د هزاره ګانو راپورته کیدل او په افغانستان کې د پلورالیزم ستونزی

     د پروفیسور مایکل سیمپل لیکنه

             د ‌ذ. آسمایی ژباړه

             د ‌ذ. آسمایی 

لومړی برخه  

سریزه

۱- له ۲۰۰۱ کال وروسته د رامنځته شویو فرصتونو په وړاندی د افغانستان د هزاره ګانو غبرګون ، په ساده ډول د لیوالتیا په توګه مشخص شوی دی. ددې لیوالتیا د اقلیت غړو په نویو سیاسی ، اقتصادی او ټولنیزو برخو کې په ځانګړی توګه په ښوونه او روزنه کې خپل ګډون لوړی کچې ته بیولۍ ده. له ۲۰۰۱ کال وروسته دغه لیوالتیا سبب شوه چې ددوی ټولنه د نورو په پرتله چټک پرمختګ وکړی چې نړیوالو رسنیو هم په دې هکله مثبت غبرګون له ځانه ښودلۍ ده. په ظاهر کې دغه بدلون په یوه مسلمانه ټولنه کې د پلورالیږم بریالیتوب ده چې عواملو پیژاندل یې د مطالعی وړ ده ، خو دغه دهزارګانو پرمختګ په ملی سیاست کې د پام وړ قطبی کیدو سره مل ده. په عین حال کې داسې پوښتنی هم منځته راځی چې د هزاره ګانو لاسته راوړنی ترکوم حده پوری د ادارو په پراختیا او یا سیاسی مصلحتونو پوری اړه لری. په داسې مسایلو کې پوښتنه منځته راځی چې آیا دغه د هزاره ګانو پرمختګ یوه لنډ مهاله پدیده ده چې له بهرنی مداخلی سره تړاو لری او یا که دوامداره ده.

دغه لیکنه له ۲۰۰۱ کال وروسته د هزاره ګانو په تولنیز - سیاسی رول کې د بدلونونو ماهیت ، ددی بدلون محرکه قوه او بالاخره د افغان پلورالیزم اوږدمهاله امکانات په پام کی نیسی.

۲- په افغانستان کې د قومی سیاست شالید

قومی موضوعات هغه څه دی چې په افغانستان کې تر هرڅه دمخه ژور حساسیتونه پکې نغښتی او یوه جنجالی خبره ده. افغانستان د یوه داسی دولت یوه کلاسیکه بیلکه ده چې د مختلفو ټولنو پر بنسټ جوړه شوی او ډله ایز هویتونه د وخت په تیریدو سره بیا جوړ شوی دی. د ۲۰۰۴ کال اساسی قانون څوارلس قومی ډلې په رسمیت پیژندلی چې څلور یې ترټول لوی دی. دغه څلور یې پښتانه ، تاجیک ، هزاره او اوزبیک دی. په حقیقت کی د افغانانو هویتونه پیچلی او متحرک دی. هزارګان معمولا د فارسی ژبو په توګه خلکو ته ور پیزاندل شوی ، په شیعه فرقې پورې تړاو لری ، د افغانستان غرنیز مرکزی برخه یعنی هزاره جات کې اوسیږی او د چنګیز خان د لښکرو د نسل له افسانې سره تړاو لری. په تیرو دری لسیزو کې د هزاره ګانو د راټولولو سیاسی مشران له دې مسالې سره مخ شوی چې د هزاره جات سیدان چې د عرب نسل ادعاکوی یا هغه سنی تولنې چې هزاره ګانو سره د قبیلوی تړاو ادعا کوی یا غیر هزاره شیعه ګان ، لکه قزلباش څنګه سره یوځای کړی. سره له دې او برسیره پردې چې د هزاره هویت د عملی کولو په برخه کې ځینی ابهامونه او ستونځی شته ، خو مشرانو یې له ۱۹۷۸ کال راهیسې د افغان شخړی په هره مرحله کې په بریالیتوب سره متحرک ساتلی دی. هغو ادارو او موسساتو چې هزاره ګانو ته یې تحرک ورکاوه ، تر ۲۰۰۱ لا د مخه پورې په کمیدو وه او د بن پروسې په کلونو کې نور هم کم شو ، خو له ۲۰۰۱ کال وروسته د ټولنیز او سیاسی پرمختګ لپاره فرصتونو ته د هزارګانو له لیواله ډک غبرګون ډاډ را منځته ګړ چې هزارګانو د سیاسی ازاستتازیتوب په ملی کچه ، حتا د هغو ګوندونو له ړنګیدو وروسته چې په پیل کې یې دوی ته تحرک ورکړی وه ، خپله ونډه نوره هم ډیره کړه.

لکه څنګه چې قومی مسلې جنجال پیښوی ، په ډیرو افغان عامه خبرو اترو کې داسې غوښتنه کیږی چې مبصرین قومیت له پامه و غورځوی او یا یې رد کړی. د ملی یووالی مفکوره د عامه خبرو په وخت کې په درناوی بدرګه کیږی ، په دې معنی چې پښتانه ، تاجیک ، هزاره ګان او ازبیکان او نور ټول سره اساسا افغانان دی. په ضمنی ډول ددوی قومی هویت نشی کولای چې ددوی سیاسی چلند ، اقتصادی امکانات یا حتی د بغاوت ملاتړ یا مخالفت کولو تمایل وړاند وینه وکړی. یو له هغو خنډونو څخه دادی چې هره هغه څیړنه چې په سیاست یا په شخړو کې د قومی هویت ښکیلتیا په تړاو شواهد وړاندی شی ، د ملی یووالی په تخریب تورنیږی ، خو برسیره د قومیت د ردولو له دود سره د هزاره ګانو په سیاست کې عملا داسې ښیی چې قومیت مهم دی.

د افغانستان په قومی سیاست کې مهم حقایق دادی چې پښتانه پکې لویه قومی ډله ده خو ساده اکثریت نلری. د قومی ونډو اټکلونه سره توپیر لری ، د بیلګې په توګه ، روبین په کال ۱۹۷۸ کې پښتانه ۴۶ فیصده ، تاجیک او نږدی خپلوان یې ۳۲ فیصده ، هزاره ګان لس فیصده او اوزبیکان اته فیصده یاد کړی دی ، خو وروستی اټکلونه د پښتنو او نورو توکمونو تر منځ لږ واټن ښیی. د ریاضی له نظره داسی په ګوته کیږی چې قومی لوبغاړی د دوه اړخیز اکثریت - اقلیت دریځ په پرتله د اتحادونو بډایه انتخاب سره مخ دی. دا خبره د ۱۹۹۰ لسیزی د ډلو ټپلو شخړو په جریان کې او په کال ۱۰۰۴ او ۲۰۰۹ کلونو به ټاکنو کې د ولسمشری نوماندانو او متحدینو تر منڅ د خبرو اترو په جریان کی په مساوی ډول پلې شوی ده. لویې قومی ډلې په دې کې شهرت لری چې د پخوانیو رژیمونو د واک په سلسله مراتب کې د خپلو اشرافو دریځونو ته انعکاس ورکړی ، مګر هرې ډلې په منځ کې ددغه تنوع لږ اجازه ورکوی. پښتانه د واکمنې ډلې په توګه شهرت لری او له پیل را هیسې په دولتی ادارو کې د امتیاز وړ مقام لری. په دې ډول ، د پښتنو ترمنځ توپیرونه ، دلویو قبیلو لکه غلجی او درانی او په جنوب کې د پښتنو اکثریت لرونکی سیمی او هغه پښتانه چې په شمال کې میشت دی او د ناقیلینو په نامه یادیږی ، د پام وړ دی. که څه هم پښتانه د افغانستان د اشرافو ډیره برخه جوړوی ، خو دغه ډله یو کلیوالی بنسټ هم لری چې د مدرنیتی په مقابل کې خورا بې پروایی لری ، د زده کړې په هکله شکمن دی او د عصری ادارو په وړاندې مقاومت لری.

ټاجیکان یوه بدیل واکمنه ډله ده چې په تاریخی توګه د هیواد په اداره کولو کې د پښتنو شریکان دی. د ښاری ژوند د پرمختللو نفوس ډیره برخه ، چې په بیروکراسی او مسلکونو کې ښه ځای لری ، تاجیک دی. د افغانستان په ملی سیاست کې د تاجیکانو نفوذ هغه وخت زیات شو چې پلازمینه له کندهار څخه و کابل ته و لیږدول شوه ، چې د تاجیکانو لوی نفوس لری. له کال ۱۷۴۷ را په دیخوا چې پښتنو مشرانو هیواد اداره کاوه ، تاجیکانو د دوو لنډو دورو مسوولیت په غاړه درلود ، چې یو یې په کال ۱۹۲۸/۲۹ کې حبیب الله چې په بچه سقاو مشهور وه او بل یې برهان الدین ربانی په کال ۱۹۹۲/۹۶ کې وو. اوزبیکانو او هزاره ګانو ، چې ګواکی په افغان دولت کې له سیاسی واک څخه بې برخې شوی دی ، خپل احساس شریک کړۍ وه ، خو د هندوکش په شمالی برخه کې چې ددوی اصلی سیمه ده ، خورا بډایه کرنې او د څارویو پالنې لری. اوزبیک او تاجیک دواړه له هزاره ګانو سره په مهمو ارخو کې توپیر لری ، هغه دا چې له پښتنو سره د سنی فرقې شریکان دی ، خو هزارګان په شیعه فرقې پوری اړه لری. د یادونې وړ ده چې هزاره ګان د لویو قومی ډلو په مینځ کې تر ټولو ګوښه شوی قومی دله باندې شهرت لری. دا کیسه کیدای شی په دې ډول لنډه شی چې ، د هیواد د تاریخ په ډیرو برخو کې ، هزاره ګان معمولانوکران ، پاکونکی ، جوالیان او داسې نورو چارو بوخت یو لوی شیعه اقلیت په توګه له پامه غورځول شوی وه او په ځینو مواردو کې د پښتنو واکدارانو له خوا قتل عام هم پرې ګډ شوی وو. د هزاره ګانو د لږ پرمختګ کیسه د ۱۸۸۰ لسیزې په اوږدو کې د عصری افغانستان د بنسټ ایښودونکی امیر عبدالرحمن رول ته په ښه سترګه نه ګوری ، چې په کې یې هزاره ګان په خورا تاوتریخوالی سره په دولتی سیستم کې شامل کړل. د هزاره ګانو سیاسی شخصیتونه او روڼ اندی په منظم ډول د عبدالرحمن د تجربی په رڼا کې په معاصرو پرمختګونو رڼا اچوی او تفسیروی یې. له تاریخی پیښو سره په تړاو د مستندو شواهدو په توګه د هزاره ګانو ځینې مشران لاهم د نولسمی پیړی د غصب شویو ځمکو اسنادو ته درناوی کوی ، ادعا لری او د جبران غوښتنه کوی.

له هزاره ګانو سره د ظلم په اړه تاریخی کیسه ددې ډلې په کلیوالی سیمو تمرکز کوی او په مرکز کې د ټاکل شویو پښتنو اداره چیانو او سیمې ته د راوړل شویو پښتنو څړځایونو تر منځ ملګرتیا یادوی او دوی یې داخلی استعمار بیانوی ، خو له اوږدې مودې راهیسې د هزاره ګانو اقتصاد و ښارونو ته لکه ، کابل ، کویټه او داسې نورو پوری اړه لری چې هلته مهاجرت کوی . په ښاری افغانستان کې هزارګان د بیوزلو غیر مسلکی کارګرانو په توګه ، د کراچیو چلوونکو یا د کورني کارګرانو په توګه پیژاندل کیږی. داسې خبری او کیسې هم شته چې دوی د اوږدې مودې لپاره د لوړو رتبو افسرانو ، ملی حکومت او د واک له مقامونو څخه منع شوی وو.

په کال ۱۹۷۸ کې د پخواني رژیم ړنګیدو داسې شرایط را منځته ګړل چې د افغانستان قومی او ژبنۍ ډلې کولۍ شی د واک په ویش کې سره یوځای شی. دا تحرک د هزاره ګانو په منځ کې ښه را څرګند شو چې په دواړو خواوو لکه ، حکومت او د وسله وال مخالفانو په منځ کې یې مانورونه و کړل. د هزاره ګانو د هویت او سیاسی شعور مخ په زیاتیدونکی احساس د کوره نۍ جګړی په وخت کې د عبدالعلی مزاری او محمد محقق په څیر مشرانو په سیاسی بیاناتو کې څرګند شو. له ۲۰۰۱ کال وروسته د هزارګانو غوښتنی ، د بیلتون په توګه نه ، بلکه په ملی سیاست کې د پیاوړی او د نوی افغانستان د اتباعو په توګه د معاملاتو په غوښتنو کې څرګندې شوې. د هزاره ګانو سیاسی مشرتابه د بن پروسې ملاتړ وکړ تر څو افغان دولت د هغو هیلو د پوره کولو لپاره و هڅوی ، کوم چې د پخوانۍ جګری په جریان کې یې د دوی د خوځښت او تحرک لامل شوی وو. له ۲۰۰۱ کال وروسته دا د هزاره ګانو د لیوالتیا ایډیولوژیکی اساس او بنیاد وو.

ادامه لری

Virusvrij.www.avg.com