د هزاره ګانو راپورته کیدل او په افغانستان کې د پلورالیزم ستونزی

              د پروفیسور مایکل سیمپل لیکنه

             د ‌ذ. آسمایی ژباړه

دوهمه برخه

د هزاره ګانو راپورته کیدل او په افغانستانن کې د پلورالیزم ستونزی

د پروفیسور مایکل سیمپل لیکنه

د ‌ذ. آسمایی ژباړه

۳- له کال ۲۰۰۱ څخه تر ۲۰۱۱ پوری د هزاره ګانو د پرمختګ ارزونه

هزاره ګانو خپل ګډون د عامه ژوند په مختلفو برخو کې د ۲۰۰۱ کال مخکې کچې ته لوړ کړۍ دی. ددوی دغه د پام وړ وده له طالبانو وروسته لسیزې د ټولنیزو - سیاسی مهمو ځانګرتیاوو څخه یوه ګرځیدلې او ستاینې یې را پارولی دی.

تر ټولو ښکاره خبره داده چې هزاره ګانو پکې عام ځای ترلاسه کړی د محرم میاشتی د ماتم مراسمو لمانځل دی ، ځکه چې د طالبانو په وخت کې د تړلو دروازو تر شا دا مراسم ترسره کیدل. له ۲۰۰۱ کال وروسته لسیزه کې د شیعه ګانو د لمانځلو په تالارونو کې خلکو او لوړ پوړو کسانو ګډون کاوو. د هزاره ګانو وړتیا چې خپل مراسم په عامه ځایونو کې تر سره کړی ، په واضح ‌ډول د یوې ټولنې د ټینګار سمبول ده چې په چټکۍ سره له خپل تاریخی حاشیه توب څخه تیریږی.

په ملی کچه د ملاتړ سیاست

د هزارګانو اصلی سیاسی - پوځی ډله حزب وحدت د طالبانو په وړاندې وسله وال مقاومت کې برخه واخیسته ، دغه مقاومت په غیررسمی ډول د شمالی ټلوالې په نوم پیژاندل کیږی او په همدې اساس یې د بن په تړون کې هم برخه واخیسته ، چې پر بنسټ یې د ۲۰۰۱ وروسته د حکومت سیستم ولاړ دی. کومه کابینه چې په کال ۲۰۰۱ کې جوړه شوه ، د شمالی ټلوالي ډلو ته په ملی حکومت کې د ونډې ورکولو لپاره ډیزاین شوی وه ، چې په پایله کې یې استاد محقق د پلان وزیر او د لنډ مهالی ادارې مرستیال و ټاکل شو. دغې پروسې د کابینې جوړولو په راتلونکو پړاوونو کې پراختیا و موندله. لکه څنګه چې له ۲۰۰۱کال وروسته د ډلو پیژندنه ډیره مهمه شوه ، قومیت هم ډیر مهم شو ، نو کابینې هم د نا اعلان شوی قومی ونډو پر بنسټ جوړی شوی. په هره کابینه کې د هزاره وزیرانو یوه ډله شامله ده. که څه هم ولسمشر د کابینې د غړو د ټاکلو واک لری ، خو سیاسی عمل چې را منځته شو هغه دا وه چې د هزاره ګانو د دو اصلی قدرت غوښتونکو ، هریوه استادخلیلی او استاد محقق څخه نوماندی غوښتلی دی. هزاره ګانوته د ځواک وزارتونو پرځای لکه د کوره نیو چارو او دفاع وزارت ، د ملت جوړونی وزارتونه ځانګړی شوی دی ، لکه د لوړو زده کړو ، ترانسپورت ، پلان جوړونې او عامه کارونو وزارتونه ورکړ شوی دی. هزاره نوماندان د ملت جوړونې دغو وزارتونو ته د پورتنیو د دو قدرت لرونکو په ارتباط پیژاندل کیدای شی.

د بن په تړون کې له ګډون څخه وروسته په ملی سیستم که شامیلیدل جریان درلود ، هغه کسان چې د وزیر په توکه یې څوکۍ نیولې ، کولای شول چې خپلو ملګرو ته د کارموندنې او قراردادونو زمینه برابره کړی ، ترڅو مخکې تر دې چې د فساد ضد اقدامات پیل شی ، دوی به خپل کار کړی وی. برسیره پردې ، هزاره ګانو ته له ۲۰۰۵ کال راهیسې د دوو مرستیال ولسمشر څوکیو څخه یوه ورکړ شوی ده. د ټاکنو کړنلاره پر بنسټ د ولسمشرۍ نوماند باید دوه مرستیالان و ټاکی. په دواړو ټاکنو کې حامد کرزی یو تاجیک د لومړی مرستیال په توګه او یو هزاره چې کریم خلیلی وه ، ددوهم مرستیال په توګه نومولی دی او په دې توګه د بن د تړون سیاسی منطق ساتل شوی او د هیواد دریو غوره قومی ډلو شاملول یې نتیجه ده. د قدرت د شریکولو دغو فورمولونو دا په ګوته کړه چې هزاره ګان په سیاسی نظام کې ګډ دی.

ټاکنیز او پارلمانی سیاست

د قومی یووالی لپاره په لوړه کچه د هزاره رایه ورکونکو د ګډون په توګه او ددوی تمایل په قدرت او سیاست کې د استازو ونډه پیاوړی کړی ده. په ۲۰۰۴ کال کې هزاره کاندید استاد محقق ۱۱،۷ فیصده رایې لاسته راوړلې. که څه هم هزاره ګانو په عمده توګه د بن د پروسې ملاتړ کړی وو او د حامدکرزی د ملی مشرتابه سره یې خواخوږی کوله ، خو ټاکنې په لویه کچه د ځواک یوه قومی ننداره وه. په اصل کې مخکښو پښتنو ، تاجیکو ، هزاره او اوزبیک نوماندانو ټولو د خپلو ټولنو څخه اکثریت رایې ترلاسه کړی. حامد کرزی د ۵۵،۴ فیصده رایو سره د خپلې ټولنې سربیره د قومی رایو د راجلبولو لپاره یوازینۍ لوی نوماند وو. په نوی حکومت کې د شیعه ګانو سیاسی استازیتوب د ۲۰۰۵ کال په پارلمان کې نور هم پیاوړۍ شو. شیعه ګان چې دوه پر دریمه برخه یې هزاره ګان وو ، ۱۸ فیصده څوکۍ یې و ګټلی. د هزاره ګانو د راټولیدو په پایله کې استاد محقق د هیواد په کچه تر ټولو لوی شخصی رایې تر لاسه کړی. د یوی بیلګې په توګه چې څارونکو د معاصرو هزاره ګانو ټاکنیز سیاست د تاریخی روایاتو سره څنګه تړاو ورکړ ، د ۲۰۰۹ کال ولسمشریزو ټاکنو شعارونه یې داسې را منځته کړل چې افغان اقلیت په دوهم پراو کې له خپل مهم رول څخه خوند اخلی ، هزارګان د پیړیو تبعیض او مذهبی ځورونې وروسته ممکن د را تلونکی ولسمشر په ټاکلو کې پریکړه کوونکۍ وی ، او داسی نور. په همدې ډول ، حامد کرزی له خپل ځان سره د هزاره ګانو یو لوړ پوړی مشر درلود او هم یوه بل هزاره کاندید ۱۰ فیصده رایې په لومړی پړاو کې تر لاسه کړی او داسې ښکاریده چې د واک توازن یې ساتلۍ وو. کله چې د ټاکنو دوهم پړاو لغوه شو ، د ۲۰۱۰ کال په ټاکنو کې هزاره ګانو او نورو شیعه ګانو په پارلیمان کې ډیر استازیتوب ترلاسه کړ او څوکۍ یې په سلو کې ۲۳ ته ورسیدی ، په داسی حال کې چې پښتانه له ۴۷ څخه په سلو کې ۳۹ ته را ټیټ شول. په دوهم پړاو کې د غزنی په ولایت کې چې د پښتنو ، هزاره ګانو او تاجیکو ګډ نفوس لری ، د هزاره ګانو په سیمو کې د رایو کچه تر نورو سیمو ډیره لوړه وه ، دا په داسې حال کې وو چې نورې سیمې د باغیانو له خوا اغیزمن شوی وی. په پایل کې هزاره ګانو د غزنی ټولې څوکۍ خپل ځانته کړی. یوه بینظمی چې ولسمشر یې د پایلو منلو ته زړه نا زړه کړ ، هغه دا وه چې د ټاکنو په اړه یې اوږده شخړه راپورته کړه. روښانه نده چې په پارلیمان کې د هزاره ګانو د ګډون څه وو ، چې ولسمشر بریالۍ شوی چې له جدی پریکړی کولو څخه یې لیری کړی. په هرحال ، د هزاره ګانو د رایی ورکونکو قوی ګډون دا ډاډ رامنځته کړ چې د ولسمشرۍ ټول کاندیدان باید ټولنه ځانته را جلب کړی او په دې خاطر یو هزاره په خپل لست کې شامل کړی.

اداره

د هزاره ګانو تاریخی ګوښی ته لیږدول دا په ګوته کوی چې څنګه سیمه ایزه اداره ددوی د بیواکه کولو لپاره دیزاین شوې وه. له یوی خوا ولایتونه داسی ویشل شوی وه چې د هزاره ګانو اکثریت ولسوالۍ د ګاونډیو پښتنو اکثریت ولایتونو سره تړلی وې ، له بلې خوا هزاره ګان د لوړو اداری پوستونو څخه ایستل شوی وه. د سیمی د ادارې د قومی سیاست ددې دواړو اړخونو په اړه یو څه تحرکات شوی وه. په لومړی سر کې نوی حکومت په دایکنډی کې د هزاره اکثریت ولایت جوړولو منظوری ورکړه چې په دې ډول د مقاومت یو له غنیمتونو څخه وو. د ۲۰۰۱ کال وروسته د ولایاتو د رامنځته کیدو په نوی ترتیب کې د پنجشیر ولایت د تاجیکو لپاره را منځته شو ، یعنی یو ولایت د هزاره ګانو او بل ولایت د تاجیکو لپاره. ظاهرا د والیانو مقرری له جمهوری ریاست یوه وسیله ګرځیدلې وه. د څلوردیرشو ولایتونو والیانو مقرری د مرکز د قومی سیاست ښکارندوی وه. لومړی د دو اکثریت هزاره ولایتونو لکه بامیان او دایکنډی د هزاره ګانو لپاره ځانګړی شوی دی. دې خبری په مستقیمه توګه د هزاره ګانو لپاره د شکایت ور پرانیست چې ګواکی متعصب پښتانه هزاره ګان اداره کوی. دوهم داچې هزارګان حق لری چې په نورو ولایاتو کې د والی په توګه کار وکړی ، د بیلګې په توګه د سرپل او هرات کې چې ډول ډول خلک پکې ژوند کوی ، البته په غزنی کې یې د والی د معاون مقام ور رسیدلۍ وه. په هرحال ، په هیڅ یوه ولایت کې چې اکثریت پښتانه یا تاجیک پکې ژوند کوی ، لکه جنوب یا شمال شرق ولایتونه او وردک اوپروان چې لږکی هزاره ګان پکې ژوند کوی ، د هزاره ګانو لپاره کوم مقام نه لیدل کیده. په دې ډول ، د لومړیو لسو کلونو اداری تمرین یو ډول نا اعلان شوی قومی ریزرویشن سره مساوی ده چې په دې ډلو کې هزاره ګان د ۲۰۰۱ کال څخه مخکې په پرتله د پام وړ ورزیاته شوي ونډې څخه خوند اخلی.

امنیتی قوتونه

د هزاره ګانو ګدون د طالبانو ضد وسله وال مقاومت کې دا خبره ډاډمنه کړه چې هزاره مشرتابه د هغو معاملاتو برخه وه چې د پولیس او اردو په جوړولو یې لاس پورې کړ. که څه هم تاجیک متحدینو یې په پیل کې د ټولو امنیتی ادارو مشری کوله ، د هزاره مقاومت قوماندانانو د هغو واحدونو په لومړی لیست کې شامل شول چې د دفاع وزارت لخوا یې ملاتړ کیده یا د کورنیو چارو وزارت ته لیږل شوی وو. کریم خلیلی د دفاع په وزارت کې د مرستیال په توګه و ټاکل شو ، ترڅو وکولای شی د هزاره ګانو ګټې په دغه وزارت کې خوندی وساتی. که څه هم تاجیکان ډیر وو ، خو هزاره افسرانو په اردو او پولیسو کې ځینې لوړ پوړی پوستونه نیولی وه. هزاره افسرانو د کندهار او مزارشریف د قول اردو قوماندان او د ګردیز د قول اردو مرستیال په توګه دنده ترسره کړیده. هزاره افسرانو د کابل او هلمند ولایتونو په پولیسو کې د پولیسو مشرتوب کاوه او په جنوب لویدیځ کې د زون مرستیال قوماندان په توګه مهمې دندې ترسره کړی دی. دا هغه دندې وې چې په تاریخی ډول به تل د پښتنو یا تاجیک افسرانو سره وې . د یادونې وړ ده چې په خپله ټولنه کې ، هزاره ګانو په امنیتی ځواکونو کې د ګډون لپاره کومه ستونځه نه درلوده. برعکس ، لکه څنګه چې بغاوت زور اخیستی ، په پښتنو سیمو کې د استخدام به وړاندی د پام ور خنډونه موجود وو. د نړیوالو ځواکونو د روزنې قږماندانۍ ادعا کړې چې د قومی انډول او ونډی څارنه کوی ، ترڅو له لږ یا ډیر استازیتوب څخه مخنیوۍ وشی ، خو حقیقت دادۍ چې په اردو کې د استخدام لپاره د هزاره ګانو برخه په آسانۍ سره ډکیده ، په ځانګرې توګه د جنوب او جنوب لویدیځ څخه ، استخدام کول ګران بریښیدل. په مرستندویه خدماتو کې د هزاره ځوانانو نړیوالو ځواکونوته د ژباړونکو په توګه کار کړۍ او په ځینو مخلوط یا هزاره - پښتنو سرحدی سیمو کې هزاره ګانو د ملیشه ځواکونو لپاره رضاکارانه کار کړی ده.

رسنۍ او مدنی ټولنه

د هزاره ګانو اصلی پرمختګ د امنیتی سکتور پرځای د نرم ځواک په توګه په مختلفو برخو کې دی ، چې روڼ اندي ډلې له هغه ځای څخه ګټه پورته کولو لپاره چټک ګامونه اخلی ، کوم چې د مدنی ټولنو لپاره پرانستل شوی دی. هزاره ګانو ګڼ شمیر کلتوری سازمانونه ، د بشری حقونو ډلې او خدمتی نادولتی موسسی جوړی کړی دی. اصلی نیمه دولتی اداره چې د هزاره ګانو ترمشری پاتی شوی ، د افغانستان د بشری حقونو خپلواکه کمیسیون ده ، خو په سر ددی هم رهبری یې د څو توکمیزو کارکوونکو د جوړښت په پام کې نیولو لپاره محتاط پاتی شوی ده. د هزاره ګانو علاقمندی و مدنی ټولنو ته له پلازمینی هاخوا پراخ شوی ، د بیلګې په توګه د هزاره ټولنی په برخه کې د سپورت کلوپونه ، کلتوری ټولنی او د ځان سره د مرستې ډلې په ولایتونو کې ، لکه بلخ ، غزنی او هرات د پام وړ دی. د ملګرو ملتو لخوا څارل شوی یوولسو خصوصی ورځپاڼو څخه یې دری په هزاره ګانو پوری اړه درلودی. همدارنګه د دیارلسو خصوصی تلویزون ستیشنونو څخه ، درې یې د شیعه ګانو له خوا اداره کیدی ، خو بیاهم یو یې هزاره ګڼل کیږی. ځوان هزاره ګان ، لکه ژورنالیستان ، لوبغاړی او تولیدونکی د نویو رسنیو د مسلکونو په ټولو اړخونو کې فعال وو.

ښوونه او روزنه

د هزاره ګانو د لاسته راوړنو په لړ کې ، تر ټولو ډراماتیک ډګر د زده کړی په برخه کې ده. جوړ شوۍ ګرافیک د هزاره ګانو په اکثریت سیمو کې په ښوونځیو کې د شمولیت زیاتوالۍ او د پوهنتون په آزموینه کې د هزاره زده کوونکو د لوړی کچی بریا له ورایه ښیی. د بیلګې په توګه ، د کورنیو جګړو یو هزاره جنګیالۍ ، چې د طالبانو له سقوط څخه مخکی د سیاسی لوبو برخه وه ، په پای کې یې د یوه لوی ښوونځی اداره په غاړه واخیسته او له هزاره میشتو سیمو څخه یې جلب او جذب ته پیل وکړ. هغه په وضاحت سره خپل نظر داسې بیان کړ چې د هزاره ګانو د تاریخی ګوښه کیدو څخه د وتلو یوازنی لیاره ښوونه او روزنه ده. باید وویل شی چې ددې تر څنګه ، ښوونې او روزنې ته د هزاره ګانو لیوالتیا هم له ورایه څرګنده وه او په کابل او نورو هزاره میشتو سیمو کې یې د زده کړی د مرکزونه جوړول د ثانوی زده کړو په برخه کې هم د زده کوونکو فعالیت لوړ کړی. البته هزاره ګانو له پخوا په لوړو زده کړو کې د نفوذ مینه درلوده. د کال ۱۹۷۹ او ۱۹۹۸ تر منځ موده کې ، کله چې هزاره جات له مرکزی حکومت څخه جلا شوی وه ، خپلواکو سیمه ییزو ادارو د پوهنی د څانګو او د لومړنیو او ثانوی ښوونځیو د شبکې د ساتلو لپار مبارزه کوله. وروسته په کال ۱۹۹۸ کې کله چې طالبانو واک تر لاسه کړ ، د ټولنې د فشار په واسطه ، اړ شول چې خپله تعلیمی پالیسی بدله کړی ، تر دې چې حتی د نجونو لیسو هم د جاغوری په ولسوالۍ کې نجونو ته خپلې دروازی خلاصې کړې. د هزاره ګانو نا اعلای شوی کمپاین د لوړو زده کړو نوی نسل روزلو په لور وه ، په داسې حال کې چې بغاوت او د حکومتی ادارو څخه جلاوالۍ په پښتنو سیمو کې د زده کړی ګډون سطحه را ټیټه کړی وه. په حقیقت کې دا احساس چې هزاره ګان د ټولنیز پرمختګ لپار ، تعلیم د یوی وسیلې په توګه کاروی ، حتی یو له هغو عواملو څخه وی چې طالبان مجبور کړی له خپلې پالیسی څخه د تعلیم په هکله په شا شی.

اقتصاد

د هزارګانو د اقتصاد په دودیز ډول په غرونو کې مالداری او کرنه وه او ښارونوته له مهاجرت او کارکولو سره یې خپل ژوند سره مرسته کوله. دغو فعالیتونو د هزاره ګانو په لیرې پرتو سیمو او ښارونو کې د نسبتا ښه امنیت څخه ګټه پورته کولو زمینه مساعده کړی ده. یوه خبره داده چې هزاره ګان د مخدره توکو یا نظامی او حکومتی قراردادونو کې په څرګند ډول شامل ندی. دا کارونه له ۲۰۰۱ را پدیخوا تر ټولو ګټور اقتصادی فعالیتونه دی ، مګر لږ تر لږه چې د هزاره ګانو اشرافو د ملی ملاتړ به سیستم که پښه ایښې ، یو حقیقت دی او دې خبری د هزاره ګانو اقتصادی فعالیتونو ته یو څه سیاسی ملاتړ برابر کړی ده. د ښاری ځمکو پراختیا چې د سیاسی ساتنې څخه ګټه پورته کوی ، د ۲۰۰۱ کال څخه وروسته په اقتصاد کی د پانګونی له اصلی برخو څخه وه او دا هغه ډګر وه چې پخوانی قوماندانان او د واک دلالان پکی فعال وو. په دې ډله کې د هزاره ګانو د ملکیتونو تر ټولو مشهور حاجی نبی نومیږی ، چې د مرستیال ولسمشر خلیلی ورور ده. دا سړی د کابل شاو خوا کې د ځمکو په استملاک او پراختیا کې ښکیل ده. د هرات په لور هم د هزاره ګانو مهاجرت ، لږ له سترګو پټ شانته ، د نویو ټولنو او د ځمکنۍ پراختیا په خاطر پیل شوی وو. البته چې دا د هزاره ګانو کلیوالی - ښاری اوږد مهاله مهاجرت په دوام کې ده ، مګر ډیری یې هاغه مهاجران پکې شامل دی ، چې له ایران څخه یې په را ټولې کړې سپما دلته پانګونه کوی. له بلې خوا سیاسی نظم پس له ۲۰۰۱ څخه زمځکو ته لاسرسۍ ده ، چې له ډیره وخته هزاره ګان له کوچیانو سره د ترانزیت او څړځایونو په حق سره اخته دی. په کال ۲۰۰۷ او ۲۰۰۸ کې د کوچیانو تګ هزاره میشتو سیمو ته د تاوتریخوالی سبب و ګرځید ، چې هزاره ګانو ډله ایز لاریونونه وکړل. خو سره له دې چې مرکزی حکومت ځان تیر ایسته ، بیا هم سیاسی او امنیتی نظم د کوچیانو لپاره محدودیتونه وضع کړل. برعکس ، په کال ۱۹۹۹ کې ، د طالبانو د واکمنۍ پر مهال کوچیانو وکولای شول چې د هزاره ګانو په سیمه کې پراخه حمله تر سره کړی.

ادامه لری