شب یَلدا یا شب چلّه یکی از کهن‌ترین جشن های فرهنگی ماست!

یلدا اول زمستان و شب آخر پاییز است که درازترین شبهای سال است و در آن شب یا نزدیک بدان آفتاب به برج جدی تحویل می کند یلدا برابر است با شب اول جدی و شب هفتم دی ماه جلالی و شب بیست و یکم دسامبر. واژۀ«یلدا» به معنای«زایش زادروز» و تولد است یلدا و جشنی که در این شب برگزار می ‌شود یک سنت باستانی است، نیاکان ما با این باور که فردای شب یلدا با دمیدن خورشید روزها بلندتر می ‌شوند و تابش نور افزونی می ‌یابد آخر پاییز و اول زمستان را شب زایش مهر یا زایش خورشید می خواندند.
 ابوریحان بیرونی در آثارالباقیه از این جشن با نام «میلاد اکبر» نام برده و منظور از آن را «میلاد خورشید» دانسته‌است واژۀ «شب چله» یا «شب چلۀ کلان» که در فرهنگ عامۀ مردم مترادف با شب یلدا بکار می‌رود از آن روست که چهل روز اول زمستان را «چلۀ بزرگ» و بیست روز بعد از آن را «خرد» نامیده‌اند و در قدیم گاهشمار باستانی در بین کشاورزان تقسیم‌بندی چهل داشته‌است. چلّه دو موقعیت گاه‌شمار در طول یک سال خورشیدی با کارکردهای فرهنگ عامه، یکی در آغاز تابستان (سرطان) و دیگری در آغاز زمستان (جدی) هریک متشکل از دو بخش بزرگ (چهل روز) و خرد (بیست روز) است. واژهٔ چلّه برگرفته از چهل و مخفف «چهله» و صرفاً نشان‌دهندهٔ گذشت یک دورهٔ زمانی معین (و نه الزاماً چهل روزه) است.

مردم روزگاران دور و گذشته که کشاورزی بنیان زندگی آنان را تشکیل می ‌داد و در طول سال با سپری شدن فصل‌ها و تضادهای طبیعی خوی داشتند بر اثر تجربه و گذشت زمان توانستند کارها و فعالیت‌های خود را با گردش خورشید و تغییر فصول و بلندی و کوتاهی روز و شب و جهت و حرکت و قرار ستارگان تنظیم کنند آنان ملاحظه می ‌کردند که در بعضی ایام و فصول روزها بسیار بلند می شود و در نتیجه در آن روزها از روشنی و نور خورشید بیشتر می ‌توانستند استفاده کنند این اعتقاد پدید آمد که نور و روشنایی و تابش خورشید نماد نیک و موافق بوده و با تاریکی و ظلمت شب در نبرد و کشمکش‌اند آنان دریافتند که کوتاه‌ترین روزها آخرین روز پاییز و شب اول زمستان است و بلافاصله پس از آن روزها به تدریج بلندتر و شب‌ها کوتاه تر می ‌شوند از همین رو آنرا شب زایش خورشید نامیدند.

در جشن شب یلدا، سفرۀ پهن می‌شود که به آن سفرهٔ یلدا یا چله می‌گویند و با گونه‌هایی از خشکبار، انار دانه شده و تربوز تزئین می‌شود انار و تربوز از مهم‌ترین پیش‌نیازهای شب یلدا هستند. همچنین خشکبار مانند هلو و زردآلو و مغزیات شب یلدا نیز هواداران بسیاری دارد.

رنگ سرخ برای نیاکان ما نماد نور خورشید و گرامی بود. رنگ سرخ انار و تربوز و گزینش سیب سرخ و سنجد در سفرهٔ شب یلدا اشاره به همین دارد. در این جشن طی شدن بلندترین شب سال و به دنبال آن بلندتر شدن طول روزها در نیم‌کرهٔ شمالی صورت می گیرد که مصادف با انقلاب زمستانی است. جشن شب یلدا توسط بسیاری ملیتهای ساکن در نیم کرۀ شمالی زمین گرامی داشته می‌شود. این جشن در سال ۱۴۰۱ به عنوان زایش مهر ثبت میراث جهانی شده‌است.

عزیزی غزنوی

 تورنتو/کانادا

له ښاغلي (اسدالله بلهار جلالزي) سره، چې د علم او ادب پېژندل شوی لیکوال، کیسه لیکونکی او تکړه ژورنالیست دی، د داداییسم هنري او ادبي ښوونځی په تړاو ځانګړې مرکه

مرکوال: انجنیر عبدالقادر مسعود

ښاغلی اسدالله بلهار جلالزی د پښتو ادب او فرهنګ وتلی او نومیالی استازی، شاعر، کیسه لیکونکی، څېړونکی او تکړه رسنوال(ژورنالیست) دی.ده دخپلو علمي، ادبي او فرهنګي نښیرونو له لارې د پښتو ادب لمن زرغونه او پتمنه او د پښتو ژبې کیسو ډېوې بلې ساتلې دي.

ښاغلی علم ګل سحر هغه تکړه او مخکښ لیکوال، ادیب، کیسه لیکونکی او شاعر دی چې د خپلو نښرونو(اثارو) له لارې یې خپلې ملې ژبې او افغاني ادب او فرهنګ ته د ستاینې او ویاړ ډک چوپړ او خدمتونه تر سره کړې دي. دی په خپله یوه لیکنه کې د ښاغلي اسدالله بلهارجلالزي په تړاو داسې وايي:

((...اسدالله بلهار جلالزی مې له نږدي څلويښتو کلونو را هيسي ملګری دی او ملګرتیا مو هم د کتاب ملګرتیا وه، غزني هغه وخت يو نسبتآ مجهز کتابتون درلود موږ دواړو به له دې کتابتون څخه کتابونه اخیستل بیا به مو یو بل ته د مطالعه شوي کتاب په اړه معلومات ورکول، پر کتابونو به مو د خپلې نیمګړې پوهې له مخې نقدونه کول. کله داسې هم شوي چې یو کتاب مو پیدا کړی او په ګډه مو لوستی دی، د جلالزي صاحب مشر ورور ارواښاد محبوب جلالزی زموږ دواړو استاد و او موږ به یې د کتاب لوستلو ته هڅولو نو ښاغلي بلهارجلالزی له ماشومتوبه له کتاب سره رالوی شو، په تنکۍ ځواني کې يې شعرونه لیکل او لا هغه وخت يې شعرونه په تول پوره ګڼل کیدل بیا یې داستاني ادبیاتو ته هم مخه کړه د لنډو کيسو لیکل پیل کړل او خوندورې لنډې کیسې یې وليکلې، د دې تر څنګ يې د ادب تیوري په برخه کې هم کار وکړ او ځينې ارزښتمنې مقالې يې وليکلې.  د بلهار جلالزي یو بل مهم کار د فولکلور په برخه کې دی چې نوې او ښې څيړنې يې تر سره کړې.

جلالزی صاحب د ليکوالي تر څنګ يو ژمن او لايقه ژورنالست هم دی چې په بیلابیلو ورځپاڼو او راډیو ګانو کې يې کار کړی دی. خپلې دندې یې پخپل وخت او په ښه ډول تر سره کړې دي ، افغان فرهنګ او ادب ته د دوی د لا زیاتو بریاوو په هیله.))

ښاغلی جلالزی صاحب یو دروند، زړه سواندی، خواخوږی او د درنښت وړ شخصیت دی. دی له خپلو یارانو، دوستانو، ملګرو، هېواد او هېواد والو سره ژوره مینه لري.

همداسې ښاغلی دستګیر نایل چې د علم، ادب او فرهنګ په ډګر کې پېژندل شوی مخکښ، نوښتګر ادیب، داستان لیکونکی او تکړه شاعر دی او د خپلو نښیرونو(اثارو) په وسیله یې د دري- پارسي ډګر تود ساتلی دی، په خپل ېوه لیکنه کې د ښاغلي اسدالله بلهار جلالزي په تړاو داسې کښلي دي.

((نیم نگاهی به کار نامه های فرهنگی و ادبی اسدالله جلالزی ))

 « من با نام و آثار جناب اسدالله جلالزی از طریق نشرات کشور آشنایی دارم و آثار منظوم و منثور او را در مجلات و روز نامه ها خوانده ام.از آثار جناب جلالزی پیداست که ایشان نویسنده ای توانا، شاعر نازک خیال ، ژور نالیست متعهد و مترجم موفقی اند.جناب جلالزی در قدم نخست، آموزگاری موفق در امر تربیت و آموزش نسل جوان و فرزندان وطن بوده و ثانیا کار های فرهنگی و ادبی اش ستودنی است.از قلم جناب جلالزی تا کنون آثار بیشماری در عرصه های گوناگون هنری و ادبی بر جا مانده که به فرهنگ و زبان و ادبیات پشتو غنا بخشیده است.افزود بر کار های فرهنگی - ادبی، جناب جلالزی کار های دیوانی و دفتری را با مسوولیت پذیری انجام داده است. از انجمله ریاست آموزش و پرورش، معاون روز نامه ها مانند روزنامه ی سنایی و بعد ها هم در زمان حکومت حامد کرزی مدیر مسوول هفته نامه ای بنام ( پیوند) هم وظیفه اجرا کرده است.

    جناب جلالزی نتها در زبان پشتو که در زبان فارسی دری هم آثار از خود بجا گذاشته و در واقع یک شاعر ذوالسانین بوده است.که سروده هایش در زبان فارسی هم عاری از عیب های بدیعی و لفظی و عروضی است.جناب جلالزی به ادبیات داستانی هم توجه و علاقه ی فراوان داشته و در این ژانر ادبی هم آثاری از خود بجا گذاشته است.لازم به تذکر است که جلالزی یکی از شاعران و نویسنده گان دست اول امروز در زبان پشتو است که گام های بزرگی در غنا مند ساختن زبان پشتو برداشته است.و جایش در ردیف استادان قدر مسلم معاصر زبان پشتو قرار دارد.

دستگیر نایل

25 نوامبر 2025 – لندن»

ما دا ځل له ښاغلي اسدالله بلهار جلالزي سره د نړېوال ادبي ښونځی «دادایسم»  په تړاو یو ځانګړې مرکه جوړه کړې ده، چې تاسو د ادب او فرهنګ درنو او پتمنو مینه والو ته یې وړاندې کوم.

ګران جلازی صاحب زما نیکې هیلې او پیرزوېنې ومنئ. اجازه راکړئ خپلې پوښتنې پل کړم.

ګران او محترم انجنیر عبدالقادر مسعود صاحب زه هم تاسو او مینه والو ته سلامونه وړاندې کوم او ستاسو په چوپړ کې یم.

***

مسعود: تاسو د داداییسم هنري او فرهنګي مکتب څنګه راپېژنئ او ارزوئ، کوم چې د شلمې پیړۍ په پیل کې په اروپا کې رامینځته شوی دی. مهرباني وکړئ د دې ښونځی د تاریخ، آر او بنسټ په اړه لنډ مالومات راکړئ، چیرته، کله او د چا لخوا جوړ شوی دی او لومړني بنسټ ایښودونکي یې څوک دي؟

اسد الله بلهار:

  د داداییسم (Dadaism) مکتب یو له هغو هنري او فرهنګي غورځنګونو څخه دی چې د شلمې پېړۍ په پیل کې یې د هنر نړۍ ولړزوله. دا مکتب د لومړۍ نړیوالې جګړې پر مهال د هنرمندانو د ژورې ناهیلۍ، غوسې او دودیزو ارزښتونو پر وړاندې د بغاوت له امله رامنځته شو.

 د داداییسم، د هنري او فرهنګي غورځنګونو په وړاندې ودریده اوموخه یې د جګړې، ملیتپالنې او بورژوایي ارزښتونو پر ضد غبرګون وو.  داداییسم د منطق، ښکلا، او دودیزو هنري اصولو پر ضد ولاړ وو،  د دوی د پیغام رسولو لاره  تصادف، طنز، او بې‌معنا والي وو.

پر (۱۹۱۶)زېږدیز کال کې یې په سویس کې بنسټ کیښودل شو، بنسټګر یې هوګو بال (Hugo Ball) او د هغه ملګرې ایمي هینینګز   Hennings)  (Emmy  وه لومړنی مرکز Cabaret Voltaireو. د دادا بل رسمي بنسټ‌ګر تریستان څارا (Tristan Tzara) – و. هغه هم شاعر و.

مسعود: د هر ادبي مکتب ډېرې نښې د پخوانۍ دورې په ادبي اثارو کې موندل کېدای شي او د هر ادبي او هنري مکتب رامنځته کېدنه د خپلې دورې د ځانګړو ټولنیزو، کلتوري، سیاسي او تاریخي شرایطو او د فلسفي افکارو تر اغیز لاندې وي. ستاسو په اند هغه عوامل او انګیزې څه دي چې د داداییسم مکتب د رامنځته کیدو لامل شوي دي؟

 اسد الله بلهار:

دا یو ډېره ښه او ژور پوښتنه ده، ځکه چې داداییسم (Dadaism) یوازې یو ادبي یا هنري مکتب نه و، بلکې د خپل وخت د فکري، سیاسي او فرهنګي بې‌باورۍ یو توند غبرګون و. دا مکتب د (۲۰)مې پېړۍ په لومړیو کې، په ځانګړي ډول د لومړۍ نړیوالې جګړې (1914–1918) پر مهال او له هغې وروسته رامنځته شو. لاندې هغه مهم عوامل او انګېزې دي چې د داداییسم د راټوکېدو سبب شوې.

لومړۍ نړیواله جګړه د دغه مکتب تر ټولو ستر محرک ګڼل کیږي ځکه دې جګړې انسانانو ته وښوده چې عصري تمدن، عقلانیت، ساینس او سیاسي نظامونه، نه یوازې د سولې تضمین نشي کولای، بلکې د انسانیت د تباهي وسایل هم برابروي.

دادایي هنرمندان د جګړې د وحشت پر وړاندې یاغي شول او دا باور یې درلود چې که دا "منطقي" تمدن موږ وژني، نو موږ به د منطق خلاف یو بې‌نظم، بې‌ پوهي اوغیر عقلاني هنر یې رامنځته کړ. دوی به ویل: که عقل د بشر د ژغورلو وسیله وای نو داسې وسایلو جوړول چې د بشر د نابودي له پاره کارول کیږي. څه معنی؟ ځکه یې د منطق،عقل او هنر په مقابل کې بغاوت وکړ چې کله نا کله یې د مسخرو په ښوونځي یاد شو. د بورژوايي فرهنګ څخه کرکه څرګنده کړه. دوی غوښتل چې هنر د ټولنیز سیستم او دروغجنو ارزښتونو پر ضد وسیله وګرځي، نه د اشرافو د تفریح لپاره. بل دا چې داداییسم تر ډېره د نهیلیت (Nihilism) یا د ارزښتونو د انکار فلسفې تر اغېز لاندې و.
دوی د ارزښتونو، اخلاقو، منطق او هنر معنا تر پوښتنې لاندې راوستله. او ویل به یې که ژوند بې‌معنا دی، هنر هم باید بې‌معنا وي.
کډوالي هغه هم د جګړې له امله، د لومړۍ جګړې په ترڅ دادايي هنرمندان ژنیو ته تللي و. دوی له یو ډول کلتوري ګډودۍ سره مخ وو. چې د ډیرو ژبو او کلتورونو ګډوډي هم د داداییزم د څو اړخیز تفکر یوه سرچینه شوه.
په ټوله کې دغه مکتب داسې ښوده کله چې تمدن له انساني ارزښتونو منحرف شي، نو هنر هم کولی شي خپل دودیز قالبونه مات کړي او د یوې فکری انقلابي وسیلې بڼه غوره کړي.

مسعود: : تاسو د داداییسم د مکتب آرونه، بنسټیزې او مهمې قاعدې، اړینې ځانګړنې او غوره ځانګړتیاوې او د داداییسم سبک، تګلوري او ارزښتونه څنګه ارزوئ؟

اسد الله بلهار: البته، مسعود صاحب راځئ د داداییسم (Dadaism) مکتب ته یو ژور نظر واچوو — دا یو له هغو هنري خوځښتونو څخه دی چې د هنر، منطق او ټولنیزو ارزښتونو پر وړاندې یې بنسټیزه پوښتنه راپورته کړه.

 داداییستانو د هر ډول دودیزو هنرونو، منطق، اخلاقو او ټولنیزو ارزښتونو مخالفت کاوه. د هنر د تولید له پاره یې بې قاعدې میتودونه کارول. دوی په دې  باور ول، چې هنر باید د ښکلا یا مهارت پر بنسټ نه، بلکې د هنرمند د ذهن د آزادۍ پر بنسټ وي. د ژوند، له ارزښتونو او هنر څخه یې انکار کاوه.

 ځانګړنې او غوره ځانګړتیاوې یې دا وې چې په شعرونو کې یې بې معنی ژبه کاروله، د شعر جوړښت، قافیې، ته یې پام نه کاوه، بې منطقه شعرونه یې خوښول، د کولاژ او فوتومونتاژ په برخه کې یې د ورځپاڼو، مجلو او نورو شیانو ټوټې سره یو ځای کولې، په سیاسي، ټولنیزو او فرهنګي جوړښتونو یې نیوکې او ملنډې وهلې. بې قاعدې موسیقي چې په کې به چیغې، بې ربطه غږونه او حرکتونو موجود و. تولیدوله.

مسعود: تاسو د لومړۍ نړیوالې جګړې ژور اغېز د داداییسم د ښونځی په رامنځته کېدو او د دې ښونځی د جوړونکو په عقاید، اندونه او باورونه څنګه ارزوئ؟

اسد الله بلهار:

له تاریخي نظره، د داداییزم ظهور د دې ښکارندوی و، چې د دغه مکتب هنرمندانو هڅه کوله د هغو ارزښتونو پر ضد بغاوت وکړي چې د جګړې لامل شوي ول. داداییستانو د هغه ټول فرهنګي نظام بنسټونه وځپلې چې له دوی سره یې خیانت کړی و.

مسعود: ویل شوې دي: د نامتو او مخکښو اندیالو او متفکرانو لکه فریدریش نیچه او زیګموند فرویډ، فلسفي اندونه او لیدتوګي د داداییسم د هنر په جوړولو کې مهم رول لوبولی دی. تاسو په دې تړاو څه لید لرئ؟

اسد الله بلهار:  د نیچه او فرویډ اندونه د شلمې پېړۍ د هنر او ادبیاتو پر جریانونو خورا ژور اغېز کړی، او داداییسم هم ترې مستثنا نه دی. راځئ دا موضوع له دواړو اړخونو – نیچه او فرویډ – لنډه وڅېړو:

۱. فریدریش نیچه او داداییسم

نیچه د عقل‌محوري ارزښتونو، دیني اخلاقو، او مطلقو حقیقتونو نیوکه وکړه. هغه د "خدای مړ دی" مفکوره وړاندې کړه او پر دې باور وو چې انساني ژوند باید د نورو ارزښتونو پر بنسټ ولرو.

د نیچه اغېز پر داداییزم:

ارزښت‌ماتونه (deconstruction of values): داداییان د هنر دودیز تعریفونه، ښکلا، او منطق ردوي – دا د نیچه د ارزښت‌ماتوونې تمایل ته ورته ده.

انارشيستي تمایل:  نیچه ته لکه داداییانو، د ټولنیزو چوکاټونو ردول یو ډول آزادۍ ته لاره وه.

ژبه او منطق: نیچه باور درلود چې ژبه حقیقت نه ښيي، بلکې دا یو مجازي جوړښت دی. داداییان هم له ژبې سره لوبې کولې، شعرونه یې بې مانا جوړول، او د منطق ضد بیان ته ارزښت ورکاوه.

۲. زیګموند فرویډ او داداییسم

فرویډ د لاشعور، خوبونو، او جنسي غریزو مفکورې معرفي کړې. دا اندونه د هنر په یوې نوې ژبنۍ او تصویري بڼې کې انعکاس وموند.

د فرویډ اغېز پر داداییزم:

لاشعور او آزاد تداعي: داداییان هڅه کوله چې د ذهن ژور پرتونه راوباسي، هغه څه چې د منطق او شعور له کنټروله بهر وي.

خوبونه، فانتزۍ او اختلال: د فرویډ خوب‌تحلیل داداییانو ته دا جواز ورکړ چې هنر له خوبونو، ناڅاپي تصوراتو او بېلابېلو اختلالي بڼو څخه الهام واخلي.

جنسیت او ټابو: داداییان د جنسي تمایلاتو، تابو موضوعاتو، او ممنوعه محتواو ته لار خلاصه کړه، چې دا هم د فرویډي تحلیل تمایلونه انعکاسوي.

او موږه دې پایلې ته رسوي چې داداییسم، که څه هم ظاهراً یو بې‌منطقه، انکار کوونکی هنري خوځښت دی، خو دا بې ‌بنسټه نه دی. د نیچه فلسفي شکاکیت او د فرویډ رواني ژور لید، دواړه د داداییزم د ظهور په ذهني شالید کې قرار لري.

نو په ټوله کې، ویلای شو چې نیچه د ارزښتونو فلسفي ماتونه او فرویډ د لاشعور رواني ژوروالی – دواړه د داداییزم د فکري خوځښت بنسټیز الهامونه دي.

مسعود: ویل شوې دي: «تریستان تزارا» شاعر، ډرامه لیکونکی، د فلم ډایکټر، موسیقي پوه، سیاست پوه د شلمې پېړۍ فرانسوي ژبۍ رومانیایي هنرمند، «ریشارډ هولزنبک»، الماني شاعر، «ژان آرپ» مجسمه جوړونکی انځورګر او آلماني- فرانسوي شاعر، او «هوګو بال» جرمني شاعر او لیکوال د داداییسم ښوونځي اصلي غړي ول. كه د نوموړو په ادبي او هنري شخصیتونو، اغیزمنو نښیرونو (اثارو) ارزښت په تړاو  یې یو څه رڼا واچوئ.

اسد الله بلهار : هو، دا څلور شخصیتونه—تریستان تزارا، ریشارډ هولزنبک، ژان آرپ، او هوګو بال—د شلمې پېړۍ په پیل کې د داداییسم (Dadaism) هنري خوځښت بنسټګر او اغېزمن استازي بلل کېږي. دا مکتب د لومړۍ نړیوالې جګړې په غبرګون کې وزېږېد، چې هدف یې د عقل‌محور تمدن، جګړه‌خوښو سیاستونو، او دودیزو هنري اصولو پر ضد بغاوت و. راځئ د هر یوه شخصیت او د هغوی ادبي-هنري ونډو ته جلا جلا لنډه کتنه وکړو:

۱. تریستان تزارا (Tristan Tzara)

اصلي نوم: سامی روزنشتوک

اصلیت: رومانیایي، خو وروسته د فرانسې تبعه شو.

وړتیاوې: شاعر، ډرامه لیکونکی، ایستلتي فلم جوړوونکی، د موسیقۍ نقد لیکونکی، او فلسفي ذهن لرونکی.

دنده: د دادا مکتب یو له مؤسسینو څخه، او د دې خوځښت "مانفیست لیکونکی".

مشهور اثر:

"دادا مانفیست 1918" – دا متن د هنري ازادۍ چیغه ده او د عقل، منطق او دودیزو ارزښتونو پر ضد بغاوت څرګندوي.

اغېز: تزارا د دادا خوځښت ته نړیوال انعکاس ورکړ، او وروسته یې د سوررئالیزم او چپي سیاستونو سره هم یووالی درلود.

۲. هوګو بال (Hugo Ball)

اصلیت: جرمنی

وړتیاوې: شاعر، لیکوال، فیلسوف، او تمثیل‌پوه.

وړاندیز: د Cabaret Voltaire (په زوریخ کې) مؤسس، چې د دادا د زیږېدو ځای بلل کېږي (1916).

مشهور اثر:

"دادا مانیفستو 1916"

"Flight Out of Time" یوه مهم یاددښت‌لیک ده چې د دادا لومړني تاریخي حالات په‌کې راټول شوي.

اغېز: هوګو بال د ماشومي ژبې غوندې بې‌مانا ژبې کارولو له لارې د شعري جوړښتونو پر ضد انقلاب وکړ.

۳. ریشارډ هولزنبک (Richard Huelsenbeck)

اصلیت: جرمنی

وړتیاوې: شاعر، ډاکټر، نظریه‌پوه

اغېز: هغه دادا له زوریخ نه جرمني ته یووړ او د برلین دادا خوځښت بنسټ یې کېښود، چې ډېر سیاسي او انقلابي و.

مشهور اثر:

"د دادا تاریخ" – یو ارزښتناک اثر چې د مکتب تحلیل، داخلي اختلافونه، او پراخ اغېز تشریح کوي.

اغېز: هولزنبک دادا د سیاسي ناارامۍ او ټولنیز بغاوت یوه وسېله وګڼله.

۴. ژان آرپ (Jean Arp یا Hans Arp)

اصلیت: د فرانسې-المان ګډ ورثه لرونکی.

وړتیاوې: شاعر، نقاش، مجسمه جوړونکی.

برخوال: د دادا بنسټګر او بیا وروسته د سوررئالیزم برخه.

مشهور سبک: تصادفي هنر (chance-based art)، په کوم کې چې بڼه او ترکیب د هنرمند د ارادې پرته ټاکل کېږي.

اغېز: آرپ دادا ته تجسمي هنر (visual arts) راوړ، او د هنر "منطقي جوړښت" یې له‌منځه یووړ.

ټولیز اغېز:

داداییستانو د هنر، ادب، موسیقۍ او فلسفې په بېلابېلو برخو کې د نظم ضد، معنا ضد، او سیاست ضد فکر ته وده ورکړه. د دوی کارونه وروسته د سوررئالیزم، نیوډادا، پاپ‌ارت، او مفهومي هنرونو بنسټونه کېښودل.

مسعود: د داداییسم د ښونځی خپریدل د نړۍ په نورو برخو لکه: برلین، نیویارک او پاریس کې څنګه ارزوئ؟ او دا راته وویاست چې په دغو برخو کې د دوی بنسټ اېښودونکي څوک ول.

اسدالله بلهار: البته، مسعود صاحب، دا یوه ډېره زړه‌ راښکونکې پوښتنه ده! د داداییسم مکتب، چې د لومړۍ نړیوالې جګړې له ناورین وروسته د هنر، منطق او ټولنیزو ارزښتونو پر ضد د اعتراض په توګه راپیدا شو، ډېر ژر له زوریخ څخه نورو ښارونو ته خپور شو. راځئ چې د برلین، نیویارک او پاریس تجربو ته یو نظر واچوو:

برلین

دادا په برلین کې سیاسي بڼه غوره کړه. دا ښار د دادا د انقلابي او انتقادي روحیې لپاره یو مناسب چاپېریال و.

مهم بنسټ‌اېښودونکي:« رائول هاوسمان، جان هارتفیلد، او هانا هوخ.» دوی د فوتومونتاژ (عکسونو ترکیب) له لارې د نظاميزم، ملي‌گرایي او ټولنیزو نابرابریو پر ضد غږ پورته کړ.
 نیویارک

نیویارک د دادا یوازینی غیراروپایي مرکز و، چې هم‌مهاله له زوریخ سره وده وکړه.

مهم شخصیتونه:« مارسل دوشان، من ری، او فرانسیس پیکابیا.» دوی د هنر دودیز تعریف ته ننګونه وکړه، لکه د دوشان مشهور اثر "فواره" چې یو عادي تشناب و، خو د هنر په توګه وړاندې شو.

پاریس

پاریس د دادا د وروستۍ مرحلې کور و، چیرې چې دا مکتب ورو ورو د سوررئالیزم (فراواقعیت‌پالنې) په لور واوښت.

مهم کسان: تریستان تزارا (چې له زوریخ څخه پاریس ته لاړ)، فرانسس پیکابیا، او آندره برتون (چې وروسته د سوررئالیزم بنسټ‌اېښودونکی شو).

دا ښکارندویي کوي چې دادا یو "میکروب خالص" و، لکه څنګه چې تزارا یادونه کړې، چې له یوه ښار څخه بل ته خپور شو او د هنر نړۍ یې تل‌پاتې بدله کړه.

مسعود: په ادبیاتو او شعر کې د داداییسم بنسټیزې ځانګړتیاوې، عقاید او اندونه څنګه ارزوئ؟

اسد الله بلهار:

داداییسم (Dadaism) یو هنري او ادبي غورځنګ و، چې د  (۲۰)مې پېړۍ په لومړیو کې د لومړۍ نړيوالې جګړې له امله د هنرمندانو د ناهيلۍ، اعتراض او بغاوت له روحيې څخه وزېږېد. دا مکتب د دودیزو ارزښتونو او منل شوو معیارونو پر ضد یو ډول هنري انقلاب و. راځئ چې د داداییزم مهمې ځانګړتیاوې، عقاید او ادبي انعکاس ته یو نظر واچوو.

 بنسټیزې ځانګړتیاوې:

بې منطقيتوب او تصادف: داداییزم د عقل، منطق او ترتیب مخالفت کوي؛ هنري اثرونه یې بې‌نظم او تصادفي دي.

طنز، مسخره او تمسخر: په هنر او ادبیاتو کې د ریشخند له لارې د ټولنیزو ارزښتونو، سیاست او کلتور نیوکه کوي.

نویوالي ته لیوالتیا: د دودیزو شاعرانو، لیکوالو او نقاشانو له سبکونو څخه سرغړونه کوي.

مخالفانه بڼه: د نظم، ښکلا او معنا پرضد درېږي.

 فلسفي او ادبي عقاید:

ادب باید نظم ونه لري: داداییان باور لري چې د شعر او لیکوالي ښکلا باید په ازادانه او بې‌نظمه بڼه وي.

یاغي هنر: هنر باید د ټولنې له دروغجنو ارزښتونو څخه بغاوت وکړي.

د هنر بې هدفه‌والی: هنر ته هدف ورکول یوه دروغجنه هڅه ګڼي؛ د دوی په اند، هنر باید یوازې د احساساتو انعکاس وي، نه د عقل.

 په ادبیاتو کې داداییزم:

داداییستي شعرونه ډېر وخت بې مانا، لنډي، تصادفي جملې لري.

ژبه یې لوستونکي ته ننګونه ورکوي او اکثراً له دوديز وزن او قافې څخه خلاص وي.

هيوګو بال، ټریستان څارا، مارسل یانکو او نور دادايي شاعرانو هڅه کوله چې د ژبې محدودیتونه مات کړي.

داداییسم که څه هم اوږده موده نه ده پاتې شوی، خو د هنر او ادبیاتو پر تاریخ یې ژور اغېز کړی، او داسې مکتبونه لکه سورریالیزم ورڅخه الهام اخلي.

مسعود: په ادبیاتو او شعر کې د داداییسم د مخکښو څېرو لیکوال څوک ول؟ که یې د نامتو نښیرونو (اثارو) نومونه راته په گوته کړئ.

اسد الله  بلهار:

البته، دا یوه زړه‌راښکونکې پوښتنه ده! د داداییسم (Dadaism) مکتب د شلمې

پېړۍ په لومړیو کې د هنري او ادبي انقلاب په بڼه راڅرګند شو، چې د منطق، دودیزو ارزښتونو او جګړې پر ضد یو ډول هنري اعتراض و. دلته د دې مکتب ځینې مخکښ لیکوالان او د هغوی مشهور آثار درته وړاندې کوم:

مخکښ لیکوالان او شاعران د داداییسم مکتب

تریستان تزارا (Tristan Tzara)

د داداییسم له بنسټ‌ایښودونکو څخه و

مشهور اثر: "Seven Dada Manifestos"

هوګو بال (Hugo Ball)

د کافه ولتر (Cabaret Voltaire) بنسټ‌ګر، چې دادا له همدې ځایه پیل شو

(مشهور اثر: "Karawane" (یو بې‌مانا شعر چې د ژبې پر ضد اعتراض ښيي.

هانس آرپ (Hans Arp)

شاعر، نقاش او مجسمه‌ساز

(مشهور اثرونه: "Die Wolkenpumpe" (د ورېځو پمپ

ریچارد هولسن‌بیک (Richard Huelsenbeck)

د دادا د مانیفست لیکوال

مشهور اثر: "En Avant Dada"

مارسل ژانکو (Marcel Janco)

د دادا د تیاتر او تجسمي هنرونو مخکښ

د شعر او هنر ګډو تجربو ته یې وده ورکړه

 د داداییسم ځینې مهم آثار:

دا لیکوالان د داداییسم د بنسټ‌ګرو له ډلې دي، چې د هنر، شعر او فلسفې دودیزو چوکاټونو ته یې ننګونه وکړه.

مسعود: د داداییستانو، د انځورګرۍ او نقاشۍ هنر، ځانګړتیاوې، د دغې هنر تګلوری او د سبک مهمې ځانګړنې څه ډول ارزوي؟

اسد الله بلهار:  مسعود صاحب! د داداییستانو (Dadaism) هنري مکتب یو له هغو غورځنګونو څخه دی چې د لومړۍ نړیوالې جګړې له ناورین وروسته د هنرمندانو د ژورې ناهیلۍ او اعتراض په پایله کې راڅرګند شو. دا مکتب د دودیزو هنري اصولو پر ضد ولاړ و او د هنر د مفهوم بیا تعریف ته یې لاره هواره کړه.
 د داداییزم ځانګړتیاوې:

جوښت ماتونې: داداییستانو د هنر دودیز اصول رد کړل او د بې‌نظمۍ، تصادف، او طنز له لارې یې خپل پیغام وړاندې کاوه.

اعتراض او انتقاد: دا سبک د جګړې، سیاست، او بورژوا ټولنې پر ضد یو هنري غبرګون و.

مفهومي هنر: د ښکلا پر ځای، د فکر او مفکورې وړاندې کول مهم وو.

کارول شوي توکي: د ورځني ژوند توکي لکه تشنابونه، ورځپاڼې، او کباړ د هنري کارونو برخه جوړېدل.

د انځورګرۍ او نقاشۍ تګلوری:

کولاژ او فوتومونتاژ: د بېلابېلو انځورونو، لیکنو او توکو یوځای کول د دادا نقاشۍ مهمه برخه وه.

تصادفي ترکیبونه: هنرمندان به د تصادفي تخنیکونو لکه د سترګو پټولو سره نقاشي کوله.

طنز او پاروډي: د جدي موضوعاتو ته په طنزي بڼه اشاره کول.
 مهمې ځانګړنې او استازي:

مارسل دوشان: د "چینه" مجسمه یې د هنر د تعریف پر ضد یوه انقلابي بیلګه ده.

هانا هوش: د فوتومونتاژ له لارې یې د جنسیتي او ټولنیزو موضوعاتو انتقاد کاوه.

رائول هاوسمان: د میخانیکي سر مجسمه یې د انسان او ماشین ترمنځ اړیکې ته اشاره کوي.

داداییزم د هنر د ازادۍ چیغه وه—یو ډول فریاد چې ویل یې: "هنر باید د ټولنې له چوکاټه ووځي!"

مسعود: د انځورگرۍ او پژۍ (مجسمو)  په هنر کې د داداییسم د ښونځی تر ټولو مهم او پېژانده استازي څوک ول؟ هیله ده كه تاسو د دې هنرمندانو، د تګلورو او سبک، د هنري او نامتو نښیرونو (اثارو) په اړه لږ څه رڼاوی ورکړئ.

اسدالله بلهار: د داداییسم په مکتب کې یو شمېر هنرمندان د انځورګرۍ او مجسمه‌سازۍ په برخه کې ډېر پېژندل شوي دي. دا هنرمندان نه یوازې د خپل سبک له مخې ځانګړي وو، بلکې د هنر د مفهوم د بدلولو لپاره یې انقلابي رول ولوباوه.
 د انځورګرۍ او مجسمه‌سازۍ مهم داداییستان هنرمندان:

سبک: مفهومي هنر، طنز، او اعتراض.

نامتو اثر: "چینه" (Fountain) – یو تشناب چې د مجسمې په توګه وړاندې شو.

ځانګړنه: دوشان د "ریډی‌مېډ" (Ready-made) مفهوم معرفي کړ، چې پکې عادي شیان د هنر په توګه وړاندې کېږي. دا کار د هنر دودیز تعریف ته یو مستقیم چلنج و.

سبک: کولاژ، انستالیشن، او تجریدي جوړښتونه.

نامتو اثر: د شریفو مېرمنو لپاره ساختمان

 (Construction for Noble Ladies)
ځانګړنه: شویترس د بیا کارېدونکو توکو لکه کاغذ، لرګي، فلز او پارچه له لارې مجسمې او انځورونه جوړول. هغه د دادا، سوررئالیزم او کانسترکتیویزم ترمنځ یو پُل جوړ کړ.

سبک: فوتومونتاژ، مجسمه‌سازي، او ادبي طنز.

نامتو اثرونه: "سر میخانیکي" (Mechanical Head) او

 "منتقد هنر" (The Art Critic).

ځانګړنه: هاوسمان د انسان او ماشین ترمنځ اړیکې ته اشاره کوله. د هغه مجسمې د فکر، هویت، او ټولنیز فشارونو انعکاس وې.

سبک: فوتومونتاژ، فمینیزم، او ټولنیز انتقاد.

نامتو اثر: "د اشپز له چاقو سره پرې شوی" (Cut with the Kitchen Knife).

ځانګړنه: هوش د ښځو د حقوقو، جنسیتي نابرابرۍ، او ټولنیزو کلیشو پر ضد خپل هنر کاراوه. هغه د دادا یوازینۍ ښځینه بنسټ‌اېښودونکې وه.

دا هنرمندان د داداییسم د روحیې ژور انعکاس دی—یعنې د هنر له دودیزو چوکاټونو وتل، د ټولنې پر ضد غږ پورته کول، او د فکر د ازادۍ جشن نیول.

 مسعود: «مارسل دوشان» یو فرانسوی انځورګر او مجسمه جوړونکی وو، چې کارونه یې د داداییسم او سورریالیزم له سبک او سټایلونو سره ډیر تړاو لري. نوموړی په اروپا او امریکا کې د داداییسم د غورځنګ یو له خورا نامتو هنرمندانو څخه وو. كه د نوموړي د ادبي او هنري شخصیت، تګلوري او سبک او ګټورو نښیرونو(اثارو) ارزښت په تړاو یې په لنډه توګه مالومات راکړئ.

اسد الله بلهار:  مارسل دوشان (Marcel Duchamp) د شلمې پېړۍ له هغو هنرمندانو څخه و چې د هنر دودیز تعریف یې له بنسټه ولړزاوه. راځه چې د هغه ادبي او هنري شخصیت ته یو لنډ خو ژور نظر واچوو:
 ادبي او هنري شخصیت:

فلسفي او انتقادي ذهن: دوشان باور درلود چې هنر باید یوازې د سترګو د خوند لپاره نه وي، بلکې د فکر او مفکورې محرک هم وي.

طنز او پاروډي: هغه د طنز له لارې د هنر، ټولنې او سیاست پر دودیزو ارزښتونو نیوکه کوله.

شخصي ازادۍ ته ژمنتیا: د نوموړي کارونه د فردي ازادۍ، تخیل او هنري سرغړونې نښه وې.
 تګلوری او سبک:

ریډی‌مېډ (Ready-made): هغه عادي شیان (لکه تشناب یا بوتل‌ساتونکی) د هنر په توګه وړاندې کول، ترڅو د هنر تعریف ته چلنج ورکړي.

کوبیسم، داداییسم، سوررئالیزم: دوشان د دې سبکونو ترمنځ حرکت کاوه، خو تل یې د مفکورې ارزښت ته لومړیتوب ورکاوه.

مفهومي هنر: هغه د هنر د فزیکي بڼې پر ځای، د هغې مفکوره او پیغام ته ارزښت ورکاوه.
مهم او ګټور نښیرونه (اثار):

مارسل دوشان د هنر د "فکر کولو" اړخ ته لاره هواره کړه. هغه ویل: "دا تل نور دي چې مري"—یو طنزي پیغام چې د هغه د ژوند ‌فلسفې ژور انعکاس دی.

مسعود: «ژان هانس آرپ» انځورګر، مجسمه جوړونکی، ډیزاینر، لیکوال او په ادبیاتو او شعر کې د داداییسم مخکښ آلماني- فرانسوي شاعر وو. كه تاسو د دې هنرمند د هنري سبک او د هنري نامتو نښیرونو (اثارو)د ارزښت په اړه یې یو څه رڼا واچوئ.

اسد الله بلهار: البته، انجنیر صاحب! ژان هانس آرپ (Jean/Hans Arp) یو له هغو هنرمندانو څخه و چې د شلمې پېړۍ د هنر په بڼه، مفهوم او فلسفه کې یې ژور بدلون راوست. هغه د داداییسم له بنسټ‌اېښودونکو څخه و، خو وروسته یې سوررئالیزم او انتزاعي هنر ته هم پراخ حضور ورکړ.
 د ژان آرپ هنري سبک:

ارګانیک انتزاع (Organic Abstraction): آرپ د طبیعت له اشکالو الهام اخیست، خو دا اشکال یې انتزاعي او نرمې بڼې ته اړولې.

تصادفي جوړښتونه: هغه باور درلود چې تصادف هم د خلاقیت یوه سرچینه ده، نو کله به یې د کاغذ ټوټې پرې کړې او پرېښودې چې تصادفي ډول ولویږي، بیا به یې هماغسې کولاژ جوړاوه.

مجسمه‌جوړونه له طبیعي الهام سره: د هغه مجسمې ډېر وخت د نباتاتو، بدن غړو یا ژوو ته ورته وې، خو هېڅکله یې مستقیم تقلید نه کاوه.

سادګي او نرمې کرښې: د هغه کارونه له هندسي سختۍ لرې، نرم، روان او ساده وو.

 د ژان آرپ مهم هنري نښیرونه:

د آرپ د هنر ارزښت:

د داداییسم بنسټ‌اېښودونکی: هغه د زوریخ د دادا غورځنګ له لومړیو غړو څخه و.

د سوررئالیزم او انتزاع ترمنځ پُل: آرپ د دواړو مکتبونو ترمنځ هنري اړیکه رامنځته کړه.

ادبي ژوروالی: د هغه شعرونه هم د داداییستي فکر انعکاس و، چې له منطق او دودیزو فورمونو څخه تښتي.

الهام‌بښونکی شخصیت: هنرمندانو لکه خوان میرو او الکزاندر کالدر د هغه له سبک الهام اخیستی.

ژان آرپ د هنر له لارې د طبیعت، تصادف، او تخیل ترمنځ یو داسې ژور مکالمه پیل کړه چې تر ننه هم د معاصر هنر پر روحیه اغېز لري.

مسعود: د موسیقۍ، تیاتر او ډرامو  په هنر کې د داداییسم د ښونځی نوموتي او مهم استازي څوک ول؟ هیله ده كه تاسو د دې هنرمندانو د هنري سبک او د هنري نامتو نښیرونو (اثارو)د ارزښت په اړه لنډه رڼا واچوئ.

اسد الله بلهار: د داداییسم مکتب نه یوازې د انځورګرۍ او مجسمه‌سازۍ په برخه کې انقلابي و، بلکې د موسیقۍ، تیاتر او ډرامو په هنرونو کې یې هم ژور اغېز درلود. دا برخې د دادا د شور، تصادف، طنز او منطق‌ماتونکي روحیې لپاره یو مناسب ډګر وو.
 د تیاتر او ډرامو مهم داداییستان:

۱. هوګو بال

نقش: د کاباره ولتر (Cabaret Voltaire) بنسټ‌اېښودونکی.

سبک: بې‌منطقه، بې‌معنا او ژبني تجربوي شعرونه او اجراوې.

نامتو اثر: "Karawane" – یو بې‌معنا شعر چې یوازې د غږونو له لارې احساسات وړاندې کوي.

ارزښت: د دادا تیاتر بنسټ یې کېښود؛ د ژبې، منطق او تیاتري جوړښتونو پر ضد یو هنري بغاوت.

۲. تریستان تزارا (Tristan Tzara)

نقش: شاعر، ډرامه‌لیکونکی او د دادا مانیفست لیکوال.

سبک: طنز، تصادف، او ژبني ګډوډي.

نامتو اثر: "The Gas Heart" – یو ډرامه چې کرکټرونه د بدن غړي دي (لکه سترګه، غوږ، خوله).

ارزښت: د تیاتر دودیزو فورمونو ته یې طنزي چلنج ورکړ؛ د دادا فلسفه یې په ډرامه کې ژوندي کړه.

۳. ریچارد هولسن‌بیک (Richard Huelsenbeck)

نقش: شاعر، اجرا کوونکی، او د دادا د برلین څانګې بنسټ‌اېښودونکی.

سبک: شور، ریتم، او ژبني ګډوډي.

نامتو فعالیت: د "شوریز شعر" (Sound Poetry) اجراوې.

ارزښت: د تیاتر او موسیقۍ ترمنځ پوله یې ماته کړه؛ د غږ له لارې یې هنر وړاندې کاوه.
 د موسیقۍ په برخه کې داداییستان:

۱.( اریک ساتي (Erik Satie) (که څه هم مستقیم داداییست نه و، خو اغېزمن و.

سبک: ساده، تکراري، او طنزي موسیقي.

نامتو اثر: "Gymnopédies" – ساده خو ژورې پیانو ټوټې.

ارزښت: د موسیقۍ دودیزو جوړښتونو ته یې چلنج ورکړ؛ د دادا موسیقۍ ته الهام‌بښونکی و.

۲. (مارسل دوشان (هو، هماغه مجسمه‌جوړونکی!

فعالیت: د موسیقۍ تجربوي نوتونه او اجراوې.

نامتو اثر: "Erratum Musical" – تصادفي نوتونه چې د موسیقۍ منطق ته چلنج و.

ارزښت: د موسیقۍ د تصادفي جوړښتونو بنسټ‌اېښودونکی.

د دادا تیاتر او موسیقۍ ځانګړنې:

تصادف او بې‌منطقي: د اجراوو جوړښتونه له مخکې نه پلان کېدل؛ تصادف ته ارزښت ورکول کېده.

طنز او پاروډي: د جدي موضوعاتو ته په بې ‌پروا او خندونکي بڼه اشاره.

شوریز شعرونه: د ژبې له معنا پرته، یوازې د غږونو له لارې احساسات وړاندې کول.

د اجرا او نندارې ګډول: تیاتر، موسیقي، شعر او حرکتونه یوځای کېدل.

داداییستانو د تیاتر او موسیقۍ له لارې د هنر د ازادۍ چیغه پورته کړه—یو شور، یو خندا، یو تصادف... چې تر ننه هم د معاصر هنر پر روحیه اغېز لري.

 مسعود: ښه به وي که تاسو د سینما او فلم جوړونې او عکاسی په برخه کې د  داداییستانو د هنرمندانو په هنري سبک، د دوی د فلمونو او عکاسیو او نامتو نښیرونو(اثارو) د ارزښت په اړه لنډ مالومات وړاندې کړئ.

اسد الله بلهار: داداییستانو د سینما، فلم جوړونې او عکاسۍ په ډګر کې هم د هنر دودیزو اصولو ته چلنج ورکړ او د نوې تجربې، تصادف، طنز او "ضد هنر" مفکورې ته یې لاره هواره کړه. دا برخې د دادا د شور، بې‌منطقۍ او هنري بغاوت لپاره یو مناسب ډګر وو.
 د سینما او فلم جوړونې سبک:

ضد داستاني جوړښت: فلمونه یې د دودیزو کیسو، کرکټرونو او پایلو پر ضد وو.

تصادفي ایډیټ او کټونه: د فلم صحنې به بې‌ربط او تصادفي سره نښلول کېدې.

طنز، پاروډي او ناهنجاري: د ټولنې، سیاست او هنر پر ضد طنزي او ناهنجاره صحنې.

د اجرا او هنر ګډول: فلمونه به د تیاتر، شعر، موسیقۍ او هنر ګډ ترکیب وو.
مهم داداییستان فلم جوړونکي او آثار:

 د عکاسۍ سبک او هنرمندان:

فوتوګرام (Photogram): د کامرې پرته عکس اخیستل، یوازې د رڼا او شیانو له لارې.

تصادفي ترکیبونه: د عکسونو، لیکنو او شیانو ګډول.

طنز او انتقاد: د ټولنیزو ارزښتونو پر ضد عکسونه.

مهم هنرمند: مان ری (Man Ray)

سبک: تجربوي عکاسي، فوتوګرام، سوررئالیزم.

نامتو آثار:

Rayographs د کامرې پرته جوړ شوي عکسونه.

Glass Tears د احساساتو او دروغو ترمنځ تضاد.

ارزښت: د عکاسۍ د هنر له دودیزو اصولو وتل؛ د تخیل او تصادف جشن.

داداییستانو د سینما او عکاسۍ له لارې د لید او فکر ترمنځ پوله ماته کړه. دوی ښودله چې هنر نه یوازې د ښکلا لپاره دی، بلکې د شخړې، پوښتنې او ازادۍ لپاره هم یو وسیله ده.

مسعود: تاسو د داداییسم د مکتب د زوال او د له منځه تللو، اصلي لاملونه، انګیزې، دک او دلیل څنګه ارزوئ؟

اسد الله بلهار: د داداییسم مکتب، چې د لومړۍ نړیوالې جګړې له ناورین وروسته د هنري بغاوت په توګه راڅرګند شو، ډېر ژر خپل اوج ته ورسېد، خو همدومره ژر یې زوال هم پیل شو. راځه چې د دې غورځنګ د زوال لاملونه او انګیزې لنډې او روښانه وڅېړو:

 اصلي لاملونه او انګیزې د زوال:

د نفی پر بنسټ ولاړه فلسفه: داداییسم د "هر څه پر ضد" فلسفه درلوده—حتی د خپل ځان پر ضد. دا ډول منفي او تخریبي لیدلوری د دوام لپاره بنسټ نه درلود.

د جګړې پای او د ټولنیز ثبات بیا راګرځېدل: د جګړې له پای ته رسېدو سره، هغه اضطراب، ناهیلې او ګډوډي چې دادا یې زېږولی و، ورو ورو له منځه لاړه.

د هنرمندانو تیت و پرک کېدل: د دادا بنسټ‌اېښودونکي هنرمندان لکه تریستان تزارا، ژان آرپ او مارسل دوشان، یا نورو مکتبونو ته واوښتل (لکه سوررئالیزم) یا یې خپل هنري مسیر بدل کړ.

د مفکورې تکرار او ستړیا: د تصادف، طنز او بې‌منطقۍ تکرار د نوښت احساس کم کړ او د نندارچیانو لپاره یې جذابیت له لاسه ورکړ.

د سوررئالیزم راټوکېدل: سوررئالیزم، چې له دادا څخه الهام اخیستی و، د تخیل، روان‌پوهنې او ژور مفکورې له لارې د هنر نوې لاره پرانستله او ډېر هنرمندان یې ځان ته جذب کړل.
 پایله:

داداییسم یو "شور" و، نه یو "سیستم"—یو فریاد و، نه یو دوامداره مکتب. دا غورځنګ د هنر د ازادۍ، پوښتنې او بغاوت یوه لنډ مهاله خو ژوره څپه وه. که څه هم د دادا رسمي عمر لنډ و، خو د مفهومي هنر، پرفورمنس، او معاصر هنر پر روحیه یې تلپاتې اغېز پرېښود.

***

په درنښت ا ادبي مینه: انجنیر عبدالقادر مسعود

ولي الله ملکزی

باران له ځمکې سره د آسمان د پټې او غلچکۍ مینې راز او له تلوسو ډکه نازولې زمزمه ده چې د هسک په لمنو کې را ټوکیږي او بیا د ځمکې په غیږې کې آرام مومي. باران د مینې، فراق او وصال سندره ده چې د ستړي ژوندانه په شور ماشور کې چوپېږي او موږ ته را زده کوي چې ښکلا په زغم او بریا په نرمۍ کې ده.

کله چې باران وریږي نو داسې محسوسيږی لکه د وخت په مزل کې چې د یوې شېبې لپاره هرڅه په ټپه ولاړ وي؛ یوازې د څاڅکو ټېل ماټېل وي او وجدان د یوې ژورې خاموشۍ په لټه کې وي. باران د آسمان او انسان ترمنځ د اړیکو تنستې کاږي او په چوپې خولې د دعا ګانو، نیازونو او دردونو پیغامونه وړي راوړي.

هر څاڅکی یې الهي سوغات او د انساني هیلو ګډ شعور دی. که د باران څاڅکي له ژور فکر سره وڅېړو، نو د ژوند یوه فلسفه په کې نغښتې ده چې هغه د بقاء، ارتقاء، رالوېدلو او بېرته پورته کېدلو حماسه ده. په ولسي ادبیاتو کې باران تل د ژوند، مینې، نوښت او سوتره توب استازیتوب کوي.

د آسمان له اوښکو سره د سیند څپې هم نڅا کوي او د چاپېریال هره ذره د سکون ساه اخلي. زموږ عواطف هم، د همدې څاڅکو په څېر د ژوند په ګرداب کې ډوبېږي او د ارمانونو شمعې بلوي. باران یوازې اوبه نه دي چې د خاورې تنده ماتوي، بلکې هغه د طبیعت په رګونو کې د ژوندانه ساه پو کوي. برېښنا په خپل نوبت، د رنګارنګ ځلا ګانو ننداره وړاندې کوي او په خپلې ځانګړې ژبې ګړیږي.

باران د ستومانیو په تل کې، د شاعر لپاره الهام، د بزګر لپاره خوشحالي او د مینه‌ ناکو زړونو لپاره د یادونو نغمې دي. باران د هیلو او هوسونو ځنځیر دی چې د هر زړه لپاره بېله بېله معنا لري، خو د ټولو لپاره ګډ سرلیک یې همدا دی چې «ژوند وکړئ، له ژوند څخه خوند واخلئ او نور خپل ژوند ته پرېږدئ».

نن زموږ په ښار باندې ورو ورو باران ورېده. هر څاڅکی یې د یوې نا ویلې کیسې آغاز وو؛ د یوې نيمګړې دعا اَسره او د یوې پټې یارانې د مرادونو انجام. څه وخت چې باران تېز او په کاسو کاسو شو، نو زه د کړکۍ خوا ته راغلم او د هر څاڅکی ټک ټک ته غوږ نیولی کښېناستم. ترڅو د دې آسماني موسيقۍ له طبیعي سُر او تال څخه خوند واخلم.

د کړکۍ ښیښه یې بیا بیا راټکوله او د مخامخ ونې څخه خزان وهلې پاڼې وار په وار راغورځېدلې. درې کوڅې هاخوا، د جومات په منارو د څاڅکو اتڼ وو؛ د سړک په بلې غاړې کې د کلیسا صلیب هم لمبېدلی برېښېېده.

زما یقین دی چې د ښار په شمالي څنډې کې به د سیکانو په ګوردوارې او د هندوانو په درمسال هم باران وو. د ښار په شمال لوېدیزې څنډې کې، د باران له برکته د یهودانو تاریخي سنیګاک او د بودایانو ژېړ رنګي ټېمپل هم اوتر اوتر سترګکونه وهل.

بیا مې آسمان ته وکتل چې تورو وریځو پخپل پَلو کې له ښاریانو څخه پنا کړی وو. ډېر لېرې؛ د کهکشانونو د پاسه د عرش د مالک لويي او عظمت ته ځیر شوم چې څومره ستر خالق دی. که څوک یې مني که ترې منکریږي؛ که څوک ورته د تعظیم سرښکته کوي؛ که د بغاوت جنډه پورته کوي؟ خو دې ورسره د لُطف او مَرحَمَت معامله کوي او له خپلې مهربانۍ څخه یې نه محرومي.

نو آیا غوره به نه وي چې موږ د کرکې په ځای د مینې، د مخالفت په ځای د پخلاینې او د غچ په عوض د بښنې لاره خپله کړو؟ ځکه دا ژوند ډېر لنډ، د باران له رڼو څاڅکو څخه لا زیات قېمتي او فقط او فقط، یو ځلي دی!

الله مې دې زاړه ایمان ته خېر کړي.

سید عبیدالله نادر

لنډه کېسه د ماشومانو له پاره

د ښه کلام تأثیر او اغیزه                  

یوه ورځ یو ړوند سړی د یوې ودانی په پوړیوناست وو او خولۍ او یوه تابلو یې مخي ته ایښي وه ،او بر تابلو یې یوه لیکنه لوستل کیده چې پری لیکلي وو (زه ړوند یم د خدای په خاطر ما سره مرسته وکړئ)               یو ډیرمبتکر صحافی د ده له څنګه تیریده ، او پر ده یې نظر واچوو.ویې لیدل چې فقط یو څو پیسي خلکو د ده په خولۍ کښي غورځولي دي.ده هم یو څو پیسي د خولۍ په مینځ کې ورته واچولي او پرته له دي چې د ړوند سړي څخه اجازه واخلي، د هغه تابلو یې جګه کړه هغه اعلان چې ړانده لیکلی وو هغه یې وګرځاوه او یو بل څه یې پر تابلو ولیکل. او تابلو یې د سړي خپو ته کېښوده .او له ّدغه ځایه نور لیری شو.او خپل روزګار پسي لاړ .

مازیګر بیرته هماغه صحافی همدې محل ته راغی .او وي لیدل چې د سړی خولۍ د پیسو څخه ډکه ده .ړانده د پښو د غږ څخه صحافی وپیژاند او د هغه څخه یې خواهش وکړ چې که هغه هماغه کس وي چې سهار یې پر تابلو څه ولیکل چې آیا څه یې لیکلي؟ صحافی وویل: دا خاص او مهم څه شی نه وو.ما فقط ستا لیکنه په بل شکل ولیکله. او یو مسکا یې وکړه او خپله لار یې ونیوله ،ړوند سړی پر دي هڅکله پوه نشو چې دي سړي پر تابلو څه لیکلي خو پر تابلو لوستل کیده .

(نن پسرلی دی او بهار دی او زه نشم کولای دا ښکلا ووینم)

»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»»

د ګوګل د فارسی سرچینو څخه  اخیستنه او ژباړه

 یادونه

دغه کیسه څو کاله دمخه د عبدالملک پرهیز له خوا ژباړل شوې او په دې پاڼه او فیسبوک کې خپور شوی ؤ

ژباړه عبدالملک پرهیز

د ورونا په واټونو کې د کپیولت او مونتګیو د نامتو او رقیبو کورنیو د چوپړانو ترمینځ شخړه پیل کېږي، بنولیو چې د مونتګیو د کورنۍ غړی دی، هڅه کوي ددغه جګړې مخه ونیسي خو کله چې د کپیولت د کورنۍ د یو غړي تیبالت بې پروایي ویني چې  د جګړې ډګر ته ننوتی دی، غصه کېږي. وروسته له دې چې د ښار وګړي ددغه همیشنیو نښتو او بدچلندونو له امله په قهر شول د نښتې دواړه اړخونه یې په شاتګ ته اړ کړل، د اشکالو شهزاده، د ورونا واکمن هڅه کوي ددغه کورنیو ترمینځ د سولې له تړون څخه د هر سرغړونکي دپاره د اعدام حکم جاري کړي، څو ددغه کورنیو ترمینځ له زیاتیدونکي کړکیچ څخه مخنیوی وکړي.

رومئو، د مونتګیو زوی، د خپل  تره  زوی بنولیو لیدو ته ځي، چې دمخه یې د چنار د بڼونو په سیمه کې، رومئو د چکر  په حال کې لیدلی ؤ. رومئو د بنولیو له خوا د قهر او غصه کېدو څخه وروسته اعتراف کوي چې پر رزالین مین دی، خو دغه نجلۍ له هغه سره علاقه نه درلوده او پاملرنه یې ورته نه کوله. بنولیو هغه ته سپارښتنه کوي چې دغه نجلۍ هیره کړي او کومه بله ښکلې نجلۍ پیدا او غوره کړي. خو رومئو لا هماغسې خفه او پریشانه ؤ.

په همدې حال کې، کنت پاریس، د شهزاده اسکالوس خپلوان،  د ژولیت سره د واده په فکر کې دی. د ژولیت پلار کپیولت، که څه هم پر دغه پیوستون خوښ دی، خو له پاریس څخه غوښتنه کوي څو دوه کاله صبر و کړي، ځکه ژولیت لا څوارلس کلنه شوې نه وه. کپیولت له خپلو چوپړانو څخه یو کس استوي څو د جشن او خوښۍ مراسمو ته نقاب لرونکي کسان د نڅا د پاره را وبولي، کوم چې یوه دودیزه نڅا وه، په دې هیله چې پاریس د ژولیت زړه لاس ته راوړي. رومئو او بنولیو چې لا اوس هم د رزالین په اړوند په خبرو اترو بوخت ول، د کپیولت له چوپړ سره مخامخ کېږي چې د رابلل شوی کسانو لیست یې له ځان سره درلود. بنولیو وړاندیز کوي چې دوی دواړه په دغه جشن کې ګډون وکړي، ځکه دا کار رومئو ته دا موقع په لاس ورکوي څو خپله معشوقه د نورو ښکلیو او ښایسته نجونو سره پرتله کړي. له دې کبله ، رومئو یوازې ددې دپاره چې په دغه لیست کې د رزالین نوم ؤ،  نو په دغه مجلس کې به د بنولیو په ملګرتیا ګډون وکړي.

د کپیولت په کورنۍ کې، د ځوانې ژولیت،  دهغې د مور او د هغې د پالونکي ترمينځ د پاریس سره د ژولیت د واده د امکان په اړوند خبرې روانې وې. ژولیت لا تر اوسه په پام کې نه لرل، واده وکړي. خو له دې خبرې سره موافقه کوي چې د محفل په ترڅ کې پاریس وویني. چې دا کار کېدی شي پر هغه د ژولیت عاشقیدو یا نه عاشقیدو سبب شي. جشن پیلېږي. پرېشانه او خپه رومئو  د بنولیو او د خپل ټوقوماره ملګري مرکوتیو په ملګرتیا د کپیولت کور ته ځي. په کور کې رومئو له لېرې واټن څخه ژولیت ویني او سمدلاسه پرې مینېږي. رزالین ترې بیخي هیریږي. په داسې حال کې چې رومئو د ژولیټ او په محفل کې د نورو ښکلیو نجونو ننداره کوله، تیبالت هغه پیژني او له دې کبله چې نوموړی پرته له اجازې او په غلا دغه محفل ته راغلی، په قهریږي.

تیبالت پر رومئو د برید له پاره چمتو کېږي، خو کپیولت یې مخنیوی کوي. ډېر ژر رومئو له ژولیت سره خبرې کوي او دوي دواړه د یو بل سره د ژورې علاقه مندۍ احساس کوي. دوی بې له دې چې یو د بل نوم و پېژني، يو بل ښکلوي. کله چې رومئو د یوې پالونکۍ خبرې آوري نو پوهیږي چې ژولیت د هغوی د کورنۍ دښمن کپیولت لور ده، چې دهغه د زیات خپګان او پریشانۍ سبب کېږي. همدارنګه کله چې ژولیت پوهېږي کوم سړی  چې یې ښکل کړ، د مونتګیو زوی دی، هغه هم ډېره پریشانه شوه.

کله چې مرکوتیو او بنولیو د کپیولت له کوره ځي، رومئو د بڼ له دیوال څخه آوړي او په بڼ کې پټېږي، ځکه هغه نه شوکولی ژولیت  پریږدي. هغه په بڼ کې د خپل پټنځای څخه د کړکۍ د ښیښو له شانه ژولیت لیدله او د هغې  غږ یې آوريده، هغې د رومئو په اړه خبرې کولې. رومئو د هغې نوم اخلي او پرې غږ کوي او دوی په خپلو کې سره د مینې تړون کوي. رومئو په بیړه د خپل دوست او د صومعې د راهب فریار لاورنس لیدو ته ځي. هغه د رومئو د مینې له دغه ناڅاپی بدلون څخه حيرانيږي،  خو مني چې په پټه ددغه دوو عاشقانو نکاح ترسره کړي، ځکه فریار لاورنس ددغه دوو ځوانانو په مینه کې د  کپیولت او مونتگیو د کورنیو د اوږد مهاله دښمنۍ پای لیده. یو ورځ وروسته، رومئو او ژولیت د فریار لاورنس په خونه کې له یو بل سره ویني. هغه پالونکې چې ددوی د راز ساتونکې ده، د واده په شپه یوه زینه چمتو کوي څو رومئو وکولی شی د ژولیت خونې ته  د کړکۍ له لارې ننوځي. 

سبا. بنولیو او مرکوتیو له تیبالت سره مخامخ کېږي کوم چې د ژولیت د تره زوی دی او لا تر اوسه د کپیولت په مېلمستیا کې د رومئو د راتګ له امله په قهر دی. 

رومئو هم په دغه دوئل که شتون لري. اوس رومئو له تیبالت څخه چې د خپل واده له امله د هغه خپلوان شوی دی، غواړی له دوئل څخه تېر شي او غواړي هغه ته د خپلې مبارزې نه کولو دلیل ووایي. مرکوتیو چې د سولې له دغه وړاندیز څخه د انزجار احساس کوي وایي چې هغه به په خپله له تیبالت سره جګړه وکړي. دوی دواړه دوه په دوه جګړه پیلوي. رومئو هڅه کوي ددغه دوو جنګیالیو ترمینځ د منځګړتوب د لارې د جګړې مخه ونیسي. تیبالت د رومئو د تخر لاندې مرکوتیو په چاقو وهي او وژني. رومئو د قهر په څپو کې تیبالت وژني. او د پیښې له ځایه تیښتي. له دې پیښې لږ وروسته شهزاده، رومئو ته خبرداری ورکوي چې ددغه  جنایت له امله د تل دپاره د ورونا له ښاره پریږدي. او په دې ډول هغه د تل دپاره تبعیدوی. فریار لاورنس یوه لاره جوړوي څو رومئو مخکې له دې چې ښار خوشې کړي او د مانتوا ښار ته لاړ شي، د سبا سهاره وروسته، د خپل واده شپه له ژولیت سره تېره کړي. ژولیت په خپله کوټه کې د خپل نوي مېړه راتلو ته په تمه پاتې کېږي. پالونکې کوټې ته راځي او له لږې پرشانۍ وروسته ژولیت ته وایي چې رومئو،  تیبالت و واژه. ژولیت پریشانه او نا آرامه کېږي او دې ټکي ته یې پام کېږي چې د داسې یو چا سره یې واده کړی چې د هغې خپلوان یې وژلی. خو هغه ځان آراموي او له ځانه سره وایي چې هغه له رومئو سره ژمنه لري….

په دغه شپه رومئو په پټه د ژولیت خونې ته راځي او په پای کې د دوی واده او مینه پای ته رسېږي.

سهار دغه دوه مینان له یو او بل سره مخه ښه کوي او نه پوهیږي چې بیا به کله سره وویني. د ژولیت پلار چې د وروستیو پیښو څخه سخت اغېزمن شوی دی له ژولیت څخه غواړي چې د درې ورځو په دننه کې له پاریس سره واده وکړي. ژولیت نه پوهیده څه به پېښ شي، که خپل مور او پلار ته حقیقت ووایي، چې د پاریس سره واده نه کوي ځکه له رومئو سره یې په پټه واده کړی او د رومئو ښځه ده. نو ځکه له پاریس سره واده کول نه غواړي. له دې امله له خپلې پالونکې څخه د لارښوونې مشورې غوښتنه کوي. هغه ژولیت ته وایي، فکر وکړه چې رومئو مړ شوی دی او نور نشته، له پایس سره واده وکړه هغه به ستا دپاره ډېر ښه مېړه شي.

د پالونکې دغه د بې وفایۍ او خیانت خبرې د ژولیت د پریشانۍ او نا آرامۍ سبب شوې او په بیړه د فریار لاورنس لیدو ته ولاړه. فریار لاورنس یوه نقشه جوړوي څو ژولیت په مانتوا کې رومئو ته و رسوي. د پاریس سره تر واده یوه شپه دمخه باید ژولیت هغه شربت وڅکي چې ژولیت په ژور خوب ویده کړي او لکه د مړي ښکاره شي. او کله چې هغه ددوی کورنۍ هدیرې ته وړي څو خاورو ته یې و سپاري، فریار لاورنس به هغه بیرته په حال راوړي او په دې ډول به هغې ته ددې اجازه او آزادي تر لاسه شي څو په آزاده توګه له رومئو سره د کورنۍ دښمنۍ لېرې ژوند وکړي. ژولیت بیرته کور ته ځي او خبرېږي چې د واده ورځ، یوه ورځ نور هم ځنډول شوې. کله چې د واده ورځ را رسېږي ژولیت شپه دمخه هغه شربت څکي چې فریار لاورنس ورکړی ؤ او سهار کله چې پالونکې د هغې خونې ته راځي ویني چې هغه په ظاهره مړه ده. د کپیولت کورنۍ غمجنه کېږي او ژوليت د فریار لاورنس له پروګرام سره سم خاورو ته سپارل کېږي. خو د فریار لاورنس هغه لیک چې ټوله نقشه یې په کې لیکلې وه، په مانتوا کې د رومئو لاس ته نه رسېږي.

د هغه قاصد، فریار جان، په یو قرنطینه شوي کور کې ایساریږي او رومئو ته دومره خبر رسېږي چې ژولیت مړه شوې ده.

رومئو یوازې د ژولیت له مړینې خبریږي نو پریکړه کوي چې بې له هغې ژوند نه شي کولی، نو ښه به وي ځان ووژني. هغه له درملتون څخه د زهرو یو بوتل پیري، که څه هم پلورونکی د هغه ددې کار مخالف ؤ. هغه په بیړه ورونا ته ځان رسوي څو د ژولیت د قبر د پاسه ځان ووژني. رومئو د ژولیت د قبر تر څنګ د پاریس سره مخامخ کېږي چې د ژولیت پر قبر د ګلانو د شیندلو په حال کې ؤ. دوی دواړه سره شخړه او جګړه کوي او رومئو پاریس وژني. هغه مقبرې ته ننوځي او د ژولیت بې ساه بدن ویني، نوموړی د زهرو بوتل څکي او د ژوليت تر خوا مري. لږ وروسته فریار لاورنس رارسېږي او خبریږي چې رومئو پاریس او ځان یې هم وژلی دی.  په همدې وخت کې ژولیت له مرګوني خوب ویښېږي. فریار لاورنس د پولیسو د پښتو غږ آوري. کله چې ژولیت له فریار لاورنس سره له تللو ډډه کوي، فریار یوازې ځي او تیښتي.

ژولیت خپل معشوق رومئو ویني چې ځان یې په زهرو وژلی دی. هغه د رومئو په زهرو ککړې شونډې ښکلوي او کله چې دغه ښکلول هغه نه وژني، د رومئو چاړه په خپله سینه کې ښخوي او د رومئو پر بدن یې بې ساه بدن لوېږي. پولیس، شهزاده، د کپیولت کورنۍ او مونتګیو کورنۍ را رسېږي. مونتګیو خبر ورکوي چې د هغه میرمن مونتګیو کله چې د رومئو د تبعید خبر واورید، له خپګانه مړه شوه. کپیولت او مونتګیو د خپلو اولادونو د مړیو په لیدلو سره هوکړه کوي څو خپله دښمني پای ته ورسوي او د ورونا د ښار په یوه آرامه سیمه کې دخپلو اولادونو طلایي مجسمې یو بل تر څنګ جوړ کړي.

لنډفلکولریکه قصه

عبدالملک پرهیز

په یو کلي کې یو بې وزلي بزګر اوسیده چې ډېره ښکلې مېرمنه یې درلوده.

دوی که څه هم زیات بې وزلي او غریب ول، خو له خپل ژوندانه زیات خوښ او خوشحاله ول.

د دوی تر مینځ هیحکله هم شخړې او ناندرې نه وې پیدا شوې او چا یې غږ نه ؤ آوریدلی. 

د دوي د جونګړې تر څنګ ، یو شتمن سړي اوسیده چې ډېره ښکلی او څو پوړیزه وداني یې لرله.

یوه ورځ دغه شتمن سړي د خپل کور له کړکۍ څخه بهر کتل چې سترګې یې د ګاونډي په انګړ کې د بزګر پر ښکلې مېرمنې ولګېدې. 

د بزګر مېرمن دومره ښکلې او ښایسته وه چې شتمن سړی په هماغه لومړي نظر پرې زړه بایلوده.

شتمن په دې فکر شو څو په هره لاره وي، دغه ښکلې مېرمنه له بزګر څخه جلا او ځانته  واده کړي. 

نو ځکه د هغې د خپلولو پر لارو چارو یې فکر وکړ او پریکړه یې وکړه څو له دغې ښکلې مېرمنې سره اړیکه ونیسي.

هغه ځانته مالومه کړه چې بزګر هره ورځ سهار وختي تر لمر خاته دمخه د کروندې په لور ځي او ماښام ناوخته بیرته کور ته راځی.

کله چې سبا سهار وختي بزګر له کوره ووت او د کار په لور ولاړ نو شتمن د بزګر د کور انګړ ته چې کنډوالې ته ورته ؤ، خپل کمیس و غورځاوه. او په تمه پاتې شو څو د بزګر میرمن له خپلې کوټې څخه را ووځي.

 شیبه وروسته د بزګر مېرمن له کوټې راوځي. شتمن په بیړه ځان رسوي او مېرمنې ته سلام کوي.

شتمن وایي:  زه ستاسې ګاونډی یم او زما کمیس ستاسې په انګړ کې لویدلی دی غواړم خپل کمیس واخلم.

د بزګر مېرمن وايی : سمه ده راشه او خپل کمیس واخله.

کله چې شتمن خپل کمیس اخلي نو ښکلې مېرمن ته په ځیر ګوري او وايي:

اوه، ته څومره ښکلې یې؟ ما هیڅکله هم خپل ژوند کې دومره ښکلې مېرمن لیدلې نه ده. خو افسوس چې ته د داسې سړي مېرمن یې چې له تا سره هیڅ مینه نه لري.

مېرمن وایی: زه پر خپل خاوند او هغه پر ما ګران دی موږ له یو بل سره له زړه نه مینه لرو. ځه دا بې ځایه خبرې ماته مه کوه.

شتمن بیا وایي: دا څنګه مینه ده؟!

ته د نړۍ تر ټولو ښکلې مېرمن یې خو په داسې زړو جامو کې ګرځې چې زما د نوکرانو جامې هم ترې ښې او نوي دي، که هغه له تاسره مینه لري نو تاته به ښکلي جامې راوړي. 

میرمن بیا هم سړي ته وايی: موږ  په همدې جامو کې له یو بل سره مینه لرو، مینه په کې نه بلکې زموږ په زړونو کې ده.

شتمن وایي: که ته هغه خوشې کړې او زما میرمن شې نو زه به تا ته د دنیا تر ټولو ښکلي جامې وپیرم، له تا به بي بي جوړه کړم . زه پر تا مین یم او له تا سره رښتنې مینه لرم نو ځکه ستا خوشحالي غواړم. 

ښکلی مېرمن هغه ته وایي ځه دا بې ځایه خبرې مه کوه، زه هغه نه خوشې کوم ځکه پر ما ګران دی او موږ له یو بل سره مینه لرو.

شتمن د بزګر د میرمنې له خبرو خفه کېږي خو نه مایوسه کېږي.

کله چې شتمن ځي نو د بزګر مېرمن له ځانه سره فکر کوی چې ولې مېړه یې هغې ته هیڅکله هم نوي او ښکلې جامې نه پیري؟

شاید هغه له ما سره مینه نه لري، کیدی شي له بل چا سره مینه ولري؟!

دهغې په زړه کې وسوسه پیداکېږی او د باور مزي یې سستیږي.

کله چې ماښام بزګر کور ته راځي نو وینی چې میرمن یې د تل خلاف خفه ده. 

له خپلې مېرمنې پوښتنه کوي: څه خبره ده؟ ناروغه خو به نه یې؟

مېرمن یې په ځواب کې وایي: نه ناروغه نه یم، بیخي روغه رمټه یمه. 

بزګر: نو بیا څه خبره ده چې داسې طبیعت وران او ویجاړ دی؟ 

مېرمنه وایي: دا ځکه چې ته له ما سره مینه نه لرې.

بزګر: دا څه بې ځایه خبرې کوې!. ته پوهېږې چې تر هر چا او هر څه پر ما ګرانه یې او د زړه له تله در سره مینه  لرم.

مېرمن: هو، په تشو خبرو مې مه تېر باسه، دا هسې تشې خبرې دي.

بزګر: ګوره ګرانې! زما په وس کې چې څه وي له تا یې نه سپموم. که زما ځان مې هم وغواړې له تا یې ځاروم.

ښکلي خبري دي، ځان دې له ما مه ځاروه، بس یوه جوړه نوي جامې راته راوړه. له هغه وخته چې ستا مېرمنه یم تل په همدې زړو او جنډه جامو کې ګرځم. آیا مینه همدې ته وایې؟ نور خلک خپل مېرمنې ته ښکلي او نوي جامې راوړي. 

بزګر ددې خبرو په آوریدو سره زیات اندیښمن کېږي او سبا خپلې ټولې پیسې له ځانه سره اخلي او ښار ته ځي او خپلې مېرمن ته ښکلي جامې رانیسي او مېرمنې ته یې راوړي. مېرمنه یې خوشحالېږي او له ځانه سره وایي: 

ګاونډی دروغ وایي زه پر خپل مېړه ډېره ګرانه یم.

سبا شتمن بیا هم په بله پلمه د بزګر کور ته راځي او ګوري چې د بزګر مېرمنې ښکلي او نوي جامې آغوستي او ډېره خوشحاله ده. 

مېرمنه وایي:  وګوره چې خاوند مې څومره ښکلي جامې راته راوړي دی هغه له ماسره ډېره مینه لری. 

شتمن: که ته رښتیا هم پر هغه ګرانه یې نو  تاته به یې ښکلي ګاڼې هم راوړي واي!؟

 نوموړی د ګاڼو کوچنی بکس ګوټی پرانیزي او د بزګر ښکلې مېرمنې ته یې ښایي او وايې: دا غاړه کۍ، دغه ټیک، دا د الماسو ګوته او ټول سره زر دا ټول به ستا شي که  ته زما ښځه شې.

مېرمنه وایي: زه په خپلې غریبۍ خوشحاله یمه، خپلې ګاڼې دې ځانته وساته ، زه خپل خاوند په شتمنۍ نه بدلوم. زما خاوند غریب دی خو موږ له یو بل سره مینه لرو. ځه نور دلته مه راځه ما په دې خبرو تیر ایستی نه شې. 

شتمن بیا هم یو څه مایوسه کېږي خو هیله له لاسه نه ورکوی.

کله چې شتمن ځي نو د مېرمنې په فکر کې ګډوډ فکرونه لاره پیداکوي. 

دا هم رښتیا وایي، زه خو هيڅ ګاڼې نه لرم، خاوند مې هیڅ هم ماته ګاڼې نه راوړي. اور دې په داسې مینه ولګی. ټوله ورځ په کور کې ناسته یمه هغه ته خواړه پخوم، کور جارو کوم، جامې یې وینځم. خو دی تش لاسونه راځی او ځی او وایي ته په ما ګرانه یې. هرو مرو له بل چا سره پټه مینه لري او ما تېر باسي. د هغې په زړه کې دې ته ورته راز راز خبرې او فکرونه راځي او پر مېړه یې باور سستېږي. له سترګو یې د اوښکو باران جاري کېږي.

کله چې ماښام بزګر کور ته راځي او زیات ستړی او ستومان هم وي. ګوري چې مېرمن یې هیڅ هم نه دي پاخه کړي.

بزګر: ښځې بیا څه خبره ده ولې ژاړې، بیا ولې خفه یې؟ 

مېرمن: ته له ما سره مینه نه لرې، زه هیڅ ګاڼې نه لرم او تا ماته هیڅ کله همدګاڼې نه دي اخیستي. د نورو خلکو ښځې څومره زیاتې او ښکلي ګاڼې لري، زه څه لرم؟ دا هم مینه شوه!؟

بزګر: بزګر بیا هم زیات پریشانه کېږي او وایي: غم مه کوه خدای مهربان دی ګاڼې به هم درته راوړم.

بزګر چې خپلې ټولې پیسې پر جامو لګولي وې، او نور یوه روپۍ یې هم نه لرله، له ځانه سره فکر کوي چې د ګاڼو د پاره پیسې څنګه او چیرته پیداکړي؟  له لږ فکر وروسته دې پایلې ته رسېږي چې  له خپل ورور څخه پیسې پور کړي او خپلې ګرانې مېرمنې ته ګاڼې را ونیسي.

سبا د خپل ورور کور ته ځی او ترې د پور غوښتنه کوي.

 خپل ورور ته وايي: ستا په ځمکو کې به کار وکړم او ستا د پور پیسې به څومره چې ژر ممکن وي خلاص کړم.

ورور یې وایي: سمه ده زما هغه ځمکې آبادې کړه چې له تیږو او کاڼو ډکې دي. ټولې تیږي به له ځمکې ایسته کړې او کښت او کر ته به یې چمتو کړې.

د ورور ټول شرطونه مني. پیسې اخلي او له ښاره خپلې ښکلې او ګرانې میرمنې ته د سرو زرو ګاڼې پیري او کور ته ځي او خپلې مېرمنې ته د ښکلیو او ارزښتناکه ګاڼو سوغات ورکوي.

مېرمن یې د ګاڼو په تر لاسه کولو ډېره خوشالېږي او له ځانه سره وایي چې مېړه یې ورسره رښتیانۍ مینه لري، ګاونډی خوشې دروغ وایي او ماته په ذزړه کې شک پیداکوي. 

سبا بیا هم شتمن ګاونډی د هغې لیدو ته راځي او د ګاڼو په لیدلو زیات خفه کېږي، ځکه بیا هم له ناکامي سره مخامخ کېږي خو بیا هم له خپله هوډه نه په شا کېږي او د بزګر مېرمنې ته وایي:

 دا د مینې نښه نه ده، که هغه رښتیا هم له تاسره مینه لري نو تاته باید لږ تر لږه یوه معجزه و ښايي.

مېرمن په حیرانتیا وایي: معجزه! موږ خو عادي خلک یو، عادي خلک د معجزې وس نه لري. 

خو شتمن ګاونډی وایي: ولی نه، موږ هم معجزه کولی شو، که چیرې موږ  په رښتیا مین شوي اوسو، رښتنې مینه د معجزې شرط دی.

مېرمنه وایي: ښه که ته رښتیا وایې نو ماته یوه معجزه وکړه!

شتمن وایي: زه یوازې هغه وخت معجزه کولی شم چې ته خپل خاوند خوشې کړې او له ما سره واده وکړې.

مېرمنه که څه هم په دې خبره باور نه کوي، خو بیا هم په زړه کې یې شک پیداکېږي او ماښام خپل مېړه ته وایي،: تا راته ښکلي جامې  او لوړ بیه ګاڼې د خپلې مینې د ثبوت په توګه راوړې خو دا د مینې ثبوت نه دی. 

بزګر: زه څه وکړم چې تا ته خپله مینه ثابته کړم.

مېرمن: ماته معجزه وکړه، بیا به ستا مینه و منم.

بزګر زیات پریشانه کېږي او نه پوهېږي څنګه معجزه وکړي.

سبا بیا د ورور په ځمکه کې د کار له پاره ځي. په کرونده کې له زیات کاره وروسته د لنډې دمې له پاره په هغه ځای کې د یوې لویې ونې  په لور ځي څو د هغې تر سیور لاندې دمه وکړي.

کله چې ونې ته رسېږی ویني چې هلته یو بوډا سړی ناست دی. بوډا ټه  سلام کوي.

بوډا پوښتنه کوي: څوک یې او دلته څه کوې؟

بزګر خپله ټوله قصه هغه ته کوي او وایي مېرمن مې زما د مینې د ثبوت له پاره د معجزې غوښتنه کوي. نه پوهېږم څه وکړم؟

زه معجزه کولی نه شم زه خو یو عادي انسان یم، خو مېرمن مې خفه ده او زما پر مینه باور نه کوي، نه پوهېږم څه وکړم. 

بوډا وایی:

زه تاته دوه لښتې درکوم، دغه دوه لښتې واخله. لښتې تا سره  د معجزه  په کولو کې مرسته کوي.

کله چې لومړې لښته د چا په لور ونیسې او ووایې خر شه نو له هغه کس به  خر جوړ شي او کله چې  دویمه لښته یې په لور ونیسې نو بیرته به انسان شي.

بزګر وویل: کولی شې دغه معجزه پر ما ترسره کړې څو ډاډه شم چې دا کار ترسره کېږي. 

بوډا وویل: هو.

کله چې لومړې لښته د بزګر په لور نیسي نو وایي خر شه،  بزګر په خره بدلېږي او د خره  غږونه باسي. کله چې دویمه لښته د هغه په لور نیسي وایي سړی شه، نو بزګر بیرته انسان کېږي.

بزګر په زیاتې خوښۍ لښتې له ځانه اخلي او د تل خلاف وختي کور ته ځي. 

شتمن چې پوهیده بزګر په کور کې نشته نو د بزګر کور ته تللی ؤ او د هغه له مېرمنې یې غوښتل چې له بزګر جلا او له ده سره واده وکړي.

هغه د بزګر مېرمنې ته وویل: ته پر خپل مېړه ګرانه نه یې، که ته رښتیا په هغه ګرانه اوسې نو هغه به هرومرو د خپلې مینې په خاطره تاته کومه معجزه وکړي!

هغه هڅه کوله د مېړه په نسبت د هغه د مېرمنې باور بیا هم له مینځه یوسي او پر خپل مېړه یې بدګومانه کړي. 

بزګر چې کله کور ته رسېږي نو د شتمن سړي ټولې خبرې آوري او پر خپلې مېرمنې غږ کوي: ګرانې مېرمنې نن مې تا ته د خپلې مینې د ثابتولو پریکړه کړې او داسې معجزه به وکړم چې زما د مینې د تل پاتې ثبوت په توګه به پاتې شي.

هغه لومړۍ نښته شتمن سړی ته نیسي او وایې  د خپلو  کرغېړنو کړنو په خاطر ځه او خر شه.

شتمن سړی په شیبه کې په خره بدلېږي.

مېرمن ددې معجزې د لیدلو  له امله بیخي هک حیرانه پاتې کېږي او له بزګر پوښتنه کوي چې دا کار یې څنګه ترسره کړ؟

بزګر له خپلې میرمنې پوښتنه کوي: هغه د جامو او ګاڼو خبره هم ده تاته کړې وه؟ مېرمنې یې وویل:

هو ده له ما غوښتنه کوله چې تا خوشې کړم او له هغه سره واده وکړم خو ما یې خبرې نه منلې. ده ویل چې زه پرتا ګرانه نه یم او باید له تا جلا او له هغه سره واده وکړم.

بزګر ویل:  زه پریشان وم نو له خدای مې هیله وکړه چې د یوې معجزه واک او وس راکړی نو خدای زما سوال او غوښتنه و منله او ماته یې د معجزه واک راکړ.

بزګر دواړه لښتې په یو سم ځای کې ږدي. 

 هغه خر به انګړ کې تړي او هره ورځ په خره سپریږي او  کار ته ځي.  هغه د خپل ورور له کروندې څخه ټولې تیږې او کاڼی ټولوي او پر خره یې باروي او بل ځای ته یې وړي.

د وخت په تېریدو بزګر په خپلو پښو دریږي او د زیاتو شتو او مال خاوند کېږي او په زیاتې خوښۍ او نیکمرغۍ کې ژوند کوي.

د کلونو له تیریدو وروسته خر زوړ او له کاره لوېږي او نور د کار وس  د لاسه ورکوي.

خر چې نور د بزګر نه په کاریده نو بزګر دویمه لښته راوړي او د خره په لور یې نیسي او وايي ځه سړی شه. خر په یو ان کې بیرته په انسان بدلېږي.

 خو اوس زیات بوډا او کمزوری شوی ؤ. 

بزګر هغه ته وایي:  ځه اوس خپل کور ته ولاړ شه او په یاد ولره چې بیا هیځکله هم د چا د مېرمنې د خپلولو هڅه و نه کړې.

دودیال

یادښت: د ۱۳۹۱ل. کال په اوړي کې د اطلاعاتو او فرهنګ د مشاور ارواښاد جلال نورانی په نوښت وپتېیل شوه چې په افغانستان کې د معاصرو نثری –تخلیقی ادبیاتو د خوږ ژانر(طنز او طنزلیکنې) په اړه یو علمی سیمینار دایر شي. دهغه وخت د رادیو- تلویزیون رئیــس ښاغلی ډاکترواحد نظري(چې خپله هم ښه طنز لیکوال، سناریست، دفلم ډایرکتر اوادیتور، او د هنرونو په رموزونوپوه څېره او دسیمنار د تدویر لپاره دیو شمیر امکاناتو لرونکی و) هم دا موضوع په ډیره خوشحالۍ تایید او د هرډول مرستې وعده یې ورکړه.

طنزی از سرزمین هندوستان
نوشته دلیپ سنګ
ترجمه ذبیح الله اسمایی

عجایبات نیویارک افسانه ایست و ادم غیر مترقبه به انها مواجه میګردد.
یکی از ان عجایب که من به ان مواجه شدم این بود که در یک روزنامه خبر کوتاهی را به این شرح خواندم:
،، میتنګهای بیوه زنان و بیوه مردان وادی شمال درخیابان ۳۲۱ ، کوچه واشنګتن برګنفیلد روز چهار شنبه ساعت هشت بعد از ظهر دایر میګردد. درمحفل دینس جانز موزیک مینوازد. رقص وجود خواهد داشت و موجودیت کیک و قهوه نیز برکیفیت محفل خواهد افزود. ،،

ژباړه د عبدالملک پرهیز

موږک د کروندې د خاوند په کور کې یو تلک و لید.

ولاړ او جرګ، پسه او غوايی يې ترې  خبر کړل.

ټولو موږک ته وویل دا ستا ستونزه ده

عبدالملک پرهیز

ایا پوهېږئ چې څنګه د سیکوپاتي رامینځ ته کیدل او خپریدل د ټولنې جوړښت او فرهنګي ارزښتونه اغیزمنوي؟
زما نوی کتاب «ټولنه او سېکوپاتي» د اروا پوهنې او ټولن پوهنې د ډګر د پوهانو د ژورو علمي څېړنېو پربنسټ او د عملي بېلګوپر بنسټ د ټولنې او سیکوپاتي ترمنځ اړیکې، د سیکوپاتي پېژندنه، د ټولنیزو بدلونونو او رواني بې‌ثباتیو اغېزې، حل لارې او د مخنیوي لارې چارې بیانوي. که غواړې پوه شې چې څنګه ټولنیز جوړښتونه او رواني بې‌ثباتي یو ځای خطرناک پایلې مینځ ته راوړي او ټولنه بې ثباته کوي نو دغه کتاب ولولئ. په دي کتاب کې د ټولنې د وګړو مختلف چلندونه او شخصیتي توپیرونه او د هغو له علتونو سره اشنا کېږئ. تاسې به زده کړئ چې څرنګه پر داسې ټولنیزو ننګونو بر لاسی تر لاسه کړئ او ځان او خپله کورنۍ له ممکنه خطرونو وژغورئ. دغه کتاب د سیکوپاتي پټ اړخونه رابرسیره کوي. همدارنګه په دې کې کتاب کې سېکوپاتي ته ورته نورې اروایی ستونزې، د هغوی ورته والی او توپیرونه هم څېړل شوي.
که تاسو د ټولنیزو علومو، ارواپوهنې یا ټولنیزو ستونزو په اړه د ژور پوهاوي لیوالتیا لرئ، دا کتاب ستاسو له پاره دی.

دغه کتاب له لاندې کتاب پلورنځیو څخه تر لاسه کولی شئ:
１. په ملک اصغر څلور لاري کې د مستقبل کتاب پلورنځای

2. Aksos Book Store:
+93 (0) 798989696 د تیلفون نمبر:
ادرس: د کابل پارک ته مخامخ

3. انتشارات سعید.
ادرس: جاده اسمایی/ پلازا منزل دوم .
د تیلفون نمبر.۰۷۰۷۵۷۵۹۳۵
۰۷۸۸۱۰۰۱۵۷
4.
دایمی کتاب سعادت.
ادرس: مقابل چار راهی دهن باغ شهرارا
د تیلفون نمبر
۰۷۷۷۷۷۷۰۱۲ 

لیکنه: اجمل اټک یوسفزی 

دا په زړه پورې او زړه راښکونکی نوم «له کرکې، کرکه» هغه کتاب ته ټاکل شوی چې څه موده دمخه له چاپه راووت او د کتاب مینه والو ته په اختیار کې وسپارل شو. د ښاغلي لیکوال او څېړونکي، ولي الله ملکزي صاحب څو نور په زړه پورې، علمي او غني کتابونه تردې دمخه چاپ شويدي. د (دین او جګړه) کتاب او همدارنګه د عرفان او تصوف کتابونه یې په خپل ځای کې د نوښت او ابتکار ترڅنګ د پوره علمي او کلتوري ارزښت درلودنکي دي.

یو کتاب کې د مذهب او عقیدې په نوم او رنګ کې د انسانانو د لویو لویو نړیوالو او سیمه ایزو جنګونو د ګټو او تاوانونو کره او دقیق جاج اخیستل شوی دی. په پای کې یې نتیجه ښودل شوې ده چې دغو جنګونو څومره کورونه، وطنونه او ملتونه وران کړي دي او په پایله کې یې څه ترلاسه شوي دی؟ دویم مهم او علمي کتاب د مختلفو عقیدو، فکرونو، طرزونو، مذهبونو او مکتبونو په چاپیرچل کې د تصوف او طریقت هغه اختلافي مسایل دي چې له پېړیو پېړیو راهیسې د انسان د ژوند ژواک سره څه د دین او مذهب په بڼه او رنګ او څه د ثقافت او ولسي کلتور له امله منل شوي یا را مل شويدي. خو د ځینو تندرو شیخانو او پراخ خیاله صوفیانو  د شدیدو مذهبي اختلافاتو له امله ترننه جنجالي دي او څېړل یې هم پوره علمیت ، زړورتیا او جرئت غواړي؛ خو دغه جرئت هم ښاغلي ملکزي کړی دی او د انسانانو د تاریخ په دغه مهم او خورا حساسه برخه کې یې هم یو ښه اثر چې علمي حساب پرې کېدلای شي راپنځولی دی.

درېیم په زړه پورې اثر یې چې له بېلابېلو لیکنو، مقالو او مرکو ګډه ټولګه ده هم په خپل ذات کې یو ابتکار او نوښت دی. په دغه کتاب کې هم لکه د پخوانیو تذکرو غوندې د ځینو لیکوالانو، ادیبانو، هنرمندانو او د لوبو د اتلانو مرکې او د هغوئ ژوند لیکونه لیکل شوي او هم په ورځینیو روانو حالاتو د ښاغلي لیکوال ژور تحلیلونه را اخیستل شوي دي. ښاغلي ملکزي ته څښتن تعالی خاصه وړتیا او ذکاوت ورکړی دی. د لوړو زده کړو د معتبرو سندونو د ترلاسه کولو ترڅنګ، د ښه فصاحت او بلاغت خاوند هم دی. که لیکل کوي او که وینا، دواړه یې د علمیت له برکته او د فصاحت او بلاغت له فضیلته غني، ګټورې او خوندورې وي. د وطن او نړۍ په روانو حالاتو ژور نظر لري او د خپل نظر او  بصیرت خاوند دی.

د فیسبوک او یوټیوب په نړۍ کې د وخت د غوښتنې او تقاضا سره سم د ورځې په حالاتو کله نا کله وینا او لیکل کوي. ویناوې او لیکل یې دومره کره او په تاریخي سندونو غني وي چې هرچا ته خوند ورکوي او مینه وال یې ورځ تر بلې مخ په ډېرېدو دي. ښایي د پوهې او علمیت تر څنګ یې یو بل کمال دا هم وي چې  پر سیمه ایزو ژبو سربېره، په عربي او انګلیسي ژبو هم ښه پوره لاس بری دی او د هرې نړۍ والې غټې وړې موضوع د څېړلو او شاربلو لپاره له بې شمېره عربي او انګلیسي ماخذونو لټه او ګټه اخلي او په خپلو وطنوالو او مینه والو یې پیرزو کوي.

«له کرکې، کرکه» کتاب مې ولوست؛ هر سرلیک ته په ورننوتلو بیا د چا زړه نه کیږي چې موضوع په نیمایې کې پرېږدي. د بېلګې په توګه، «عربستان له روایتونو تر نوښتونو» دغه لیکنه ډېره لنډه ده خو په دغې لیکنې کې لکه سیند په لپه کې د سعودي د تاریخ ډېر ټکي را ځای شوي دي او لوستونکو ته د سعودي د وروستیو څو پېړیو تاریخ مخې ته کوي.

د «کوچنی قطر او ستر شهکارونه» په لنډه لیکنه کې د قطر د سیاست، پرمختګ، تاریخ، جغرافیې او ورځني، میاشتني او کلني عاید په هکله پوره کرکه معلومات دي چې هر لوستونکي ته لکه د تاریخ او جغرافیې استاد پوره معلومات ورکوي. همدارنګه «استانبول؛ د امپراتوریو د عروج او زوال سمبول» د ترکیې په هکله دومره په زړه پورې معلومات لري چې په څو څو وارې لوستلو هم د لوستونکي تنده نه ماتیږي. حتی د ترکي د ډرامو په هکله هم ښاغلي لیکوال معلومات وړاندې کړي دي او لیکي: له بله پلوه ترکۍ ډرامې اوس د امریکا او جنوبي کوریا وروسته په نړۍ کې درېیم مقام لري چې مرکز یې همدا استانبول دی او هرکال په منځني ډول، ١٥٠ ټلویزیوني ډرامې جوړیږي. دلته جوړه شوې د ارطغرل ډرامه په ٢٥ ژبو ژباړل شوې او په ٧١ هېوادونو کې څه باندې درې ملیارده خلکو کتلې ده. بل سرلیک یې  «پاریس؛ د رڼاګانو او عطرونو ښار» دی دلته هم لیکوال د خپل سفر په ترڅ کې د پاریس او فرانسې په تاریخ او کلتور ښه غوښنه او په زړه پورې لیکنه کړې ده او د نړۍ په کروړونو انسانانو کې یې د فرانسویانو او د فرانسوۍ ژبې اهمیت او ارزښت ستایلی او څېړلی دی او په پایله کې وایي: که انګریزي د علم او ټکنالوژۍ ژبه ده او عربي د فصاحت او بلاغت ژبه ده، نو فرانسوي د ډیپلوماسۍ او رومانس ژبه ده. په لیکنه کې د فرانسې د مشهور لوړ څلي [ایفل ټاور] په هکله دومره معلومات دي چې د لوستونکي یې هسې لیدو ته سمدواره زړه راوپخسیږي.

لیکوال د نړۍ په هر ګوټ کې د سفر په وخت د لیکلو په وخت د خپل وطن ناورین او غمیزه نه ده هېره کړې او د هر پرمختللي هېواد د پرون او نن په تړاو یې د لیکنو په منځ کې خپل وطن هم د یو ارمان په توګه ځای کړی دی. د لومړۍ او دویمې نړۍ والې جګړې په ترڅ کې د فرانسویانو په هکله لیکي: په لومړۍ او دویمې نړۍ والې جګړې کې د فرانسویانو ستره اندېښنه د ایفل څلی، د سوربون پوهنتون او د موزیمونو خوندي ساتل وو. ځکه فرانسویان دغه څلي ته د خپلې کلتوري وړتیا او شاخص په سترګه ګوري. خو دوه نیمې لسیزې وړاندې په افغانستان کې د کورنۍ جګړې په مهال د کابل پوهنتون او د علامه سید جمال الدین افغاني قبر د جګړه مارو غټ سنګرونه وو. په کابل کې د میوند څلی د کرکجنو ټوپکمارانو د هوسونو نذرانه شو او د ارګ سرې غالۍ زما د سترګو په وړاندې په شنو ډاټسنو کې بار شوې همدا د ژوندیو او لاپوکو ولسونو ترمنځ توپیر دی.

همدارنګه د سعودي اړونده لیکنه کې، د عربستان د ٣٦ کلن ځوان واکمن، شهزاده محمد بن سلمان د نویو بدلونو، ازادیو پرمختګونو او کارنامو په پای کې د شیخ ابن باز د فتواو وروسته لیکي: د عربستان د نوښتونو په دې پراخه بهیر کې د مکې، مدینې، بدر، احد، طائف او تبوک پېغلې په ډاډه زړونو هر سهار د قلم او کتابچې له کاروان سره غاړه غړۍ ښونځيو او پوهنځیو ته ځي او مازدیګر بېرته کورنو ته راستنیږي. مګر د سپین غر، تور غر، شمشاد، تاترې او سالنګ په لمنو کې مېشتې نجونې د (ن، والقلم وما یسطرون) د سفر بیا پیل ته په تمه دي او د امر ثاني د انتظار شېبې د ګوتو په څوکو شماري.

په هر حال د کتاب په هر سرلیک ډېرې خبرې کېدلای شي خو د وخت او د لوستونکو د حوصلې په پار دغه بېلګې مشت نمونه ای خروار وګڼئ او دغه ګټور کتاب خامخا ولولئ. ښاغلي مشر لیکوال او مهربانه ملګري، ملکزي صاحب ته د کتاب مبارکي وایوو او هیله لرو چې په همدا شان ګټورو کتابونو خپل خوار ولس ونازوي او په علمي غنا کې یې برخه واخلي. په پای کې د ښاغلي ملکزي د لیک د خوږلن او کره معلوماتو له امله، ښاغلي ته یوه مشوره ورکول هم غواړم: که په راتلونکي کې د خپلو سفرونو یونلیکونه د یوې سفرنامې په بڼه ولیکلای شي نو ډېر ګټور کار به وشي. هم به د سفرنامې پخوانی دود په ځای شي او هم به دغه خواره واره معلومات په یوه او منظم پرلپسې کتاب کې خوندي شي.

په درنښت

—-----------------------------------

یادونه: که لوستونکي وخت او علاقه لري، نو کولاې شي د ملکزي نورې لیکنې او څیړنې د هغه په فېسبوک، لنکد ان او د یوټیوب په چینل کې ولولي او وګوري؛ ادرس یې دا دی: Wali Malakzay

پل‌ها نقش مهمی در معماری مدرن و توسعهٔ شهرها دارند و جزو راه‌های ارتباطی پرکاربرد محسوب می‌شوند باتوجه به پیشرفت تکنولوژی و استفاده از ابزارهای پیشرفته‌تر امروزه شاهد ساخته‌شدن پل‌های عظیمی در سرتاسر جهان هستیم. اینکه بگوییم کدام یک از پل های دنیا طولانی ترین پل هستند کار سختی است. در چند سال گذشته اختلاف های زیاد برای اندازه گیری طول بلندترین پل های دنیا وجود داشته چون معیارهای زیادی برای این اندازه گیری وجود دارد ولی پل هایی که در زیر معرفی شده است به عنوان طولانی ترین پل های جهان شهرت دارند: 

پل هانگ کانگ - ژوهای: این پل و مسیری که آن را به جاده متصل می‌کند در مجموع ۵۵ کیلومتر طول دارد و هانگ‌کانگ را به شبه‌جزیرهٔ ماکائو و به شهر جوهای در خاک چین متصل می‌کند این پل طوری طراحی شده که در مقابل زلزله و طوفان مقاوم است و برای ساخت آن حدود ۴۰۰ هزار تن فولاد به کار رفته است؛ با این میزان فولاد می‌توان ۶۰ برج ایفل ساخت. 

حدود ۳۰ کیلومتر مسیر این پل از روی آب در دریای جنوب در دلتای رودخانهٔ پرل (مروارید) می‌گذرد که ۷ کیلومتر آن مسیر تونلی است که در زیر آب ساخته شده و بوسیلهٔ دو جزیرهٔ مصنوعی به پل متصل شده است.

پل بزرگ پکن: پل بزرگ پکن هم با طول بیش‌از ۴۸ کیلومتر همانند اکثر پل‌های طولانی دنیا بخشی از خط قطار تندرو پکن – شانگهای محسوب می‌شود که در سال ۲۰۱۰ افتتاح شده‌است.

پل جدید یولانوفسک: این پل هم روی رودخانهٔ ولگا در روسیه کشیده شده تا شهر اولیانوفسک را به سمت شرقی آستان اولیانوفسک وصل کند پل با طول ۱۹٫۹۸ کیلومتر دومین پل طولانی روسیه و یکی از طولانی ترین پل های اروپا است.

پل پنانگ: اگر این پل نبود هیچ وقت نمی توانستید از راه جاده ای خودتان را از مالزیا به جزیرهٔ زیبای پنانگ برسانید این پل دو مسیر رفت و برگشت دارد و در قسمتی از آن جایی مخصوص برای گرفتن عوارض از وسایط نقلیهٰ عبوری قرار گرفته است این پل با ۱۳٫۵ کیلومتر طول دراز ترین پل مالزیا و چهارمین پل طولانی جنوب شرقی آسیا است.

 پل جوبیلی پارک وی: پل «جوبیلی پارک وی» یک جفت پل بتونی موازی است که ایالت های مختلف آمریکا را به هم وصل می کند این پل حدود ۱۲ کیلومتر طول دارد و در سال ۱۹۷۸ افتتاح شده

پل بیجینگ: این پل بخشی از پروژه‌ٔ عظیم خط آهن تندروی پکن به شانگهای است طول این پل ۴۸,۵۸ متر می باشد. 

شهر ساتاروف روسیه پلی دارد که روی رودخانهٔ ولگا کشیده شده و در زمان افتتاح در سال ۱۹۶۵ طولانی ترین پل این ناحیه بود طول این پل حدود ۲۸۰۳ متر است و شهر ساتاروف در غرب رودخانهٔ ولگا را به شهر انگلس در سمت شرق رودخانه وصل می کند. پل ساتاروف طولانی ترین پل روسیه است. 

پل Aizhai: طولانی ترین پل جهان برای حل معضل ترافیک در یکی از آستان های کوهستانی چین ساخته شده است که هزینه ای بیش از ۱۷۰ میلیون پوند در بر داشته است. پل "Aizhai" به طور رسمی در مارچ ۲۰۱۲ برای حل معضل ترافیک افتتاح شد؛ طول این پل بیش از ۱۱۷۶ متر است و ارتفاع آن به ۳۳۶ متر می رسد. پل Aizhai طولانی ترین پل جهان است. 

پل کنفدراسیون: در فصل زمستان گذشتن از روی این پل تجربه ای خاص و منحصر بفرد است چون در این فصل از سال تنگهٔ نورتامبرلند در کانادا کاملا یخ می زند. از این پل برای اتصال آستان Brunswick و جزیرهٔ «پرینس ادوارد» استفاده می شود و زمستان ها لقب «طولانی ترین پل دنیا روی یخ» را می گیرد. پل کنفدراسیون طولانی ترین پل دنیا روی یخ است.

دراز ترین پل جهان دانی یانگ کونشان ( Danyang–Kunshan ) نام دارد که با طول ۱۶۴٫۸ کیلومتر توانست نام خود را به عنوان طولانی ترین پل دنیا در کتاب رکاردهای گینس به ثبت برساند برای ساخت این پل عظیم۸.۵ میلیارد دلار بودجه صرف شد و از ۱۰۰۰۰ نیروی کار استفاده گشت و یکی از بزرگ ترین پروژه های ساخت و ساز چین از سال ۲۰۰۰ میلادی تا به امروز بوده است. سالانه به طور میانگین ۸۰ میلیون نفر از روی دانی یانگ عبور می کنند ساخت این پل در سال ۲۰۰۶ میلادی آغاز و در سال ۲۰۱۰ میلادی پایان یافت و در سال ۲۰۱۱ میلادی به روی عموم باز شد. این پل بر روی رود یانگ‌تسه در آستان جیانگسو در شرق چین بنا شده و شانگهای را به نانجینگ مرکز آستان جیانگسو متصل می کند این مسیر در گذشته با موتر حدود ۱۱ ساعت زمان لازم داشت اما امروزه با وجود این پل و قطار های پرسرعتش این زمان به ۵ ساعت کاهش یافته است.

امکان پیاده روی بر روی دانی یانگ کونسان وجود ندارد اما اگر علاقمند هستید که بر روی این پل بروید می توانید از قطارهای سریع السیر هم استفاده کنید.

چین یکی از بزگ ترین کشورها در صنعت گردشگری است و در سال ۲۰۱۲ میلادی به عنوان کشوری که بیشترین سرمایه گذاری را در سطح جهان برای پیشرفت صنعت گردشگری کرد معروف شد و نامش هم با همین عنوان در فهرست گینس به ثبت رسیده است.

پل چناب‌- هند

این پل کمانی در حقیقت برج ایفل در پاریس و پل مرتفعی در چین که عنوان بلندترین سازهٔ جهان را یدک می‌کشد پشت سر گذاشته و به بلندترین پل جهان تبدیل خواهد شد ارتفاع این پل ۳۵۹ متر است که بر فراز رود چناب ساخته شده است این رود از کشمیر هند به سمت پاکستان جریان دارد.

آشوینی وایشناو وزیر راه آهن هند به تازگی عکسی از این پل کمانی را در شبکه‌های مجازی ارسال کرده و آن را «بلندترین پل کمانی دنیا- پل چناب بر فراز ابرها» خوانده است.

این سازهٔ فلزی بخشی از پروژهٔ راه آهن هیمالیا است که از ده‌ها پل و تونل به مسافت ۹۰۰ کیلومتر تشکیل شده و شهر دهلی نو را به کشمیر و منطقه سری‌نگر متصل می‌کند.

برای پل چناب از یک جرثقیل کیبلی با ارتفاع ۹۱۵ متر که بالاترین ارتفاع جهان است استفاده شده این جرثقیل دارای کمان اصلی ۴۶۷ متری است که برای مقاومت در برابر باد تا سرعت ۲۶۶ کیلومتر در ساعت و دمای منفی ۴۰ درجه سانتیگراد طراحی شده است.

یکی از مهندسان در این پروژه گفته: ما قطعات فولادی و بتنی ضد انفجار را به عنوان یک اقدام احتیاطی برابر حملات تروریستی احتمالی در این پل قرار داده‌ایم.

کارشناسان نظامی می‌گویند در صورتی که حتی یکی از ۱۷ پایهٔ اصلی این پل هم تخریب شود این پل آسیبی نخواهد دید.

هند می‌گوید پل ۱.۳ کیلومتری چناب با هزینه ۱۷۶ میلیون یورو دورتادور منطقه کشمیر ساخته شده و دیگر پروژه های ریلی در هیمالیا نیز به آن متصل خواهند شد.

پل کمانی «ناجیه» چین با ارتفاع ۳۰۵ متر در آستان گوئیژو در حال حاضر مرتفع ترین پل ریلی جهان به حساب می آید.

په جاپان کې یو ۵۰ کلن کراټه کوونکی توانیدلی هغه دوه ایږې تیښتې ته اړباسي چې پر نوموړي یې برید کړی و.

پولیسو او ځايي رسنیو د پنجشنبې په ورځ اپریل ۲۵ (غوايي ۶) وویل، ماساتو فوکودا له دغو بریدګرو نسواري رنګه ایږو سره په نښته کې سربېرن ټپي شوی دی.

رسنیو وویل، د جاپان د ایچي سیمې دغه اوسېدونکی د نایورو په غرنۍ سیمه کې د یو ابشار لیدلو ته روان وو چې پر لاره د دوو ایږو سره مخامخ شو او یوې یږې ورباندې برید وکړ.

د ایږو دپاره له بده مرغه چې دا سړی د کراټې د هنر ماهر و. فوکودا یوې سیمه ییزې خپرونې ته وویل: "ما فکر وکړ چې باید له خپل هنر څخه کار واخلم که نه و به وژل شم."

د راپورونو له مخې، فوکودا بریدګره ایږه دوه ځله پر سر په لغتو ووهله چې له کبله یې د هغه پښه ژوبله شوه خو دواړه هیږې له سیمې وتښتېدلې.

د رسنیو په وینا، ددې ایږو قد لږ تر لږه ۱.۵ متر و.

ایږې چې وزن یې تر ۵۰۰ کیلوګرامه رسیږي، تر انسانانو ځواکمنې ګڼل کیږي.