د ډومېن یا فضا تیوري  په تیوري او عمل کې

عبدالملک پرهیز
د ډومېن یا فضا تیوري د انساني اړیکو د پوهېدو دپاره یو مهم تحلیلي چوکاټ وړاندې کوي چې ښيي خلک د خبرو، پرېکړو او تعامل پر مهال په بېلابېلو فکري فضاوو کې عمل کوي. دا تیوري په ځانګړي ډول د سازماني اړیکو، مدیریت او ټولنیزو تعاملاتو د تحلیل لهپاره ګټوره ده، ځکه دا روښانوي چې د تفاهم ستونزې ډېری وختونه د مالوماتو د نشتوالي له امله نه، بلکې د فکري دریځونو د توپیر له امله رامنځته کېږي.
د دې تیورۍ له مخې، انساني اړیکې په درې اساسي ډومېنونو کې رامنځته کېږي: شخصي، تولیدي او انعکاسي. دا ډومېنونه په بشپړ ډول له یو بل څخه جلا نه دي، بلکې په عمل کې د یو بل سره ګډېږي، خو د تحلیلي وضاحت لپاره جلا ګڼل کېږي. شخصي ډومېن د فردي تجربو، احساساتو او ارزښتونو استازیتوب کوي، چېرته چې خبرې د شخصي لیدلوري پر بنسټ ترسره کېږي او مطلق سم او ناسم نه لري. تولیدي ډومېن بیا د اصولو، قوانینو او سازماني موخو پر بنسټ ولاړ دی او تمرکز یې پر پایلو او مسؤلیتونو وي. انعکاسي ډومېن د پوښتنې، تحلیل او زده کړې فضا ده، چې پکې وګړي هڅه کوي موضوعات له بېلابېلو زاویو وڅېړي او نوې معناوې تولید کړي.
د دې درې واړو ډومېنونو ترمنځ انډول د اغېزمنو اړیکو لپاره اړین دی. په هر حال، دا ټینګار کول مهم دي چې د ډومېن تیوري د ټولو شخړو د حل یوه بشپړه او کافي وسیله نه ده. شخړې ډېری وخت ژورې سیاسي، اقتصادي، کلتوري او ټولنیزې جرړې لري، لکه د منابعو وېش، د قدرت نابرابري، ارزښتي ټکرونه او تاریخي حساسیتونه. له همدې امله، د ډومېنونو ناسم انډول باید د شخړو له مهمو عواملو څخه یو وګڼل شي، نه یوازینی او نه هم وروستی تفسیر.
په عملي ډګر کې ستونزه هغه وخت رامنځته کېږي چې ګډونوال په بېلابېلو ډومېنونو کې خبرې کوي، خو دا توپیر نه پېژني. د بېلګې په توګه، که یو کس خپل احساسات څرګندوي (شخصي ډومېن) او بل کس یوازې د اصولو له مخې ځواب ورکوي (تولیدي ډومېن)، نو اړیکه له ګډ پوهاوي څخه لرې کېږي. دا ناسمه همغږي د شخړو، ناسم پوهاوي او بې ‌باورۍ لامل ګرځي، خو دا حالت هغه وخت لا پېچلی کېږي کله چې د قدرت یا منابعو نابرابري هم ورسره یو ځای وي.
کله چې دا چوکاټ په افغاني ټولنه تطبیق شي، نو څرګندېږي چې شخړې ولې ډېر ژر شخصي او شدیدې بڼه اخلي. افغاني ټولنه له پیاوړو کلتوري ارزښتونو لکه عزت، حیثیت او مقام سره تړلې ده، چې له امله یې نیوکه ډېر وخت د شخصي سپکاوي په توګه تعبیرېږي. دا حالت د شخصي ډومېن حساسیت لوړوي او د منطقي بحث مخه نیسي، خو په عین حال کې دا باید له پراخو ټولنیزو او تاریخي شرایطو څخه جلا ونه لیدل شي.
په اداري او سیاسي جوړښتونو کې، تولیدي ډومېن ډېر وخت په خپل سالم شکل نه، بلکې د قدرت پر بنسټ خپله بڼه څرګندوي. پرېکړې د رڼو اصولو پر ځای د مقام او صلاحیت له مخې کېږي، چې په پایله کې د پوښتنې او نیوکې فکري فضا محدودېږي. په داسې چاپېریال کې انعکاسي ډومېن کمزوری کېږي، ځکه خلک یا د وېرې له امله خپل نظر نه څرګندوي، یا یې څرګندونه بې ‌اغېزې ګڼل کېږي. دا وضعیت ښيي چې د اړیکو ستونزې یوازې فکري نه دي، بلکې له سیاسي جوړښتونو او د واک له اړیکو سره ژوره اړیکه لري.
په رسنیز چاپېریال، په ځانګړي ډول ټولنیزو شبکو کې، دا ناسم انډول لا څرګند دی. دلته شخصي ډومېن په احساسي او کله ناکله په منفي بڼه غالبه تر لاسه کوي، چې پکې شخصي بریدونه او توند غبرګونونه عام دي. له بلې خوا، یو تحریف شوی تولیدي ډومېن هم لیدل کېږي، چېرته چې وګړي خپل نظرونه د مطلق حقیقت په توګه وړاندې کوي. په دې بهیر کې انعکاسي ډومېن محدودېږي، ځکه د ژور بحث، پوښتنې او اورېدنې فرصتونه کم وي. د رسنیو جوړښتي ځانګړتیاوې، لکه د چټک غبرګون هڅونه او د احساساتي مینځپانګې لومړیتوب، دا وضعیت لا پیاوړی کوي.
د پورته تحلیل پر بنسټ، دا څرګندېږي چې د افغاني ټولنې په بېلابېلو ډګرونو کې د اړیکو ستونزې د څو عواملو ګډه پایله ده: د ډومېنونو ناسم انډول، کلتوري حساسیتونه، او سیاسي-اقتصادي جوړښتونه. په ځانګړي ډول، د انعکاسي ډومېن کمزورتیا د دې سبب شوې چې وګړي د یو بل نظرونه په سمه توګه وانه وري او د تحلیل پر ځای احساسي یا واک ‌محوره غبرګون وښيي.
د بدلون لپاره یوازې نظري پوهاوی بس نه دی، بلکې عملي میکانیزمونه هم اړین دي. په اداري کچه، د بحث داسې فضاوې رامنځته کول مهم دي چې پکې پوښتنه او نظر ورکول مشروع او خوندي وګڼل شي. په رسنیو کې، د مسلکي بحث معیارونه باید داسې تنظیم شي چې د احساساتي غبرګون پر ځای استدلال ته ارزښت ورکړي. همدارنګه، د نیوکیز فکر او اورېدنې مهارتونو ته وده ورکول کولی شي د انعکاسي ډومېن پیاوړتیا ته لاره هواره کړي.
په پایله کې، اغېزمنه اړیکه یوازې د مالوماتو پر راکړه ورکړه ولاړه نه ده، بلکې د احساساتو، اصولو او تفکر ترمنځ د انډول شوي تعامل پایله ده. د ډومېن تیوري په دې بهیر کې یوه مهمه تحلیلي وسیله ده، خو د شخړو د بشپړ حل لپاره باید له نورو ټولنیزو، سیاسي او اقتصادي تحلیلونو سره یو ځای وکارول شي.