یو اړخیز بریدونه، د سرحدي شخړو زیاتول او د ولسي خلکو وژل نه د ترهګرۍ د له منځه وړلو لاره ده، نه د سولې د ټینګښت وسیله. ترهګري د توپ په زور نه ختمېږي، بلکې د باور، همکارۍ او عادلانه پالیسۍ په وسیله له منځه ځي. 

د ټي ټي پي پدیده د افغانستان له خاورې نه، بلکې د پاکستان له دننه راټوکېدلې ده. د مذهبي سخت‌دریځۍ سیاست او د دولت د پخوانیو تګلارو اغېز د دې ډلې اصلي بنسټ جوړ کړی. تر څو چې پاکستان خپل داخلي عوامل اصلاح نه کړي، د افغانستان بمبارول به هېڅ واقعي حل نه وي، بلکې د اور لمبې به نورې هم تېزې کړي.

پاکستان باید درک کړي چې د افغانستان په هوا او خاوره یرغل نه د قانون له مخې روا ده او نه د اخلاقو له مخې توجیه کېدای شي. که د سیمې امنیت غواړو، نو باید د خبرو، همکارۍ او متقابل درناوي لاره خپله شي، نه د بمونو او بریدونو.

 :

پاکستان د افغانستان په خاوره کې د ټي ټي پي د غړو د ویشتلو حق نه لري

د افغانستان او پاکستان اړیکې له تاریخي پلوه تل له امنیتي، سیاسي او سرحدي ترینګلتیاوو ډکې پاتې شوې دي. د دې اړیکو یو له تازه بحثونو څخه دا دی چې پاکستان وخت ناوخت ادعا کوي چې د افغانستان له خاورې څخه د «تحریک طالبان پاکستان» (TTP) ډله د پاکستان پر ضد عملیات ترسره کوي. په دې خاطر د ځان څخه د دفاع تر نامه لاندې ځان ته حق ورکوي چې د افغانستان په داخل کې ددې ډلې پر ضد هوايي او ځمکني بریدونه وکړي. خو له نړیوال حقوقي، سیاسي او اخلاقي نظره دا ډول کړنه نه یوازې غیر قانوني ده، بلکې د سیمې ثبات ته هم جدي زیان رسوي.

د ملګرو ملتونو د منشور په دوهمه ماده کې څرګند شوي چې هېڅ هېواد حق نه لري د بل هېواد په کورنیو چارو کې مداخله وکړي یا د هغه پر خاوره برید ترسره کړي. افغانستان یو خپلواک هېواد دی او د هغه پر خاوره هر ډول پوځي برید د نړیوال قانون له مخې تېری ګڼل کېږي. د هر هېواد د خپلواکۍ یو بنسټیز اصل د ملي حاکمیت درنښت دی. نو د پاکستان لخوا د افغانستان پر خاوره د توغندیو ویشتل یا هوایي بریدونه، د افغانستان پر ملي حاکمیت واضح تیری دی چې افغانان یې په وړاندې د عکس‌العمل حق لري او نړیوالې ټولنې باید دا ډول اقدامونه وغندي.

د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه یو نړیوال مسؤلیت دی، خو دا مبارزه باید د نړیوالو اصولو په چوکاټ کې او د اړوندو جایزو لارو سره سمه ترسره شي. د ملګرو ملتونو د امنیت شورا یا د افغانستان د حکومت له همغږۍ پرته یو اړخیز عملیات مشروعیت نه لري. یو اړخیز برید د نړیوالو قوانینو خلاف عمل دی او د بې‌باورۍ فضا نوره هم غښتلې کوي. د ولسي خلکو وژل د ترهګرۍ د له منځه وړلو پر ځای پخپله ترهګري بلل کېدای شي او په افغانانو کې د غچ اخیستنې او انتقام غوښتنې احساس پاروي.

پاکستاني چارواکي ډېر وخت د TTP فعالیتونه د افغانستان له خاورې سره تړي، خو حقیقت دا دی چې د دې ډلې بنسټ او فکري رېښې تر ډېره د پاکستان په دننه کې موندل کېږي. د قبایلي سیمو اوږدمهاله بې‌ثباتي، د عدالت نیمګړتیاوې، اقتصادي شاته پاتې‌والی او د افراطیت په خپرولو کې د تېرو پالیسیو رول د TTP د راټوکېدو اساسي عوامل دي. تر څو چې پاکستان دغو داخلي عواملو ته د اصلاح له زاویې ونه ګوري او د ستونزې د حل عملي تدابیر ونه نیسي، د افغانستان پر خاوره د توپچي او هوایي بریدونه به هیڅ واقعي حل نه وي، بلکې د امن پر لور به د پرمختګ خنډ پاتې شي.

له ورایه ښکاري چې اوسنی افغان حکومت ادعا کوي چې له خپلې خاورې د هر ډول تروریستي عمل په مخنیوي کې ژمن دي او په ځینو مواردو کې تر یوې اندازې بریالي هم دي؛ خو باید په پام کې ونیسو چې د هغوی امکانات محدوده دي. دوی په کور دننه له ګڼو ننګونو سره مخ دي او په نړیوال ډګر کې هم د رسمیت او ملاتړ د نشتوالي ستونزې تجربه کوي. نړیوال تروریزم د مخنیوي دروند بار ټولې نړۍ ته ګډ دی، نو دا انصاف نه دی چې دغه بار یوازې پر یوه دولت واچول شي، په تېره بیا که ځینې ګاونډي او نور هېوادونه د سیاسي موخو لپاره دې ډلې ته پناه یا ملاتړ ورکړي.

په تېرو کلونو کې داسې ادعاګانې شوې چې پاکستان ممکن د ځینو تروریستي ډلو ملاتړ کوي، وسلې یا استخباراتي معلومات یې ورکوي او هغوی ته د عملیاتو لپاره لارښوونې کوي. که څه هم د دغو ادعاګانو په تړاو بېلابېل رپورټونه شته، په هغه صورت کې هم یاد ساتل پکار دي چې د وضعیت حل د دوطرفه مسؤلیتونو، شفافو پلټنو او قانوني تعقیب له لارې ممکن دی. کله چې د سیمې په سرحدي سیمو کې د درنو وسلو په واسطه بریدونه کېږي، تر ټولو زیات زیان یې ولسي خلکو ته رسیږي — ښځې، ماشومان او بې‌ګناه کروندګر. سره له دې ټولو، افغانانو په ټولیز ډول د پاکستان ملي حاکمیت ته درنه سترګه کتلې او تر اوسه یې د خپلو دښمنانو د ځپلو لپاره د پاکستان په خاوره او هوا کې پراخې تیریزې نه دي کړي.

تکراروم: د افغانستان پر خاوره هر ډول پوځي برید، که د «ترهګرۍ پر ضد عملیات» ونومول شي یا د «ځان دفاع»، له نړیوال قانون او د ملګرو ملتونو له منشور سره ښکاره ټکر لري. هیڅ هېواد د بل هېواد د خاورې په چارو کې د زور له لارې مداخله نه شي کولی.دغه ډول اقدامات نه یوازې قانوني مشروعیت نه لري بلکې د دواړو هېوادونو ترمنځ بې‌باوري ژوره کوي او د سیمه‌ییز ثبات پر ضد عمل کوي.

یو اړخیز بریدونه، د سرحدي شخړو زیاتول او د ولسي خلکو وژل د ترهګرۍ د له منځه وړلو لاره نه ده؛ ترهګري د توپ او بم په زور له منځه نه ځي، بلکې د باور، همکارۍ، عدلې او مؤثرې قانونې تعقیبې له لارې کمېږي.

په پایله کې پاکستان باید درک کړي چې په افغانستان کې د هوا او خاوره یرغل نه له حقوقي پلوه روا دی او نه هم له اخلاقي پلوه توجیه کېدای شي. که د سیمې ثبات او امن ته ژمن یو، نو باید د خبرو، همکارۍ او د متقابل درناوي لارې غوره شي — نه د بمونو او یو اړخیزو پوځي اقدامونو لړۍ.

که دا نسخه ستاسې د توقع مطابق وي، زه کولی شم ډېر لږ ځایي تعدیلات (لنډیز، یو-دو جملې زیاتول یا کمول) هم تر سره کړم. کوم مشخص ځای مو که بل ډول غواړئ بدل شي، همدلته ولیکئ او زه مستقیم هماغه برخه اصلاح کوم.  

 دلته ستاسو متن ته مسلکي، رسمي او سیاسي ـ تحلیلي بڼه ورکول شوې، له تکرارونو پاکه، منطقي جوړښت او د پالیسي وړ سپارښتنو سره پوره او بشپړه شوې نسخه ده. ما ژبه روښانه، دقیقې کړې او د راپور / حکومتي یادښت معیار ته نږدې کړې ده.

پاکستان د افغانستان په خاوره کې د TTP د غړو د ویشتلو قانوني حق نه لري

تحلیلي راپور / پالیسي یادښت

لنډیز

د افغانستان او پاکستان دوه اړخیزې ستونزې د سرحدي امنیت، ترهګرۍ او د متقابل اعتماد د کمښت له امله ژورې شوې دي. پاکستان وخت په وخت ادعا کوي چې له افغان خاورې څخه د تحریک طالبان پاکستان (TTP) پر ضد عملیات ترسره کوي یا د داسې عملیاتو اجازه لري. له نړیوال حقوقي، سیاسي او اخلاقي نظره دا ادعا د ملي حاکمیت، د نړیوالو قوانینو او د ښه ګاونډیتوب اصولو سره په ټکر کې ده. د حل لار د یک‌طرفه پوځي اقداماتو پر ځای ډیپلوماټیکې همکارۍ، د قانوني میکانیزمونو کارول او د سیمې د ثبات لپاره ګډې ستراتېژیکې هڅې دي.

۱. نړیوال حقوقي چوکاټ او د حاکمیت اصل

د ملګرو ملتونو د منشور ماده ۲(۴) صراحت لري چې ټول غړي باید د بل هېواد د ځمکنۍ بشپړتیا او سیاسي خپلواکۍ درناوی وکړي او د زور له لارې په چارو کې مداخله ونه کړي. له دې مخې، د بل هېواد د خاورې په نښه کول، پرته له هغه هېواد له رضایت او یا د ملګرو ملتونو د امنیت شورا له قانوني اجازې، د نړیوال قانون په رڼا کې د تېري عمل په توګه پېژندل کېږي.

افغانستان د خپلواک دولت په توګه د خپل ملی حاکمیت د درناوي حق لري؛ نو له دې نظره پاکستان ته د افغانستان په خاوره کې د هوایي یا پوځي عملیاتو ترسره کولو قانوني اجازه نشته.

۲. د ترهګرۍ پر وړاندې مبارزه: مشروعیت او همکاري

د ترهګرۍ مقابله یو نړیوال مسؤلیت دی، خو دا عمل باید د قانون او مشروعیت چوکاټ کې تر سره شي. مشروعې لارې عبارت دي له: د افغان دولت سره همغږۍ، دوه اړخیزو توافقونو، یا د نړیوالو سازمانونو د اجازې لاندې مشترک عملیاتو.

یو اړخیز پوځي ګامونه، خصوصاً هغه چې د ولسي تلفاتو سبب کېږي، د ستونزې حل نه بلکې د بې‌باورۍ او د شخړو د ژورتیا لامل په توګه عمل کوي. د ترهګرۍ د مؤثره ضد لپاره لازمه ده چې استخباراتي معلومات شریک او قضایي تعقیب عملي شي، نه دا چې مشکل د هوايي بریدونو په وسیله حل شي.

۳. د ولسي تلفاتو انساني او سیاسي اغېز

په هغو بریدونو کې چې راپورونه پرې موندل کېږي، زیاتره زیانونه د ولسي خلکو (ښځې، ماشومان او کروندګر) پر سر راغلي دي. بې‌ګناه ملکیان د هدفي عملیاتو د تلفاتوباندي د سیمې د ثبات لپاره ستر خطر دی او د نړیوال بشري قانون د "ناقصه توپیر" او "تناسب" اصولو خلاف ګڼل کېږي. دا تلفات د افغانانو په منځ کې د غچ غوښتنې یا انتقامي عملونو محرک کېدای شي او اوږدمهاله امنیتي ستونزې پیدا کوي.

۴. د ستونزې ریښې او د مسألې داخلي اړخونه

د TTP او ورته ډلو بنسټیز عوامل تر ډېره د پاکستان دننه جوړ شوي دي: قبایلي سیمو کې د دولتي حضور نیمګړتیا، د قانون تطبیق کې کمزوري، او د سخت دریځۍ فکري پراختیا. نو که څه هم ځینې کړنې د افغانستان له ځمکې څخه سرچینه اخلي، د دې ډلې د شتون او دوام اصلي عوامل له داخلې پالیسیو او ټولنیزو شرایطو سره تړلي دي. له همدې کبله د ستونزې بنسټیز حل باید د پاکستان د کورنیو اصلاحاتو او د افراطیت د مخنیوي پالیسۍ په جوړولو کې ولټول شي.

۵. د افغان دولت ظرفیتونه او د بین‌المللي همکارۍ اړتیاوې

افغان چارواکي ګواښونه پېژني او ادعا کوي چې د تروریزم مخنیوي ته ژمن دي؛ خو عملي امکاناتو او د نړیوال رسمیت له چیلنجونو سره مخ دي. دا محدودیتونه د بار شریکولو اړتیا څرګندوي: د سیمې امنیت یوازې د افغانستان یا پاکستان یواځینی مسئولیت ندی، بلکې د نړیوالې همکارۍ، د سیمه‌ییزو مکانیسمونو او د ملاتړ د میکانیزمونو غوښتنه کوي. یو اړخیز فشار یا پوځي انفرادي اقدام نه شي کولای چې دغه ګډه مسئله په دوامدار ډول حل کړي.

۶. پالیسي سپارښتنې

د سیمې د باوري او ثبات‌موندونې لپاره لاندې عملي ګامونه مشوره کېږي:

1. له یو بل سره د بېړنیو او دوامداره ډیپلوماټیکو چینلونو پرانیستل او د سرحدي پېښو د شفاف څېړنې لپاره سیمه‌ییز میکانیزم جوړول.
2. د ګډو استخباراتي او قضایي همکاریو پراخول ترڅو د شکمنو ترهګرو پیژندنه، نیونه او قانوني تعقیب په قانوني او شفاف ډول عملي شي.
3. د نړیوالو سازمانونو او اړوندو څارونکو په حضور کې د سرحدي تاوتریخوالي د کمولو لپاره د څار او راپور جوړونې میکانیزم رغول.
4. د پاکستان په دننه کې د افراطیت مخنیوي، د قبایلي سیمو د اقتصادي-زده‌کړیزو پروګرامونو او د دولتي حضور د پیاوړتیا لپاره نړیوال مرسته او تخنیکي ملاتړ.
5. د افغان حکومت لپاره د نړیوالو حقوقي میکانیزمونو (د بشري حقونو شورا، ملګرو ملتونو نورې موسسې) په لټه کې د څرګندونو او قضایي تعقیب د اختیارونو ارزونه.
6. د باور جوړونې لپاره د سیمه‌ییزو اقتصادي او ټولنیزو پروژو پیل چې دواړو هېوادونو کې د همکارۍ د ګټو پر بنسټ وي.

پایله

د افغانستان پر خاوره په یو اړخیز ډول د پوځي اقداماتو ترسره کول د نړیوال قانون، د ملي حاکمیت او د ښه ګاونډیتوب پر اصولو خلاف دي. که غواړو په سیمه کې پایدار امنیت او ثبات راولرو، نو باید بیړني پوځي غبرګونونه له پامه وغورځول شي او د ډیپلوماټیکې، قانوني او عملي همکارۍ لارې وڅیړل شي. د ستونزې ریښه د یو هېواد په پولو کې نه موندل کېږي، بلکې د سیمه‌ییزو پالیسیو، کورنیو اصلاحاتو او نړیوالې مرستې په همغږۍ حل کېدونکي ده.

که غواړي، زه دا متن په رسمي PDF یا Word (DOCX) فورمې کې برابر کړم او یا یې د ځانګړي وزارت/مرکز د راپور معیارونو (مثلاً سرلیک‌پاڼه، چکیده/Executive Summary، او د سرلیکونو ترتیب) مطابق نور هم تنظیم کړم. کوم بڼه او کوم اضافي توکي (لنډیز، توصیه‌لیک، مختصر پریزنټېشن) درته پکار دي؟

زلمی نصرت

دنمارک

 اظهارات خواجه محمد اصف، وزیر دفاع پاکستان، در ۲۰ اکتوبر در گفت‌وگو با شبکهٔ جیو نیوز دربارهٔ گروه «تی‌تی‌پی» – مبنی بر این‌که اسلام‌آباد به هیچ وجه حاضر نیست با آن‌ها مذاکره کند – یادآوری و روایت از سخنان زمام‌داران «جمهوریت اسلامی افغانستان» است. همان‌ها که می‌گفتند با «گروه‌های تروریستی» (مانند طالبان افغانستان) گفت‌وگو نخواهند کرد و تنها در صورتی بازگشت‌شان را می‌پذیرند که همانند گلبدین حکمتیار، سلاح بر زمین بگذارند، از جنگ دست بکشند و تسلیم شوند.

 اما همان‌گونه که سران جمهوریت، با ناتوانی در گفت‌وگو با طالبان، سرانجام راهی جز فرار نیافتند، حلقهٔ حاکم نظامیان پاکستان نیز با پافشاری بر سیاست‌های لجوجانه و سرکوب‌گرانه در برابر مخالفان، به‌سوی فروپاشی گام برمی‌دارد.

نپذیرفتن واقعیت‌های زمان، همان زهری است که جمهوریت‌فروشان افغانستان را از پا انداخت و اکنون در رگ‌های نظامیان دیکتاتور پاکستان جریان دارد. آنان گمان می‌برند با تکیه بر سرکوب، تهدید و بازی با گروه‌های دینی و سیاسی می‌توانند قدرت خود را حفظ کنند؛ غافل از آن‌که آتشی که خود افروخته‌اند، دامن‌شان را گرفته است. سیاست «شمشیر دو لبه» در برابر مخالفان داخلی و همسایگان، دیگر نمی‌تواند پاکستان را در نقش «ژاندارم منطقه» نگه دارد.

مردمی که سال‌ها صدایشان زیر چکمه‌های نظامی خاموش مانده بود، امروز بیدار شده‌اند. این بیداری، سرآغاز زوال اقتدار پوشالی ارتش پاکستان است. فروپاشی از درون آغاز شده و هیچ قدرتی نمی‌تواند خشم بر افروختهٔ مردم را برای همیشه مهار کند.

پاکستان چاره‌ای جز مصالحه، مذاکره و سازش با مخالفان خود ندارد؛ یا باید به واقعیت‌های موجود تن دهد، یا در انتظار فروپاشی بماند.

مراجعهٔ نظامیان پاکستان به قطر برای میانجی‌گری با امارت اسلامی افغانستان، در حقیقت همانند نوشیدن «جام زهر» است و نشان از شکست دیپلماسی اسلام‌آباد دارد. در همین حال، سفر امیرخان متقی به مسکو و دهلی نو، بی‌اعتنایی آشکار به تصمیم‌های شورای امنیت را نمایان می‌سازد و نشان می‌دهد که دیگر آمریکا و سازمان ملل متحد از نفوذ و احترام گذشته برخوردار نیستند.

اگر روزگاری افغانستان در محاصرهٔ کشورهای منطقه گرفتار بود، امروز این پاکستان است که در حلقهٔ هند، چین، ایران و روسیه به دام افتاده است. افزون بر آن، حملات تلافی‌جویانهٔ امارت اسلامی در واکنش به تجاوزات هوایی سه‌روزهٔ پاکستان بر خاک افغانستان، همراه با همبستگی و خشم ملی افغان‌ها، در میدان سیاست و نبرد، شکست سنگینی را بر پاکستان تحمیل کرد.

در نهایت، همین فشارهای سیاسی و نظامی، اسلام‌آباد را وادار کرد تا از طریق قطر و عربستان سعودی زمینهٔ گفت‌وگو با امارت اسلامی افغانستان را فراهم سازد؛ گفت‌وگویی که نشستن پاکستان بر میز آن، نشانهٔ آشکار ضعف و درماندگی نظامیان حاکم است.

نور محمد غفوری

سریزه

هره انساني ټولنه د خپلو عیني او طبیعي قوانینو د عمل په پایله کې د حتمي بدلون او تاریخي پرمختګ په لور روانه وي. ټولنه هېڅکله په یوه حالت نه پاتې کېږي؛ بلکې ورځ تر بلې، کال تر کال او نسل تر نسل بدلون مومي.
د بدلون دا بهیر که د ټولنې د قانونمندې طبیعي ودې له مخې پر مخ ولاړ شي او که د انسانانو د کړنو په واسطه ګړندی یا پڅ شي، په هر حال د ټولنې په فکري، سیاسي، اقتصادي او ټولنیزو ـ کلتوري جوړښتونو کې حتمي بدلون راولي.

په سیاسي مبارزه کې هدف یوازې دا نه دی چې موجود رژیم نسکور شي، بلکې موخه دا ده چې د اوسني حالت پر ځای یو نوی، اغېزمن او د خلکو اړتیاوو ته نږدې نظام رامنځته شي. دا بدلون د یوې طرحې، بدیل یا «الترناتیف» جوړونې ته اړتیا لري.

که د نوي بدیل د جوړېدو او پخېدو نه مخکې موجود نظام راوپرځول شي، دا کار ټولنه د نیکمرغۍ پر ځای د ګډوډۍ پر لور بیایي. له همدې امله، "بدیل" یا "الترناتیف" جوړونه یوازې د نظام پر وړاندې انتقاد نه دی، بلکې د مثبت بدلون لپاره یوه علمي، منطقي، نظری او عملي طرحه ده. نو مخکې له دې چې د "بدلون" غوښتنه وکړو، اړینه ده چې د بدیل علمي بنسټونه، عملي وړتیاوې او ټولنیز شرایط په ژوره توګه وپېژنو.

 ۱. د بدیل جوړونې د بهیر درې اساسي بنسټونه

د بدیل جوړونې لپاره باید درې علمي او بنسټیز اړخونه په پام کې ونیول شي:

• تحلیلي بنسټ: د ټولنې اوسنی حالت باید په عیني، بې‌طرفه او د کره شواهدو پر بنسټ وڅېړل شي؛ نه د احساساتو یا شخصي تمایلاتو له مخې. علمي تحلیل د بدیل د منطق او واقیعت تر منځ توازن ساتي.
• طرح او منطق: بدیل باید د یو منظم فکري او مفهومي چوکاټ لرونکی وي، داسې چې سیاسي، اقتصادي، تعلیمي او ټولنیز اړخونه یې یو له بل سره منسجم وي. د بدیل طرح باید د اوږدمهالو موخو پر اساس ولاړه وي، نه د لنډ مهالو عکس‌العملونو پر بنسټ.
• ټولنیز منل: هیڅ بدیل تر هغه وخته عملي کېدای نه شي ، تر څو د ولس ملاتړ، باور او ګډون ورسره نه وي. بدیل که له ولسي ارادې جلا وي، یوازې یو فکري تصور او تش خیال پاتې کېږي.

 ۲. د موجود نظام د بدلون اړتیا

د بدلون غوښتنه یوازې هغه وخت علمي او اخلاقي بنسټ لري، چې موجود نظام د خلکو د اړتیاوو د پوره کولو توان له لاسه ورکړی وي. په ډېرو هېوادونو کې حکومتونه د دریو بنسټیزو عواملو له امله د بدلون اړتیا مومي:

• د حساب ورکونې نشتوالی: کله چې واک لرونکي ځان د خپلو کړنو، پرېکړو او منابعو د کارونې په وړاندې مسوول ونه ګڼي، فساد او بې‌باوري رامنځته کېږي.
• د ټولنیز عدالت کمزورتیا: کله چې د شتمنیو، فرصتونو او امکاناتو وېش نابرابر وي، د عدالت روحیه له منځه ځي او ټولنه د نارضایتۍ لور ته ځي.
• د فکري رکود حالت: کله چې نظام د نوي فکر، علمي اصلاح او انتقاد د منلو توان له لاسه ورکړي، د زوال بهیر یې پیل کېږي.

په داسې شرایطو کې، د علمي تحلیل پر بنسټ باید وڅېړل شي چې بدلون د تدریجي اصلاح له لارې مؤثر دی، که د ژور بنسټیز بدلون او انقلاب له لارې. د بدیل جوړونې لپاره غوره لاره دا ده چې دواړه احتمالونه (اصلاح او بنسټیز بدلون) په متوازنه توګه وڅېړل شي، تر څو بدلون د پرمختګ او ښېګڼې لامل شي، نه د تخریب او ګډوډۍ.

 ۳. د بدیل نظام علمي معیارونه او ځانګړتیاوې

هر هغه بدیل چې د علمي معیارونو پر بنسټ ولاړ وي، باید لاندې ځانګړتیاوې ولري:

• شفافیت: واک باید د خلکو د سترګو لاندې وي، او د ملت پراخه کتلې باید د پرېکړو او نظارت په بهیر کې ګډون ولري.
• حساب ورکونه: چارواکي باید د خپلو کړنو، پرېکړو او منابعو د مصرف په اړه ولس، قانون او اړوندو ادارو ته ځواب ووايي. واک او صلاحیت د شخصي امتیاز وسیله نه ده، بلکې د ملي باور امانت دی.
• عدالت: ټول وګړي باید د قانون او فرصتونو په وړاندې برابر وي، پرته له قومي، ژبني، مذهبي یا سیاسي توپیر څخه.
• ګډون: د خلکو اراده او ګډون باید د تصمیم نیولو اصلي محور وي، څو نظام د ولس له ارادې سرچینه واخلي.
• پراختیا او زده‌کړه: هر پرمختللی نظام د علم، څېړنې او نوښت ملاتړ کوي. د علمي ودې نشتوالی د هر نظام د زوال نښه ده.

دا اصول د هر ډول بدیل د علمي او عملي بریا بنسټ جوړوي.

 پایله

بدیل جوړونه یوازې یو شعار نه، بلکې یو علمي، فکري او اخلاقي ماموریت دی چې وخت، تدبیر او ملي شعور ته اړتیا لري. که یو ملت غواړي له اوسني حالت څخه غوره وضعیت ته ولاړ شي، باید د علم، فکر، تجربې او ګډ شعور پر بنسټ خپل بدیل طرح کړي. بدیل باید د احساساتو پر ځای د شواهدو، تجربو او ملي ګټو پر اساس رامنځته شي.

د حکومت یا نظام بدلون هغه وخت ګټور تمامېږي، چې له یوې خوا د بدیل علمي طرحه بشپړه وي، له بلې خوا د خلکو ملاتړ او د عملي کولو ظرفیت ورسره موجود وي. له دې وړاندې، که د ټولنې عیني او ذهني شرایط د بدیل د پخېدو لپاره برابر نه وي، نو د حکومت راپرزول یوازې د بحرانونو د زیاتېدو لامل ګرځي، نه د نیکمرغۍ.

21.10.2025