زلمی نصرت

دنمارک

 اظهارات خواجه محمد اصف، وزیر دفاع پاکستان، در ۲۰ اکتوبر در گفت‌وگو با شبکهٔ جیو نیوز دربارهٔ گروه «تی‌تی‌پی» – مبنی بر این‌که اسلام‌آباد به هیچ وجه حاضر نیست با آن‌ها مذاکره کند – یادآوری و روایت از سخنان زمام‌داران «جمهوریت اسلامی افغانستان» است. همان‌ها که می‌گفتند با «گروه‌های تروریستی» (مانند طالبان افغانستان) گفت‌وگو نخواهند کرد و تنها در صورتی بازگشت‌شان را می‌پذیرند که همانند گلبدین حکمتیار، سلاح بر زمین بگذارند، از جنگ دست بکشند و تسلیم شوند.

 اما همان‌گونه که سران جمهوریت، با ناتوانی در گفت‌وگو با طالبان، سرانجام راهی جز فرار نیافتند، حلقهٔ حاکم نظامیان پاکستان نیز با پافشاری بر سیاست‌های لجوجانه و سرکوب‌گرانه در برابر مخالفان، به‌سوی فروپاشی گام برمی‌دارد.

نپذیرفتن واقعیت‌های زمان، همان زهری است که جمهوریت‌فروشان افغانستان را از پا انداخت و اکنون در رگ‌های نظامیان دیکتاتور پاکستان جریان دارد. آنان گمان می‌برند با تکیه بر سرکوب، تهدید و بازی با گروه‌های دینی و سیاسی می‌توانند قدرت خود را حفظ کنند؛ غافل از آن‌که آتشی که خود افروخته‌اند، دامن‌شان را گرفته است. سیاست «شمشیر دو لبه» در برابر مخالفان داخلی و همسایگان، دیگر نمی‌تواند پاکستان را در نقش «ژاندارم منطقه» نگه دارد.

مردمی که سال‌ها صدایشان زیر چکمه‌های نظامی خاموش مانده بود، امروز بیدار شده‌اند. این بیداری، سرآغاز زوال اقتدار پوشالی ارتش پاکستان است. فروپاشی از درون آغاز شده و هیچ قدرتی نمی‌تواند خشم بر افروختهٔ مردم را برای همیشه مهار کند.

پاکستان چاره‌ای جز مصالحه، مذاکره و سازش با مخالفان خود ندارد؛ یا باید به واقعیت‌های موجود تن دهد، یا در انتظار فروپاشی بماند.

مراجعهٔ نظامیان پاکستان به قطر برای میانجی‌گری با امارت اسلامی افغانستان، در حقیقت همانند نوشیدن «جام زهر» است و نشان از شکست دیپلماسی اسلام‌آباد دارد. در همین حال، سفر امیرخان متقی به مسکو و دهلی نو، بی‌اعتنایی آشکار به تصمیم‌های شورای امنیت را نمایان می‌سازد و نشان می‌دهد که دیگر آمریکا و سازمان ملل متحد از نفوذ و احترام گذشته برخوردار نیستند.

اگر روزگاری افغانستان در محاصرهٔ کشورهای منطقه گرفتار بود، امروز این پاکستان است که در حلقهٔ هند، چین، ایران و روسیه به دام افتاده است. افزون بر آن، حملات تلافی‌جویانهٔ امارت اسلامی در واکنش به تجاوزات هوایی سه‌روزهٔ پاکستان بر خاک افغانستان، همراه با همبستگی و خشم ملی افغان‌ها، در میدان سیاست و نبرد، شکست سنگینی را بر پاکستان تحمیل کرد.

در نهایت، همین فشارهای سیاسی و نظامی، اسلام‌آباد را وادار کرد تا از طریق قطر و عربستان سعودی زمینهٔ گفت‌وگو با امارت اسلامی افغانستان را فراهم سازد؛ گفت‌وگویی که نشستن پاکستان بر میز آن، نشانهٔ آشکار ضعف و درماندگی نظامیان حاکم است.

نور محمد غفوری

سریزه

هره انساني ټولنه د خپلو عیني او طبیعي قوانینو د عمل په پایله کې د حتمي بدلون او تاریخي پرمختګ په لور روانه وي. ټولنه هېڅکله په یوه حالت نه پاتې کېږي؛ بلکې ورځ تر بلې، کال تر کال او نسل تر نسل بدلون مومي.
د بدلون دا بهیر که د ټولنې د قانونمندې طبیعي ودې له مخې پر مخ ولاړ شي او که د انسانانو د کړنو په واسطه ګړندی یا پڅ شي، په هر حال د ټولنې په فکري، سیاسي، اقتصادي او ټولنیزو ـ کلتوري جوړښتونو کې حتمي بدلون راولي.

په سیاسي مبارزه کې هدف یوازې دا نه دی چې موجود رژیم نسکور شي، بلکې موخه دا ده چې د اوسني حالت پر ځای یو نوی، اغېزمن او د خلکو اړتیاوو ته نږدې نظام رامنځته شي. دا بدلون د یوې طرحې، بدیل یا «الترناتیف» جوړونې ته اړتیا لري.

که د نوي بدیل د جوړېدو او پخېدو نه مخکې موجود نظام راوپرځول شي، دا کار ټولنه د نیکمرغۍ پر ځای د ګډوډۍ پر لور بیایي. له همدې امله، "بدیل" یا "الترناتیف" جوړونه یوازې د نظام پر وړاندې انتقاد نه دی، بلکې د مثبت بدلون لپاره یوه علمي، منطقي، نظری او عملي طرحه ده. نو مخکې له دې چې د "بدلون" غوښتنه وکړو، اړینه ده چې د بدیل علمي بنسټونه، عملي وړتیاوې او ټولنیز شرایط په ژوره توګه وپېژنو.

 ۱. د بدیل جوړونې د بهیر درې اساسي بنسټونه

د بدیل جوړونې لپاره باید درې علمي او بنسټیز اړخونه په پام کې ونیول شي:

• تحلیلي بنسټ: د ټولنې اوسنی حالت باید په عیني، بې‌طرفه او د کره شواهدو پر بنسټ وڅېړل شي؛ نه د احساساتو یا شخصي تمایلاتو له مخې. علمي تحلیل د بدیل د منطق او واقیعت تر منځ توازن ساتي.
• طرح او منطق: بدیل باید د یو منظم فکري او مفهومي چوکاټ لرونکی وي، داسې چې سیاسي، اقتصادي، تعلیمي او ټولنیز اړخونه یې یو له بل سره منسجم وي. د بدیل طرح باید د اوږدمهالو موخو پر اساس ولاړه وي، نه د لنډ مهالو عکس‌العملونو پر بنسټ.
• ټولنیز منل: هیڅ بدیل تر هغه وخته عملي کېدای نه شي ، تر څو د ولس ملاتړ، باور او ګډون ورسره نه وي. بدیل که له ولسي ارادې جلا وي، یوازې یو فکري تصور او تش خیال پاتې کېږي.

 ۲. د موجود نظام د بدلون اړتیا

د بدلون غوښتنه یوازې هغه وخت علمي او اخلاقي بنسټ لري، چې موجود نظام د خلکو د اړتیاوو د پوره کولو توان له لاسه ورکړی وي. په ډېرو هېوادونو کې حکومتونه د دریو بنسټیزو عواملو له امله د بدلون اړتیا مومي:

• د حساب ورکونې نشتوالی: کله چې واک لرونکي ځان د خپلو کړنو، پرېکړو او منابعو د کارونې په وړاندې مسوول ونه ګڼي، فساد او بې‌باوري رامنځته کېږي.
• د ټولنیز عدالت کمزورتیا: کله چې د شتمنیو، فرصتونو او امکاناتو وېش نابرابر وي، د عدالت روحیه له منځه ځي او ټولنه د نارضایتۍ لور ته ځي.
• د فکري رکود حالت: کله چې نظام د نوي فکر، علمي اصلاح او انتقاد د منلو توان له لاسه ورکړي، د زوال بهیر یې پیل کېږي.

په داسې شرایطو کې، د علمي تحلیل پر بنسټ باید وڅېړل شي چې بدلون د تدریجي اصلاح له لارې مؤثر دی، که د ژور بنسټیز بدلون او انقلاب له لارې. د بدیل جوړونې لپاره غوره لاره دا ده چې دواړه احتمالونه (اصلاح او بنسټیز بدلون) په متوازنه توګه وڅېړل شي، تر څو بدلون د پرمختګ او ښېګڼې لامل شي، نه د تخریب او ګډوډۍ.

 ۳. د بدیل نظام علمي معیارونه او ځانګړتیاوې

هر هغه بدیل چې د علمي معیارونو پر بنسټ ولاړ وي، باید لاندې ځانګړتیاوې ولري:

• شفافیت: واک باید د خلکو د سترګو لاندې وي، او د ملت پراخه کتلې باید د پرېکړو او نظارت په بهیر کې ګډون ولري.
• حساب ورکونه: چارواکي باید د خپلو کړنو، پرېکړو او منابعو د مصرف په اړه ولس، قانون او اړوندو ادارو ته ځواب ووايي. واک او صلاحیت د شخصي امتیاز وسیله نه ده، بلکې د ملي باور امانت دی.
• عدالت: ټول وګړي باید د قانون او فرصتونو په وړاندې برابر وي، پرته له قومي، ژبني، مذهبي یا سیاسي توپیر څخه.
• ګډون: د خلکو اراده او ګډون باید د تصمیم نیولو اصلي محور وي، څو نظام د ولس له ارادې سرچینه واخلي.
• پراختیا او زده‌کړه: هر پرمختللی نظام د علم، څېړنې او نوښت ملاتړ کوي. د علمي ودې نشتوالی د هر نظام د زوال نښه ده.

دا اصول د هر ډول بدیل د علمي او عملي بریا بنسټ جوړوي.

 پایله

بدیل جوړونه یوازې یو شعار نه، بلکې یو علمي، فکري او اخلاقي ماموریت دی چې وخت، تدبیر او ملي شعور ته اړتیا لري. که یو ملت غواړي له اوسني حالت څخه غوره وضعیت ته ولاړ شي، باید د علم، فکر، تجربې او ګډ شعور پر بنسټ خپل بدیل طرح کړي. بدیل باید د احساساتو پر ځای د شواهدو، تجربو او ملي ګټو پر اساس رامنځته شي.

د حکومت یا نظام بدلون هغه وخت ګټور تمامېږي، چې له یوې خوا د بدیل علمي طرحه بشپړه وي، له بلې خوا د خلکو ملاتړ او د عملي کولو ظرفیت ورسره موجود وي. له دې وړاندې، که د ټولنې عیني او ذهني شرایط د بدیل د پخېدو لپاره برابر نه وي، نو د حکومت راپرزول یوازې د بحرانونو د زیاتېدو لامل ګرځي، نه د نیکمرغۍ.

21.10.2025

نور محمد غفوری

از زمان تشکیل دولت پاکستان در سال ۱۹۴۷، این کشور همواره با چالش‌های امنیتی، سیاسی و قومی درگیر بوده است. در دهه‌های اخیر، به‌ویژه در نتیجهٔ سیاست‌های ناهماهنگ و کوتاه‌مدت دولت مرکزی، بحران‌های داخلی پیچیده‌تری در عرصهٔ امنیت ملی پدید آمده است.

پاکستان امروز با طیفی از گروه‌های مسلح و جنبش‌های مدنی مخالف روبه‌روست؛ از جمله تحریک طالبان پاکستان  (TTP) ارتش آزادی‌بخش بلوچستان  (BLA)،  جبههٔ آزادی‌بخش بلوچستان (BLF) ، جنبش تحفظ پشتون‌ها  (PTM)،  حزب عوامی جیههٔ سند  و چندین گروه کوچک جهادی و قومی دیگر.

این جریان‌ها، اگرچه از نظر اهداف و روش‌ها متفاوت‌اند، اما در مجموع بازتاب‌دهندهٔ نارضایتی‌های ساختاری از تمرکز قدرت در اسلام‌آباد و بی‌عدالتی‌های سیاسی–اقتصادی در مناطق پیرامونی کشور هستند.

در دو دههٔ گذشته، ظهور طالبان پاکستانی و دیگر گروه‌های مسلح در مناطق قبیله‌ای، ثبات ملی را به‌شدت متزلزل ساخته است. باید توجه داشت که این گروه‌ها پدیده‌ای تازه پس از تشکیل امارت اسلامی افغانستان نیستند؛ بلکه ریشه در سیاست‌ها و تحولات داخلی پاکستان پیش از آن دارند.

دولت‌های متوالی اسلام‌آباد معمولاً در مواجهه با تهدیدهای امنیتی، به‌جای پرداختن به ریشه‌های بحران، به تکیه بر کمک‌های نظامی ایالات متحده یا میانجی‌گری کشورهای منطقه روی آورده‌اند. اکنون نیز دولت پاکستان از حاکمان کابل انتظار دارد که با کنترل یا حتی اعلان جنگ علیه طالبان پاکستانی، به تأمین امنیت داخلی پاکستان کمک کنند؛ انتظاری که غیرواقع‌بینانه و از لحاظ سیاسی ناممکن است.

چنین وابستگی‌هایی نه‌تنها به حل ریشه‌ای بحران کمک نکرده، بلکه در بسیاری موارد موجب افزایش بی‌اعتمادی داخلی و تضعیف استقلال سیاسی کشور شده است. ریشهٔ اصلی بحران امنیتی پاکستان را باید در درون این کشور جست‌وجو کرد:

• نابرابری اقتصادی و عقب‌ماندگی توسعه در مناطق مرزی، به‌ویژه در خیبر پختونخوا و بلوچستان،
• سیاست‌های دوگانهٔ دولت در قبال گروه‌های مسلح،
• شکاف عمیق میان دولت مرکزی و قبایل محلی،
• و پیامدهای جنگ افغانستان و حمایت از گروه‌های شبه‌نظامی از دهه‌ها پیش در خاک پاکستان.

تا زمانی که اسلام‌آباد به‌صورت مستقل و در چارچوب توان سیاسی، اجتماعی و اقتصادی داخلی خود برای حل این بحران‌ها اقدام نکند، هیچ میانجی خارجی — از جمله طالبان افغانستان — قادر نخواهد بود ثبات پایدار را تضمین کند.

حاکمیت ملی زمانی معنا پیدا می‌کند که یک کشور بتواند بحران‌های درون‌زا را با اتکا به خود حل کند، نه با انتظار از بیرون.
پاکستان به‌عنوان کشوری دارای ارتش نیرومند و تجربهٔ طولانی در مدیریت امنیتی، باید قادر باشد مشکل داخلی خود را با طالبان پاکستانی و سایر گروه‌های شورشی از راه مذاکره، اصلاحات اجتماعی و مشارکت سیاسی حل‌وفصل کند.

توقع از طالبان افغانستان — که خود با چالش‌های داخلی و بحران مشروعیت بین‌المللی روبه‌رو هستند — برای مهار طالبان پاکستانی، منطقی به‌نظر نمی‌رسد. هرچند شواهد نشان می‌دهد طالبان افغانستان تلاش کرده‌اند مانع تحرکات ضدپاکستانی در خاک خود شوند، اما کنترل کامل بر مرزهای طولانی و پرنفوذ میان دو کشور عملاً ناممکن است.

اتکای بیش‌ازحد به فشار خارجی یا تشدید عملیات نظامی، در نهایت به تشدید تضادهای داخلی و منطقه‌ای منجر می‌شود. راه‌حل واقعی در بازسازی اعتماد میان دولت و مردم، توسعهٔ متوازن مناطق محروم، و جایگزینی سیاست امنیتی با گفت‌وگو و اصلاحات اجتماعی نهفته است.

به بیان دیگر، ثبات پایدار در پاکستان نه از لولهٔ تفنگ و نه از دخالت بیرونی، بلکه از درون جامعهٔ آن کشور و از مسیر عدالت، گفت‌وگو و مسئولیت‌پذیری سیاسی می‌گذرد.

20.10.2025

موږ په خورا سختو ټکو سره هغه ظالمانه او غیر انساني کړنې غندو چې د لنډ مهاله اوربند تر اعلان وروسته هم د پاکستان له لوري د افغانستان په خاوره د ملکي خلکو پر کورونو بمبارۍ ترسره شوې دي. په دې وحشیانه بریدونو کې ګڼ شمېر بې ګناه افغانان، ښځې، ماشومان او حتی د هېواد د ویاړ سرچینې – د کرکټ لوبغاړي – شهیدان شوي دي.

دا اقدام نه یوازې د انساني او بشري اصولو ښکاره سرغړونه ده، بلکې د نړیوالو قوانینو، د ژمنو او اوربند د روحیې په ښکاره ډول خلاف عمل دی. هر هغه څوک چې د ملکي خلکو ویني تویوي، د انسانیت پر وړاندې جرم ترسره کوي.

موږ له نړیوالو بنسټونو، د بشر حقونو له سازمانونو او د سیمې له وجدان لرونکو ملتونو غوښتنه کوو چې د دغو ظلمونو پر وړاندې خپله واضحه او روښانه دریځ څرګند کړي او عاملین یې د حساب او عدالت مېز ته راکش کړي.

د افغان ملت وینه ارزښت لري. د سولې، عزت، حاکمیت او بشر د حقونو له پاره موږ هېڅکله چوپ پاتې کېدلی نه شو. موږ د ملکي خلکو د خوندیتوب غوښتونکي یو او پر هر ډول تېري، وحشت او ظلم خپل غږ پورته کوو.

د ملکي ژوند درناوی د هر دولت او هر انسان دنده ده.
موږ د دې غم جنې پېښې ټپیانو ته عاجله شفا او شهیدانو ته لوړ جنت غواړو، او یو ځل بیا په پیاوړي غږ وایو:
د ملکي خلکو وژنه هېڅ توجیه نه لري – دا باید سملاسي ودریږي!

نور محمد غفوری

د نړيوالو اړيکو او دولتونو ترمنځ د متقابل درناوي اصل د نړۍ د ثبات بنسټ دی. هر هېواد د خپلواکو هېوادونو د حاکميت، ځمکنۍ بشپړتيا او سياسي استقلال په وړاندې د درناوی کول خپل اساسي مکلفيت بولي. د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سرحدي شخړو، امنيتي عملياتو او سياسي تاوتريخوالي په رڼا کې دا پوښتنه رامنځته کېږي چې
آيا پاکستان د نړيوال قانون له مخې حق لري چې د افغانستان په خاوره تعرض وکړي، کلی او کورونه او ان د کابل ښار بمبارد کړي؟

که د نړيوال قانون، اسلامي اصولو او سياسي واقعيتونو له نظره وڅېړل شي، پاکستان هېڅ ډول قانوني، اخلاقي او شرعي حق نه لري چې د افغانستان په خاوره هر ډول نظامي اقدام ترسره کړي.

 د ملګرو ملتونو منشور چې نړیوال معتبر قانون دی وایی چې “ټول غړي هېوادونه د نورو هېوادونو د سياسي استقلال او ځمکنۍ بشپړتيا درناوی ته مکلف دي او چې ...  “هيڅ دولت نه شي کولای د بل دولت د ځمکنۍ بشپړتيا يا سياسي استقلال پر ضد د زور د کارولو ګواښ وکړي او يا دا کار ترسره کړي.” نو د افغانستان په خاوره د پاکستان هوايي او ځمکني عمليات د ملګرو ملتونو د منشور له موادو ښکاره سرغړونه ده.

 د افغانستان په خاوره د هر ډول هوايي برید، د توپچي ګولیو یا ځمکنيو عملیاتو ترسره کول، د افغانستان د حاکميت ښکاره نقض دی؛ ځکه چې هر حکومت د خپلو پولو دننه د سياسي، نظامي او اقتصادي پرېکړو بشپړ واک لري او د هر بهرنی ځواک مداخله ورپکې په ملی حاکمیت تیری بلل کیږی.  

 د پاکستان دا ادعا چې د افغانستان په خاوره کې د “خپل ځان د دفاع” په خاطر حملې کوي، د ملګرو ملتونو د منشور د موادو له مخې غلطه ده. ددې منشور د ۵۱ مادې له مخې د یوه هېواد د ځان دفاع يوازې هغه وخت قانوني ده چې “يو هېواد تر وسله‌وال برید لاندې وي او دفاعي اقدام یې فوري، ضروري او متناسب وي.” تر اوسه هېڅ داسې باوري نړيوال شواهد نشته چې د افغانستان له خاورې د پر پاکستان منظم دولتي بريد شوی وي. نو د ځان د دفاع ادعا بې‌اساسه او یوه سياسي توجیه ده، نه حقوقي دليل.

پاکستان زموږ د اسلامي او ګاونډی هېواد په حیث د شريعت له مخې هم دا جواز نه لري؛ ځکه چې يو مسلمان هېواد ته د بل مسلمان پر خاوره تعرض کول حرام، ظالمانه او د اسلامي امت د وحدت خلاف کار دی.

د افغانستان پر خاوره نظامي تیری نه يوازې د نړيوال قانون او اسلامي شریعت خلاف دی، بلکې د سيمې د ثبات لپاره هم خطرناک عمل دی چې د دواړو هېوادونو ترمنځ تاوتريخوالي زياتوي؛ د ترهګرۍ د ودې لپاره زمينه برابروي او پاکستان هم د نړیوالې ټولنې لخوا منزوی کوي.

 اوس چې د پاکستان نظامیانو دا سهوه کړې چې د افغانستان پر مختلفو ولایاتو او ان د کابل په زړه باندې یې یرغل  او افغاني لوري هم غچ اخیستونکی اقدام کړی دی، د معضلې د حل ښه لاره د دواړو هېوادونو تر منځ د سياسي خبرو اترو او ډيپلوماتيکو لارو د اختلافاتو حل کول؛ د سرحدي امنيت لپاره  د ګډ ميکانيزم جوړول؛ د ملګرو ملتونو يا اسلامي همکارۍ سازمان (OIC) تر چتر لاندې د منځګړيتوب د هڅو پيلول او د سولې او تفاهم د پياوړتيا لپاره د  دواړو هېوادونو د رسنيو، پوهانو او مدني ټولنو رول غښتلي کول دی.  

لنډه دا چې د نړيوال قانون، اسلامي اصولو او سياسي منطق له مخې، پاکستان هېڅ قانوني، شرعي يا اخلاقي حق نه لاره او نه یې لري چې د افغانستان په خاوره تعرض وکړي.  د پاکستان د نظامي تعرض په پایله کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د رامنځته شوی یا زیاتې شوې دښمنۍ، بې‌ باورۍ او کړکېچ د ژورتيا مسئولیت د پاکستاني لوري پر غاړه دی. د سيمې امنيت، ثبات او پرمختګ هغه وخت ممکن دی چې د يو بل حاکميت ته درناوی وشي او د ګډو ګټو پر اساس متقابل احترام رامنځته شي.

زلمی نصرت

دنمارک 

بحران سیاسی و امنیتی پاکستان؛ بن بست حلقه حاکم و چشم انداز راه‌ حل

حلقه شریر حاکم سیاسی ـ نظامی پاکستان به عوض رسیدگی به حل بحران با تشدید تنش با افغانستان به منظور منحرف ساختن ادهان مردم خود بزرگترین اشتباه را مرتکب شده است. زیرا اوضاع در داخل وخارج به نفع پاکستان نیست.

به اصل مطلب بر میگردم:

پاکستان در سال‌های اخیر شاهد بحرانی عمیق و چندلایه بوده است؛ بحرانی که سیاست، امنیت، اقتصاد و جامعه را هم‌زمان در بر گرفته و کشور را در موقعیتی بی‌سابقه از بی‌ثباتی فروبرده است. افزایش خشونت‌های داخلی، رشد افراط‌گرایی، فروپاشی اعتماد عمومی و ناتوانی نهادهای دولتی در ارائهٔ خدمات مؤثر، نشان می‌دهد که ریشهٔ مشکلات، تنها در بحران‌های مقطعی نیست، بلکه در ساختار قدرتی نهفته است که طی دهه‌ها از اصلاح و بازسازی خود سر باز زده است.

عامل اصلی بحران کنونی، حلقهٔ حاکم سیاسی ـ نظامی است؛ ساختاری بسته و انحصاری که در آن ارتش، سیاست را نه به‌عنوان نهادی مدنی، بلکه به‌مثابه ابزاری برای حفظ نفوذ خود می‌بیند. مداخله‌های پی‌درپی ارتش در سیاست، تصمیم‌های ناپایدار و برخوردهای سرکوب‌گرانه با مخالفان و با زندانی ساختن دیموکراسی در زندان نظامیان٬ دیموکراسی را تضعیف و اعتماد مردم را فرسوده کرده است.

در چنین فضایی، سیاست‌مداران غیرنظامی نیز اغلب در سایهٔ حمایت ارتش به قدرت رسیده‌اند و با تکیه بر روابط شخصی و خانوادگی، حلقه‌ای از منافع بسته را شکل داده‌اند که فاصلهٔ آن با جامعه، هر روز بیشتر می‌شود.

احزاب سنتی پاکستان در دهه‌های اخیر، عملاً از ایفای نقش نوساز ملی ناتوان مانده‌اند. بیشتر این احزاب، ساختارهایی قبیله‌ای و خانوادگی دارند و رهبران‌شان دغدغه‌ و تشویش فراتر از حفظ قدرت شخصی نشان نداده‌اند. این وضعیت باعث شده است تا نسل جوان قبایل پشتون و بلوچ و طبقهٔ متوسط شهری از سیاست رسمی دل‌زده شوند و به جریان‌های خارج از چارچوب قدرت ـ از جمله جنبش تحریک انصاف٬ (TTP)  و  جنبش تحفظ پشتون ها ( PTM)  روی آورند.

در این راستا چند تحول کلیدی، بحران کنونی پاکستان را تشدید کرده است: زندانی شدن عمران خان، رهبر حزب تحریک انصاف، که به نماد مقاومت در برابر حلقهٔ حاکم تبدیل شده و محبوبیت او در میان جوانان و اقوام پشتون و شهری، تهدیدی جدی برای نظم سنتی قدرت محسوب می‌شود.

بی‌توجهی دولت به جرگهٔ بزرگ قبایل پشتون و مطالباتPTM  ، که می‌توانست زمینه‌ساز صلح و گفت‌وگو باشد. ناتوانی در مهار تحریک طالبان پاکستان  (TTP)  از طریق باز کردن باب مزاکرات و دیگر جریان‌های افراطی و دینی که نفوذ عمیقی در مناطق مرزی و مرکزی دارند.

سیاست چندچهره‌ای اسلام‌آباد در قبال قدرت‌های جهانی؛ تلاشی هم‌زمان برای جلب رضایت واشنگتن، پکن و مسکو که نتیجه‌ای جز بی‌اعتمادی بین‌المللی در پی نداشته است.

تداوم حمایت پنهان از گروه‌های جنگجوی تند رو خارجی از آسیای میانه٬ کشمیر و قفقاز، که ضمن تهدید امنیت منطقه، جایگاه پاکستان را در عرصهٔ دیپلماسی تضعیف کرده است.

ترکیب این عوامل، پاکستان را به کشوری تبدیل کرده که نه در داخل ثبات دارد و نه در منطقه اعتماد.

راه‌حل ممکن؛ بازگشت به مردم و قبول واقعیت‌های منطقه:

به باور بسیاری از ناظران سیاسی، عمران خان تنها چهره‌ای است که هنوز از سرمایه‌ی اجتماعی و اعتماد عمومی لازم برای آغاز گفت‌وگوهای ملی و منطقوی برخوردار است. او می‌تواند با تشکیل دولت همه‌شمول، زمینه‌ی آشتی و بازسازی مشروعیت سیاسی را فراهم آورد و باب مزاکره را با (TTP)    و PTM و ازادیخواهان بلوچ نیز باز و ثبات را در منطقه ضمانت کند.

دولت آینده‌ی پاکستان، اگر بخواهد کشور را از این چرخه‌ی فرساینده بیرون بکشد، باید چند اقدام اساسی را در دستور کار قرار دهد:

بازتعریف روابط با افغانستان بر پایه‌ی احترام متقابل و منافع مشترک، نه از موضع مداخله‌گرایانه؛ قطع کامل حمایت از گروه‌های جنگجو و تروریستی خارجی و بستن پایگاه‌های آنان در خاک پاکستان؛ ایجاد توازن واقعی در سیاست خارجی و پایان دادن به بازی خطرناک چندمحوری میان واشنگتن، پکن، مسکو٬ هند و کابل.

بازگشت به مردم و تشکیل دولت همه‌شمول می‌تواند راهی برای برون‌رفت از این بن‌بست باشد.

در غیرآن،ادامه‌ی وضعیت کنونی و اصرار بر سیاست‌های گذشته و شکست‌خورده و مداخله گرایانه منحیث ژاندارم منطقه٬ پاکستان را در مسیر بحران مزمن، فروپاشی تدریجی و حتی بی‌ثباتی منطقه‌ای پیش خواهد برد.

نظرمحمد مطمئن

د افغانستان – پاکستان ستونزې ژور تاریخي شالید لري، هر ځل انګریز پوځیان له همدې سیمو افغانستان ته ننوتلي وو، د افغان – روس جګړه کې پاکستان په سېمه کې د امریکا تر ټولو نږدې ملګری هیواد شو، اسلامي نړۍ بیا پاکستان ته د افغان جهاد د ملاتړي په سترګه او ښه نوم کتل.

پر افغانستان د امریکا/ناټو د یرغل پر مهال بیاځل پاکستان د امریکا/ناټو ترڅنګ ودرید، ډیری د القاعده او طالبانو مشران یې پر امریکایانو خرڅ او د ګوانتانامو تر زندان ورسيدل.

د لوړي او منځنۍ کچې هر دوېیم طالب؛ له امریکا/ناټو سره د افغانانو جګړې پر مهال د پاکستان د زندان د سختو شکنجو خوند کتلی.

پاکستان تمه درلوده چې هغه ډول معامله به بیاځل د دوی نصیب شي کوم چې د افغان – شوروي جګړې پرمهال یې د افغان مجاهدینو په نه شتون کې؛ د ډاکټر نجیب له حکومت سره د روغې او جوړې تړون لاسلیک کړ، دا ځل یې تمه درلوده چې د طالبانو په نیابت به له امریکا سره د سولې او طالبانو د تسلیمۍ تړون وکړي. طالبانو ځیرک سیاست مخکې یووړ، سیاسي رهبري یې له اسلام اباد څخه په مهارت وایستله او سیاسي دفتر یې له امریکا سره د خبرو لپاره دوحه کې پرانیست.

همدارنګه د افغان طالبانو مشرتابه وتوانېدل چې پاکستان کې د تحریک طالبان په نوم ډلې مشرانو سره له پېله ښې اړیکې، ښه چلند او نفوذ ولري، تر څو د اړتیا صورت کې له همدې لاري هم پر پاکستان فشار وارد کړلای شي.

کله چې طالبان واک ته ورسېدل، د پاکستان د پوځ او پټو کړیو بشپړه تمه دا وه چې طالبان به په سېمئیزو او نړیوالو اړیکو کې له دوی سره مشورې او تفاهم غوره کړي.

هند هغه مهال شوک وخوړ چې امریکا او طالبانو د بهرنیو پوځیانو د وتلو اړوند مخامخ خبرې پېل کړي، هند ډیره هڅه وکړه چې په چټکۍ او دقت د طالبانو اړوند تګلاره کې تغیر ومني.

کله چې طالبان واک ته ورسېدل، د تمې او اټکلونو خلاف، دا ځل له هند سره په اړیکو کې ډیر پرمختګ وشو، برعکس د پاکستاني طالبانو اړوند د پاکستان ادعا "چې افغانستان کې شتون لري او له افغانستان څخه د پاکستان خاورې ته ننوځي، بریدونه کوي" همدارنګه د طالبانو ادعا "چې د داعش مشرتابه او افغانستان کې د بریدونو د پلانونو مرکز په بلوچستان او خیبر پښتونخوا کې دي" ددې لامل شوه چې د افغانستان او پاکستان اړیکي د دښمني او مخامخ بریدونو کچې ته ورسیږي.

د منظور پښتین لویه غونډه، د پاکستان د پوځ او پټو کړیو په ګمان" چې پاکستاني طالبان به په پښتنې سېمو کې له پښتنو ځوانانو سره په جګړه کې ښکېل شي"، مګر پاکستاني طالبانو له پوره ځیرکتیا څخه کار واخیست، ځان یې له پښتنو ځوانانو سره ټکر ته چمتو نه کړ، پایله دا شوه هغه ځوانان چې کلونه یې له پاکستاني طالبانو سره د یوځای کیدو مخه نیول شوې وه، همدا ځوانان به ډله ډله له پاکستاني طالبانو سره یوځای کیږي او یا به یې په کوم ډول حتمي مرسته کوي.

پاکستان – امریکا

کله چې طالبان واک ته ورسېدل، امریکا یې په اړه له احتیاط ډکه تګلاره غوره کړي، چین هڅه وکړه چې د پاکستان او طالبانو اړیکي ورغول شي، روسیې او ایران له طالبانو سره د ښو او نږدې اړیکو تګلاره خپله کړه.

امریکا کې د جوبایډن ادارې ټول پام د اوکراین جګړې ته و، د افغانستان اړوند یې ډیره لیوالتیا نه درلوده، کله چې ډونلډ ټرمپ واک ته ورسيد، د اسرائیل – حماس جګړې زور واخیست، د اسرائیل – ایران اړیکې ترینګلي او تر جګړې ورسيدي، همدا وخت و چې د پاکستان د پوځ مشر عاصم منیر له ټرمپ سره په لېدنه کې ټټر ورته وواهه چې په هر حالت کې به د امریکا ترڅنګ دریږي، که ټرمپ ورڅخه وغواړي چې پر ایران هوایې برید وکړي، دوی چمتو دي.

په همداسي یو وخت کې عاصم منیر له ټرمپ څخه وغوښتل چې د افغانستان اړوند که پاکستان هر تصمیم نیسي، دا دي د پاکستان د نفوذ ساحه وپېژندل شي، ټرمپ سر ورسره وښوراوه.

دوېیم ځل چې بیا هم عاصم منیر او د پاکستان لومړي وزیر شهباز شریف له ډونلډ ټرمپ سره ولېدل، دومره یې سرونه ورته ټیټ کړل، ملکي لومړي وزیر ورته نظامي سلامي وکړه، او عاصم منیر د پخوا په څیر د ایران اړوند د هر خدمت ټټر وټکاوه، مقابل کې یې له ټرمپ څخه بیاځل او په تکرار وغوښتل چې افغانستان د دوی د نفوذ ساحي په لسټ کې درج کړي.

پاکستان او وسلوالې ډلې

د پاکستان د پوځ خلاف د تحریک طالبان پاکستان جګړه له کلونو راهیسي روانه ده، په لومړیو کې طالبانو د پاکستان په غوښتنه هڅه وکړه چې ترمنځ یې جوړجاړی وشي، پاکستاني طالبانو ډیر نرم او عادي شرایط درلودل، مګر د پاکستان پوځ یې پرته له شرطه د وسلې په ځمکه کیښودلو غوښتنه کوله، بالاخره پاکستان پر افغانستان فشار زیات او له افغان حکومت یې وغوښتل چې پاکستاني طالبان لاس تړلي ور تسلیم کړي، افغان حکومت وایې چې دلته یې پټنځایونه نشته، ورسره کښینۍ او د خبرو له لاري ستونزه حل کړئ.

بلوچان هم له څو لسیزو د خپلو حقونو ترلاسه کولو لپاره د پاکستان د پوځ په وړاندي وسلواله جګړه کوي.

په وروستیو وختو کې کشمیریانو هم د خپلو حقونو ترلاسه کولو لپاره لاریونونه پېل کړي.

افغان حکومت ادعاء لري چې پاکستان یې په وړاندي داعش ډله تقویه کوي، په بلوچستان او خیبر پښتونخوا کې روزنیز کمپونه لري.

د جګړې لپاره فتوی

افغانانو هر وخت د پاکستان له ولس سره ښې او نږدې اړیکې ساتلي، د مسلمان او ورور په سترګه یې ورته کتلي، پاچا ظاهر خان ونه غوښتل چې په بده ورځ "چې کله بنګال له پاکستان څخه جلا کيدی" پر پاکستان برید وکړي، مقابل کې هرکله پاکستان په بده ورځ د افغانستان ولسونه ځورولي دي.

پاکستان لویې مدرسې لري، ډیری مدرسې پاکستان کې دننه د جګړې خلاف دي او د پاکستان ضد شورش ته جواز نه ورکوي.  بلوچان د ملت پالنې او خپلو حقونو د ترلاسه کولو داعیه لري، پاکستاني طالبان په شمالي او جنوبي وزیرستان کې د پاکستاني پوځیانو د عملیاتو او پښتنو سره د ظلمونو مقابل کې د جهاد داعیه لري.

کله چې افغان طالبان واک ته ورسېدل، د دوی مشرتابه، دفاع او کورنیو چارو وزارتونو مشرانو لخوا له کشرانو طالبانو وغوښتل شول چې د پاکستاني طالبانو په لیکو کې د پاکستان ضد جګړه ونه کړي.

جګړې د قومي جوړښتونو، د ملتونو، یا هم د یرغل مقابل کې کیږي، هره جګړه د یوې حقې داعیې له امله ګټل کیدای شي، مګر له پاکستان سره د افغانانو جګړه او یا هم له افغانانو سره د پاکستان جګړه، د قوم او ملت په نوم نه شي ګټل کیدای، تر څو د جګړې لپاره جواز تر لاسه نه شي.

د پاکستان له جوړښت بیا تر تیري اونۍ، هرکله چې پاکستان د افغانستان ضد چلند خپل کړی یا خو یې بریدونه کړي، په وړاندي یې افغان پوځ ته د وسلوال برید لپاره کومه فتوی نه وه ورکول شي چې مقابل کې یې جګړه مقدسه وګنل شي، وسلوال د جنت په نیت سرښندنه وکړي.

 اوس چې واک کې علماء دي، دوی د بل چا فتوی ته اړتیا نه لري، همهغه و چې د ددي اونۍ په شروع کې یې پر پاکستاني پوځیانو/سرحدي ځواکونو بې رحمه بریدونه وکړل؛ له افغان طالبانو سره د جګړې د جواز پوښتنه ځکه نه وه پاتي، ویل کیږي چې د خپلو شیخانو په اجازه یې پر پاکستاني لوري برید پېل کړي، مګر هیڅکله داسي نه بريښې چې پاکستانی لوری به د پاکستاني حقه او غیر دولتي علماوو څخه داسي فتوی ترلاسه کړي چې د افغان ولس او افغان اردو مقابل کې د جګړې جواز ورکړي.

پایله دا شوه چې د افغان – پنجاب جګړې له امله نور پاکستاني او افغاني طالبانو سره به  د پاکستان د پوځ خلاف جګړې ته د فتوی او اجازي اخیستلو اړتیا هم له منځه یوړل شوه.  ښکاري چې پاکستان پر افغانستان د برید له امله لویه تېروتنه کړي، که جګړې ته دوام ورکوي، لا زیات زیان به ویني. ښه داده چې ټولې اړوند او را ټوکيدلي ستونزي د خبرو او مفاهمي له لاري حل، د افغان ولس سره د دښمني پرځای پر وړ چلند  باندي غور وکړي. 

د جګړې ګټې او زیانونه

زيان

که خبره د الوتکو، بمونو او اټوم بم کیږي چې پاکستان یې لري او افغانستان تش لاس دی، ساده جواب یې دادی چې امریکا/ناټو تر پاکستان او بل هر هیواد پرمختللي الوتکي، بي ۵۲، ایف – ۱۶، د بمونو مور او هر ډول زروي، کیمیاوي او بیولوژیکي وسلې په افغانستان کې وکارولي، مګر امریکا/ناټو ونه توانېدل چې د ټکنالوژي دا نابرابره جګړه د عقیدي او افغان ولس په وړاندي بریا ته ورسوي، بلکې امریکا شرميدلي ماتې وخوړله.

د فرضي کرښې ډیورنډ دواړو غاړو ته پښتانه میشت دي، دوی یو قوم، یو مذهب او یوه عقیده لري، دواړه لوري د پاکستان د پوځ او پټو کړیو په وړاندي حساس او تر ډیره یې په وړاندي وسلوال غبرګون ته چمتو ښکاري، بلخوا افغان طالبان په چریکي جګړو کې نږدې ۲۶ کلنه عملي تجربه لري، ها خوا پاکستاني طالبان او بلوچان هم له دې حالته ګټه پورته کولای شي، خپل بریدونه زیاتولي شي. پاکستان کې سیاسي او مذهبي ګوندونه هم د پوځ لخوا وخت په وخت ځپل شوي، تر ټولو لوی ګوند د عمران خان دی چې د پوځ په وړاندي دریدلي، دي ټولو مسایلو ته په کتو، ښکاري چې د افغان – پنجاب جګړه کې به ګټونکي افغانان وي ان شاء الله.

ګټه

پاکستان هڅه کوي چې د افغان طالبانو مقابل کې غیر پښتون افغان قومونه جګړې ته وهڅوي، طالبانو هم ونه شوای کولای په تیرو ۴ کلونو کې په کور دننه او بهر ټول او یا اکثریت افغانان راضي وساتي او یا په حکومت کې برخه ورکړي، د تعلیم برخه کې ستونزې، د ولسي خلکو پرمخ تړلي دروازي، د ژوند په ډیرو برخو کې محدودیتونه؛ له دي ټولو ستونزه سره سره، د پاکستان په وړاندي د طالبانو د جګړې ملاتړ هر افغان وکړ؛ هغه که په کور دننه او یا دباندي دی، که د طالب له تګلارو سره موافق او یا مخالف دی. له پاکستان سره جګړه به افغانان متحد او یو موټی کړي، پرته له شکه؛ د پاکستان د پوځ د اهدافو "د اوسني نظام کمزوري کول یا تغیر" خلاف، د جګړي له امله به  اوسنی نظام د ولس پراخ ملاتړ ولري، قوي به شي او عمر به یې لا زیات شي.

زلمی نصرت

دنمارک 

بحران سیاسی و امنیتی پاکستان؛ بن بست حلقه حاکم و چشم انداز راه‌ حل

حلقه شریر حاکم سیاسی ـ نظامی پاکستان به عوض رسیدگی به حل بحران با تشدید تنش با افغانستان به منظور منحرف ساختن ادهان مردم خود بزرگترین اشتباه را مرتکب شده است. زیرا اوضاع در داخل وخارج به نفع پاکستان نیست.

به اصل مطلب بر میگردم:

پاکستان در سال‌های اخیر شاهد بحرانی عمیق و چندلایه بوده است؛ بحرانی که سیاست، امنیت، اقتصاد و جامعه را هم‌زمان در بر گرفته و کشور را در موقعیتی بی‌سابقه از بی‌ثباتی فروبرده است. افزایش خشونت‌های داخلی، رشد افراط‌گرایی، فروپاشی اعتماد عمومی و ناتوانی نهادهای دولتی در ارائهٔ خدمات مؤثر، نشان می‌دهد که ریشهٔ مشکلات، تنها در بحران‌های مقطعی نیست، بلکه در ساختار قدرتی نهفته است که طی دهه‌ها از اصلاح و بازسازی خود سر باز زده است.

عامل اصلی بحران کنونی، حلقهٔ حاکم سیاسی ـ نظامی است؛ ساختاری بسته و انحصاری که در آن ارتش، سیاست را نه به‌عنوان نهادی مدنی، بلکه به‌مثابه ابزاری برای حفظ نفوذ خود می‌بیند. مداخله‌های پی‌درپی ارتش در سیاست، تصمیم‌های ناپایدار و برخوردهای سرکوب‌گرانه با مخالفان و با زندانی ساختن دیموکراسی در زندان نظامیان٬ دیموکراسی را تضعیف و اعتماد مردم را فرسوده کرده است.

در چنین فضایی، سیاست‌مداران غیرنظامی نیز اغلب در سایهٔ حمایت ارتش به قدرت رسیده‌اند و با تکیه بر روابط شخصی و خانوادگی، حلقه‌ای از منافع بسته را شکل داده‌اند که فاصلهٔ آن با جامعه، هر روز بیشتر می‌شود.

احزاب سنتی پاکستان در دهه‌های اخیر، عملاً از ایفای نقش نوساز ملی ناتوان مانده‌اند. بیشتر این احزاب، ساختارهایی قبیله‌ای و خانوادگی دارند و رهبران‌شان دغدغه‌ و تشویش فراتر از حفظ قدرت شخصی نشان نداده‌اند. این وضعیت باعث شده است تا نسل جوان قبایل پشتون و بلوچ و طبقهٔ متوسط شهری از سیاست رسمی دل‌زده شوند و به جریان‌های خارج از چارچوب قدرت ـ از جمله جنبش تحریک انصاف٬ (TTP)  و  جنبش تحفظ پشتون ها ( PTM)  روی آورند.

در این راستا چند تحول کلیدی، بحران کنونی پاکستان را تشدید کرده است: زندانی شدن عمران خان، رهبر حزب تحریک انصاف، که به نماد مقاومت در برابر حلقهٔ حاکم تبدیل شده و محبوبیت او در میان جوانان و اقوام پشتون و شهری، تهدیدی جدی برای نظم سنتی قدرت محسوب می‌شود.

بی‌توجهی دولت به جرگهٔ بزرگ قبایل پشتون و مطالباتPTM  ، که می‌توانست زمینه‌ساز صلح و گفت‌وگو باشد. ناتوانی در مهار تحریک طالبان پاکستان  (TTP)  از طریق باز کردن باب مزاکرات و دیگر جریان‌های افراطی و دینی که نفوذ عمیقی در مناطق مرزی و مرکزی دارند.

سیاست چندچهره‌ای اسلام‌آباد در قبال قدرت‌های جهانی؛ تلاشی هم‌زمان برای جلب رضایت واشنگتن، پکن و مسکو که نتیجه‌ای جز بی‌اعتمادی بین‌المللی در پی نداشته است.

تداوم حمایت پنهان از گروه‌های جنگجوی تند رو خارجی از آسیای میانه٬ کشمیر و قفقاز، که ضمن تهدید امنیت منطقه، جایگاه پاکستان را در عرصهٔ دیپلماسی تضعیف کرده است.

ترکیب این عوامل، پاکستان را به کشوری تبدیل کرده که نه در داخل ثبات دارد و نه در منطقه اعتماد.

راه‌حل ممکن؛ بازگشت به مردم و قبول واقعیت‌های منطقه:

به باور بسیاری از ناظران سیاسی، عمران خان تنها چهره‌ای است که هنوز از سرمایه‌ی اجتماعی و اعتماد عمومی لازم برای آغاز گفت‌وگوهای ملی و منطقوی برخوردار است. او می‌تواند با تشکیل دولت همه‌شمول، زمینه‌ی آشتی و بازسازی مشروعیت سیاسی را فراهم آورد و باب مزاکره را با (TTP)    و PTM و ازادیخواهان بلوچ نیز باز و ثبات را در منطقه ضمانت کند.

دولت آینده‌ی پاکستان، اگر بخواهد کشور را از این چرخه‌ی فرساینده بیرون بکشد، باید چند اقدام اساسی را در دستور کار قرار دهد:

بازتعریف روابط با افغانستان بر پایه‌ی احترام متقابل و منافع مشترک، نه از موضع مداخله‌گرایانه؛ قطع کامل حمایت از گروه‌های جنگجو و تروریستی خارجی و بستن پایگاه‌های آنان در خاک پاکستان؛ ایجاد توازن واقعی در سیاست خارجی و پایان دادن به بازی خطرناک چندمحوری میان واشنگتن، پکن، مسکو٬ هند و کابل.

بازگشت به مردم و تشکیل دولت همه‌شمول می‌تواند راهی برای برون‌رفت از این بن‌بست باشد. 

در غیرآن،ادامه‌ی وضعیت کنونی و اصرار بر سیاست‌های گذشته و شکست‌خورده و مداخله گرایانه منحیث ژاندارم منطقه٬ پاکستان را در مسیر بحران مزمن، فروپاشی تدریجی و حتی بی‌ثباتی منطقه‌ای پیش خواهد برد.

محمدسليم سليمان

د فلسطين او اسرايلو ترمنځ شخړه تقريبا د پای ته رسېدو پر لور ده ، په مصر کې د ښکېلو غاړو لخوا د تړون لاسليک کېدل يو مثبت ګام دی خو دا تړون د هغه تريخ حقيقت مخه نه شي نيولی ، کوم چې  د تېرو دوو کلونو په موده کې د غزې په ميليونونو وګړي بې کوره، ښارونه وران، په لسګونه زره ووژل شول او  غزه په کنډواله بدله شوه  ،دې دوه کلنې جګړې په غزه کې له انساني او بشري اړخونو څخه په نړۍ کې تر ټولو ستر ناورين یې رامنځ ته کړی دی.

د ۲۰۲۳ کال د اکتوبر اوومه نېټه، چې د «حماس» ډلې د اسرائيلو پر پوله پرتو سيمو يو لړ بريدونه وکړل. په دغو بريدونو کې ۱۲۰۰ تنه ووژل شول او ۲۵۱ تنه د اسرائيلو او نورو هېوادونو اتباع وتښتول شول. په هغه وخت کې ډېرو خلکو د اسرائيلو د غزې په سيمه کې د پوځي عملياتو پرېکړه ملاتړ کړه.

نن د دغو عملياتو په پايله کې د اسرايلو لخوا غزه په کنډواله بدله شوې ده. د اسرايلو تر بمبارۍ لاندې د فلسطينيانو له ۹۰ سلنې څخه زيات کورونه او اپارتمانونه له منځه تللي، درې پر څلورمه روغتونونه، ښوونځي او نور ټولنيز بنسټونه ويجاړ شوي دي. د نړيوال سرې صليب د اټکل له مخې، په غزه کې له دوه ميليونو زيات خلک له سخت لوږې سره مخ دي. د وژل شوو له ډلې شاوخوا ۱۵ زره د حماس غړي او ۶۷ زره عام ملکي فلسطينيان دي. يعنې د حماس د هر يو غړي د له منځه وړلو په بدل کې د اسرائيلو پوځ څلور بې‌ګناه ملکيان وژلي دي.

اسرائيل د ځان‌دفاع د حق تر نامه لاندې دا هر څه توجيه کوي، خو له بشري حقونو سرغړونه او د اسرايلو وحشت له هر ډول منطق او عقل څخه اوښتي دی. د تلابيب کړنې نسل‌وژنه او د بشريت پر وړاندې جنايت بلل کېږي. د ملګرو ملتونو د ارزونې له مخې، د غزې د بيا رغونې لپاره تر ۵۳ ميليارده ډالرو زياتو پيسو ته اړتيا ده، خو څوک نه دي تيار چې دا پيسې ورکړي. دا معنا لري چې ميليونه انسانان به د لوږې، يخنۍ او ډول ډول ناروغيو له امله ورو ورو په سړکونو مړه شي.

شخړه له ډېرې مودې راهيسې د غزې له پولو اوښتې ده. په تېرو دوو کلونو کې د اسرائيلو بريدونه لبنان، يمن، ايران، سوريه او حتی قطر ته رسېدلي دي. د تلفات او ويجاړۍ کچه دومره لوړه ده، چې نور د خاموشۍ امکان نه شته. د فلسطين او اسرائيل شخړې په لوېديځو هېوادونو کې رښتينی انشعاب رامنځته کړی او د اروپا او امريکا يووالی  یې له خطر سره مخامخ کړی دی.

تر سپتمبر ۲۰۲۳ پورې د نړۍ شاوخوا ۱۴۰ هېوادونو د فلسطين خپلواکي منلې وه ، خو د دوو کلونو  په تېرېدلو سره په دې شمېر باندې ۲۰ هېوادونه نور هم ور زيات شول.

د همدې روان کال د سپتمبر په مياشت کې د ملګرو ملتونو عمومي اسمبلۍ د فلسطين د رسميت پېژندنې پرېکړه‌ليک تصويب کړ. يوازې لسو هېوادونو لکه: امريکا، اسرائيل، ارجنټاين او څو نورو یې پر وړاندې  مخالفت څرګند کړ.

دا هر څه څرګندوي چې په لوېديځو هېوادونو کې د نظر يووالی او ګډ دريځ له ډېرو وختونو راهيسې له منځه تللی دی. دا حالت د پخوانيو متحدينو ترمنځ د فکري او سياسي اختلافونو  ژورېدل ښکاره کوي ، ځکه ډېرو هېوادونه تر دې وړاندې په بشپړه توګه د تل ابيب، بنيامين نتنياهو او د اسرائيلو د دفاع وزير  يسرائيل كاتس ملاتړ کاوه.  دوی دواړه اوس د جنايي قضيو تورن کسان دي، او نړيوالې جنايي محکمې یې يو کال وړاندې د  بنيامين نتنياهو او د اسرايلو د دفاع وزير د نيولو حکم صادر کړی و، خو دې کار د جګړې په ډګر کې هېڅ بدلون رانه وست. اسرايلي چارواکي د لوېديځو هېوادونو او امريکا له ملاتړ سره عادت شوي، چې تل يې د هرې سرغړونې پر مهال له عواقبو ژغورلي دي. خو اوس د څرګندو جګړه‌ييزو مجرمانو دفاع کول خپله لوېديځ ته ګران تمامېږي. نو د اوس د اوربند او جګړې دردېدو خبره د غزې د اوسېدونکو له همدردۍ سره تړاو نه لري.

د اسرائيلو دوامداره ملاتړ د نړۍ تر ټولو اغېزمنو سياستوالو په ځانګړي ډول اروپايي مشرانو ته هم نوم بدي ور اړوي . له همدا لامل وو چې د فلسطين د رسمي پېژندنې لړۍ، په وروستيو مياشتو کې د اروپايي هېوادونو له‌خوا چټکه شوې ده.

په سپتمبر مياشت کې فرانسي د فلسطين خپلواکي وپېژندله، چې پراخه نړيواله بحثونه يې راوپارول. دا خبره پټه نه ده  فرانسه د عربي هېوادونو د کډوالو له سيل سره مخ ده. همداسې وضعيت په ډېرو اروپايي هېوادونو کې شته.

د کډوالو شمېر ډېر زيات شوی او هغوی اوس يوه محسوسه ټولنيزه ځواکمنه ډله ګرځېدلې چې پر سياست اغېز لرلی شي. پاریس او نور اروپايي پلازمېنې د پروفلسطيني خلکو له مظاهرو وېرېږي.

دا وېره دومره ډېره ده چې اروپايان آن د امريکا  له غوسې او د یووالي له ماتېدلو څخه هم نه وېرېږي، هغه امريکا چې لا هم د هر منطق او عقل پر ضد د اسرائيلو ملاتړ کوي. داسې ښکاري چې دا درز به د يو قطبي نړيوال نظام د ړنګېدو لامل شي، خو اوس څوک د دې په اړه فکر نه کوي، ځکه وضعيت د د اني پرېکړو په درشل کې دی.

د غزې له سيمې وروستۍ خبر دا ده چې د اوربند تړون او د اسرائيلي زندانونو څخه د دوه زره فلسطيني بنديانو، او د حماس له زندانونو د لسګونو اسرائيلي بنديانو د خوشې کولو موافقه شوې. دا تړون د امريکايي ولسمشر ډونالډ ټرمپ په منځګړيتوب ترسره شوی.

ظاهراً دا يوه مثبته خبر ده، او داسې ښکارېده چې د امريکا اداره خپل دريځ بدل کړی او اسرائيلو ته يې د اوربند غوښتنه کړې، خو دا  ډونالډ ټرمپ دا هر څه د نوبل د سولې جايزې له امله وکړل، چې د اکتوبر په لسمه د نوبل کميټې اعلانول. ټرمپ جدي هيله درلوده چې دا جايزه ترلاسه کړي، او له همدې امله يې د فلسطين ـ اسرائيل مسئلې ته دومره پام اړولی  و خو په پای کې د جايزې له ګټلو محروم شو.

د سياسي چارو دقيق شنونکي باور لري چې دا اوربند به اوږدمهاله سوله راونه وړي. د نوبل د جايزو وېش به پای ته ورسېږي او سيمه به يو ځل بيا په جګړه کې ښکېله شي. اسرائيلو دومره ډېره پانګه په دې بې‌رحمانه جګړو کې لګولې، چې نه شي کولای له هغې ناڅاپه لاس واخلي.

په هر صورت، د غزې ميليونونه اوسېدونکي د لوېديځ د سياسي اختلافونو قرباني شوي. نه د تل ابيب پوځي عمليات او نه هم د اوربند ژمنې د هغوی ژوند اسانه او خوندي کړی دی. د ټولو موافقو او ژمنو سربېره، سيمه ورځ تر بلې د بشري ناورين ژورې کندې ته لوېږي.

زلمی نصرت

دنمارک

افغانستان یوځل بیا په تاریخې پل کې د ستونزو د شتون‌ او هیلو په گډ حالت کې قرار لري.

 په داسې  حساسوشرایطو کې: جگړه د اشغالگرو پر ضد نسبتاً اسانه ده، خو هغه جگړه چې د گاونډیانو پر وړاندې وي٬ چې له موږ سره ډېری مشترکات لري ، ډېره سخته او پېچلې ده. دا ډول جگړې یوازې زور ته اړتیا نه لري٬ بلکې حوصله، زغم٬ زیرکتیا٬ عملي او ښه تدبیر غواړي٬ په داسې حال کې چې موږ لا هم په ملگرو ملتونو کې رسمي استازولي او د رسمیت پیژندنه نه لرو؛ هوایي ځواک نه لرو؛ جگړې مو زیامن کړي؛ پراخ اقتصادی ستونزو او د بیرته راستنیدونکو کډوالود توفانونو له ننگونو سره مخ یو؛ او تر ټولو مهمه٬ موږ هغه سیمه کې قرار لرو چې د نورو هیوادونو تر اغیزو لاندې ده او باید ددوی له کورونو سره نړیوالې اړیکې وساتو.

که ددې واقعیتونو بې پروایۍ وکړو ، نه شو کړای سالم ملي دریځ ونیسواو له خپلو ملي گټو څخه موثره دفاع وکړو.

اوس افغانستان په څو جبهو کې د مبارزې سره مخ دی: 

لومړی جبهه هغه کسان دي چې ځانونه افغان نه گڼي او د «افغان او غیر افغان»٬ «پښتون او غیر پښتون»٬ او د خراسان او هزارستان په نومونو د ژبې ٬ قوم او سیمه ایزې ویش اور ته لمن وهي.

 سکتریستان او فدرال غوښتونکې هم د همدې لیکې برخې دي؛  دوی د پاکستان له لورې د یرغل ملاتړ ته اشاره کوي او دا جگړه د پښتنو د ننه د « افغانیزې» کولو جگړه بولي ـ  او وایې پریږدئ چې یو بل ووژنې او غیر پښتانه دې په دې کې دخل او اغیز و نلري. 

دویمه جبهه هغه لوړ پوړي فراریان دي چې  د جمهوریت له ویښو ځواکونو ولسمشر٬ مرستیالانو٬ وزیرانو٬ جنرالانو٬ قوماندانانو٬ رییسانو او له وکیلانو جوړې شوي دي. دوی اوس د پاکستان د یرغل پر وړاندې د مشروعیت او اساسي قانون  پرخبرو ټینگار  کوي.

 د داسې بې پایې او پوچو نظریاتو په وړاندې کولو دوی له ملي خاوری او ملي بشپرتیا د ارزښت د دفاع څځه شاته کیږي او په نتیجه کې د یرغل مشروعیت ته په نا څاپي توگه وده ورکوي.

 دوی هیر کړي چې په تیرو پیښو کې  همدوی وو چې د امریکا او طالبانو تر مینځ د تاریخې معاملی د منلو په ترڅ کې٬ له ملي ارزښتونو او د خاورې د بشپړتیا په دفاع کې وروسته پاتې شول او تر هر چا مخکې له مشروعیت، اساسي قانون، د خاورې له بشپړتیا او ملي ارزښتونو څخه تېر شول او د ذلت سره٬ څوک هم له ځمکې او څوک هم له هوا نه و تښتیدل.؟

دریمه جبهه د پاکستان د یو شمېر سیاسي او پوځي کړیو د مداخلو په وړاندې ده؛ هغه کړۍ چې په خپلو کورنیو امنیتي چارو کې ماتې خوړلې او اوسنۍ کړکیچونه یې له ستونزو سره زیږولي دي او د بلوچانو د ازادۍ غوښتونکو او د ټي،ټي پي د تر سره شویو مقاوموتونو پر وړاندې د مقابلې وړتیا  له لاسه ورکړې ده.

څلورمه جبهه د امریکا د پټ او ښکاره فشارونو په مقابل کې ده٬ چې توضیحاتو ته ضرورت نه لري.

 که د افغانانو کورنۍ ستونزې یو خواته پریږدو٬ د هیواد لاره داده٬  چې د افغانستان د ارضي بشپړتیا ساتنه٬‌ او ملي حاکمیت ته ژمنتیا لومړیتوب و لري. موږ نشو کولای چې د بهرنیو بې‌شرمانه مداخلاتو او د افغانستان د سرحدي نقضونو پر وړاندې غافل او چوپ پاتې شو.

د قدرت مسایل که څه هم مهم دی، خو هیڅکله باید دا دلیل ونگرځي چې موږ د پردیو د تجاوز پر وړاندې خاموش پاتې شو او سکوت وکړو.

ځکه چې په بهرنیو مداخلاتو او مرزی بشپړتیا په څرگند نقض چوپتیا٬ په حقیقت کې د دښمن د پټ او ښکاره مداخلاتو دملاتړ او د ملي خیانت  سره مساوی ده.

لنډه دا چې:

 پاکستان اوس په ژور پوځي، ټولنیز، اقتصادي او سیاسي کړکیچ کې راگیر او ډوپ دی چې هېڅ بل بدیل غیر له سقوقه ورته پاتې نه دی. د پاکستان په اردو کې هم جدی اختلافات پیدا شوی او په دې نږدې کې د نظامې کودتا احتمال هم وجود لري.

داسې انگیرنه هم شته چې که کویته او پيښور له کنتروله ووځي نو د سیمې انډولي به بدلې شي؛نو ځکه هغوی افغانستان باندې خوله لگوي او فشارونه واردوي.