عبدالملک پرهیز
د پاکستان د اوسني بحران د ژورو ریښو د پوهیدو لپاره اړینه ده چې د دغه هېواد تاریخي واکمن جوړښت ته وکتل شي. ددغه هیواد د جوړیدو راهیسې، په پاکستان کې پوځي او ملکي واک په مساوي او باثباته ډول نه دی وېشل شوی؛ پوځ او مرکزي ادارې د دولت په پرېکړو کې پراخ نفوذ لري، او د پنجاب د نفوس، پوځي حضور او اداري ځواک له امله دغه صوبه د هېواد په سیاسي جوړښت کې ځانګړی وزن لري. د سند، بلوچستان او خیبر پښتونخوا په څېر صوبو کې د سرچینو د وېش، سیاسي خپلواکۍ او د مرکزي حکومت د واکونو په اړه اوږدمهاله شکایتونه موجود دي. له همدې امله، د پاکستان فدرالي کړکېچ یوازې د ګوندونو ترمنځ اختلاف نه دی، بلکې د واک او شتمنۍ د تمرکز او د کوچنیو صوبو د حقونو له محدودیتونو سره هم تړاو لري. البته، د پنجاب د واکمنو پوځي او سیاسي کړیو کره کتنه باید د پنجاب د ټولو خلکو پر وړاندې په عمومي تور بدل نه شي؛ اصلي بحث د واک د تمرکز او د هغو ادارو د سیاستونو په اړه دی چې د هېواد پر نورو برخو یې اغېز کړی دی.
د افغانستان په اړه د پاکستان د سیاست تاریخ هم د اوسنیو کړکېچونو په تحلیل کې مهم ځای لري. په تېرو څو لسیزو کې د پاکستان د پوځي او استخباراتي جوړښت د افغان وسله والو څخه پراخ ملاتړ او د افغانستان بې ثباته کول له پامه نه شي غورځیدی. د دغو سیاستونو تر شا د پاکستان د سیمه ییز نفوذ، د هند پر وړاندې د ستراتیژیکې محاسبې او په افغانستان کې د یوه لاس لاندې حکومت د لرلو تصور مهم عوامل بلل شو. دا تاریخ ښيي چې په افغانستان کې د لاسوهنې او د وسله والو ډلو د ملاتړ پخوانیو تګلارو د سیمې پر امنیت او د پاکستان پر کورني حالت هم اوږدمهاله اغېزه کړې ده. د هرې پېښې مسؤلیت باید د شواهدو له مخې په مشخص ډول وارزول شي، خو د پاکستان د پخوانیو سیاستونو اغېزې له پامه غورځول کېدی نه شي.
د همدې تاریخي شالید په رڼا کې، د پاکستان دا ادعا چې د دغه هېواد د امنیتي ستونزو سرچینه یوازې په افغانستان کې ده، بشپړ او کافي وضاحت نه لري. پاکستان نن د هغو وسله والو ډلو له ګواښ سره مخ دی چې په خپله یې روزلي دي. د دې واقعیت تر څنګ اړینه ده څو د پخوانیو امنیتي سیاستونو، د وسله والو ډلو د ملاتړ او د هغوی د کارولو د ستراتیژۍ اوږد مهاله پایلې هم وڅېړل شي. هغه ډلې چې په یوه پړاو کې د سیمه ییز نفوذ لپاره ګټورې ګڼل کېدې، اوس مهال د هغوی خپل امنیت ته هم ګواښ رامینځ ته کولی شي. دا په دې ماناچې د پاکستان د امنیتي کړکېچ د لاملونو یوه برخه باید د هغه د خپلو پالیسیو او پرېکړو په تاریخ کې ولټول شي، نه دا چې مسؤلیت د افغانستان پرغاړه واچول شي. داسې ښکاري چې پاکستاني واکمنو لا له تاریخ درس نه دی اخیستی او اوس هم د وسله والو ډلو د روزلو او د افغانستان د بې ثباته کولو هلې ځلې کوي.
د افغانستان او پاکستان ترمنځ د اوسنیو شخړو په اړه باید د دواړو لورو ادعاوې له خپلواکو شواهدو سره پرتله شي. پاکستان د تحریک طالبان پاکستان د فعالیتونو په اړه پر افغان حکومت تورونه لګوي، په داسې حال کې چې افغان چارواکي دا تورونه نه مني او د پاکستان پوځي بریدونه د افغانستان پر ملي واکمنۍ تېری بولي. د ملګرو ملتونو د افغانستان مرستندویه پلاوي یوناما د ۲۰۲۶ کال د فبرورۍ او مارچ په راپورونو کې په افغانستان کې د پاکستاني هوايي بریدونو له امله د ملکي تلفاتو او د ملکي تاسیساتو د زیانونو په اړه اندېښنه څرګنده کړې او د نړیوال بشردوستانه قانون د رعایت غوښتنه یې کړې ده. د یوه هېواد امنیتي اندېښنې په خپله د بل هېواد پر خاوره د هر ډول پوځي اقدام لپاره نامحدود جواز نه شي کېدای؛ د هر اقدام قانوني مشروعیت باید د ملګرو ملتونو د منشور، د نړیوال قانون او د ملکي وګړو د خوندیتوب د اصولو له مخې وارزول شي.
له همدې امله، د پاکستان د امنیتي کړکېچ په اړه اساسي بحث باید د وسله والو ډلو د فعالیتونو تر څنګ د هغو سیاستونو پر ارزونه هم متمرکز شي چې د دغو ډلو د ودې، روزنې، ملاتړ او سیمه ییزې کارونې سبب شوي دي. پاکستان د افغانستان د بې ثباتۍ په پخوانیو پړاوونو او اوسني پړاو کې د وسله والو ډلو له لارې د نفوذ د پراخولو هڅه کړې او کوي، نو د نننیو ستونزو د حل لپاره باید د همدې سیاستونو پر پایلو هم حساب وکړي. د افغانستان پر خاوره بریدونه، د ملکي خلکو مرګ ژوبله او د ګاونډي هېواد د وامنۍ تر پښو لاندې کول نه د اوږد مهاله امنیت بدیل دی او نه د دوه اړخیزو ستونزو حل. دوامدار ثبات هغه وخت ممکن دی چې دغه هیواد د وسله والو ډلو د ملاتړ هر ډول سیاست پرېږدي، خپلې امنیتي اندېښنې د شواهدو او خبرو اترو له لارې مطرح کړي او د نړیوال قانون رعایت د خپلو اقداماتو اساسي شرط وګرځوي.
د پاکستان د اوسني کړکیچ د بشپړ تحلیل لپاره باید د سیمې له مهمو هېوادونو سره د هغه اړیکې هم وڅېړل شي. له سعودي عربستان سره د پاکستان اړیکې یوازې د مذهبي نږدېوالي پر بنسټ نه دي ولاړې؛ دواړه هېوادونه له اوږدې مودې راهیسې امنیتي، پوځي، اقتصادي او سیاسي اړیکې لري. سعودي عربستان په بېلابېلو پړاوونو کې پاکستان ته مالي مرستې، د تېلو اسانتیاوې او د پانګونې ژمنې ورکړې دي، خو دا اړیکې کله ناکله د پاکستان پر بهرني سیاست او د هغه پر سیمه ییزو دریځونو هم اغېز کوي. پاکستان هڅه کوي چې له سعودي عربستان سره خپلې اړیکې وساتي، خو په عین وخت کې نه غواړي چې د ایران، ترکیې او نورو سیمه ییزو قدرتونو په اړه یې سیاست په بشپړ ډول د ریاض له غوښتنو سره وتړل شي که څه هم د هغوی پیسو ته سخته اړتیا لري. له همدې امله، د سعودي ملاتړ د پاکستان د اقتصادي او امنیتي ستونزو لنډمهاله کمولو کې مرسته کولی شي، خو د هېواد د بنسټیزو اقتصادي کمزوریو بدیل کېدای نه شي.
له ترکیې سره د پاکستان اړیکې هم په وروستیو کلونو کې پراخې شوې دي. دواړه هېوادونه په دفاعي همکاریو، سوداګرۍ، سیاسي ملاتړ او د اسلامي نړۍ په ځینو مسئلو کې ګډ دریځونه لري. د ترکیې او پاکستان ترمنځ د دفاعي تړونونو او پوځي همکاریو پراختیا د پاکستان لپاره د وسلو، روزنې او تخنیکي تجربې یوه سرچینه ده، خو دا اړیکې باید د سیمې د سیالیو او د پاکستان د اقتصادي وس او توان له نظره هم وارزول شي. که د دفاعي همکاریو پراختیا د اقتصادي کړکیچ، پورونو او د عامه خدمتونو د کمښت په بیه پای ته و رسېږي، نو دا ډول تړونونه د اوږدمهاله ثبات پر ځای د مالي فشار سبب ګرځېدای شي. د پاکستان لپاره مهمه ده چې له ترکیې او نورو هېوادونو سره خپلې اړیکې د انډول بهرني سیاست، اقتصادي ګټې او د سیمه ییزو شخړو د نه پراخولو پر بنسټ تنظیم کړي.
د سعودي عربستان او ترکیې ترمنځ د پاکستان د اړیکو ترڅنګ، د ایران مسئله هم ځانګړی اهمیت لري. پاکستان له ایران سره اوږده ګډه پوله، تاریخي اړیکې او د سوداګرۍ ګډې اړتیاوې لري، خو د سرحدي امنیت، د وسله والو ډلو د فعالیتونو، د امریکا د بندیزونو او د سعودي عربستان او ایران د سیمه ییزې سیالۍ له امله د اسلاماباد دریځ له پېچلو محاسبو سره مخ دی. پاکستان نه شي کولی چې له ایران سره خپلې اړیکې په بشپړ ډول پرې کړي، ځکه د بلوچستان د امنیت، د سرحدي سوداګرۍ، انرژۍ او د خلکو د تګ راتګ مسئلې له ایران سره مستقیم تړاو لري. په همدې حال کې، پاکستان باید داسې سیاست غوره کړي چې نه د ایران پر وړاندې د بل هېواد د فشار وسیله وګرځي او نه د خپلو امنیتي ستونزو د پټولو لپاره له ایران سره دښمني وکړي. د ایران او پاکستان ترمنځ د اړیکو ثبات د دواړو هېوادونو د سرحدي سیمو د امنیت او اقتصادي پرمختګ لپاره مهم دی.
د حوثیانو جګړه او د سره سمندر بحران هم د پاکستان پر اقتصادي او امنیتي حالت اغېزه لري. په یمن کې د حوثیانو او د هغوی د سیمه ییزو مخالفینو ترمنځ جګړه، او په سره سمندر کې پر سوداګریزو بېړیو بریدونه، د نړیوالې سوداګرۍ، د تېلو د بیو، د بیمې د لګښتونو او د سمندري لارو پر امنیت اغېز کوي. پاکستان د عربي سمندر له لارې له نړیوالې سوداګرۍ سره تړلی دی؛ نو هر ډول اوږدمهاله ناامني په سره سمندر او د عدن په خلیج کې د پاکستان د وارداتو او صادراتو لګښتونه لوړوي. سربېره پر دې، که پاکستان په دې جګړه کې د کوم لوري پوځي ملاتړ وکړي، ښايي د کور دننه سیاسي اختلافات او د مذهبي حساسیتونو پر بنسټ اعتراضونه زیات شي.
د پاکستان اقتصادي کړکیچ د دغو بهرنیو اړیکو تر څنګ خپلواکې او ژورې کورنۍ ریښې لري. د بهرنیو پورونو دروند بار، د پورونو د قسطونو او سودونو لوړ لګښت، د مالیاتي عوایدو کمزوری نظام، د انرژۍ د سکتور زیانونه، د برېښنا د وېش ستونزې، د صادراتو محدود تنوع او د سیاسي بې ثباتۍ دوام د اقتصاد پر ودې فشار راوړي. پاکستان په پرله پسې ډول د نړیوال وجهي صندوق، چین، سعودي عربستان، متحده عربي اماراتو او نورو شریکانو مرستو او پورونو ته اړتیا لري. دا پورونه په لنډ مهال کې د تادیاتو د کړکیچ مخه نیسي، خو که له بنسټیزو اصلاحاتو سره مل نه وي، د پورونو د بیا اخیستلو یوه کړۍ رامنځته کوي چې د هېواد مالي خپلواکي له مینځه وړي.
د پاکستان د پورونو یوه مهمه برخه د چین له اقتصادي دهلیز او د انرژۍ له پروژو سره تړلې ده. د چین پانګونې د زیربناوو، سړکونو، بندرونو او انرژۍ په برخو کې د پاکستان لپاره فرصتونه رامنځته کړي، خو د پروژو د لګښتونو، د پورونو د شرایطو، د برېښنا د اخیستلو د تضمینونو او د عوایدو د کمښت په اړه هم بحثونه شته. همدارنګه، د نړیوال وجهي صندوق شرطونه، لکه د مالیاتو زیاتول، د انرژۍ بیې لوړول او د دولتي لګښتونو کمول، ښايي د مالي نظم لپاره اړین وي، خو که د بېوزلو خلکو د ملاتړ له پروګرامونو پرته عملي شي، د ټولنیز فشار او سیاسي بې ثباتۍ سبب ګرځېدای شي.
په دې توګه، د پاکستان کړکیچ یوازې امنیتي یا یوازې سیاسي کړکیچ نه دی؛ دا د کورني واک د تمرکز، د پوځ د پراخ نفوذ، د صوبو ترمنځ د بې باورۍ، د افغانستان په اړه د پخوانیو سیاستونو، له سعودي عربستان او ترکیې سره د ستراتیژیکو اړیکو، له ایران سره د حساسو سرحدي او سیمه ییزو اړیکو، د حوثیانو د جګړې له سیمه ییزو اغېزو او د پورونو پر بنسټ د کمزوري اقتصادي جوړښت ګډه پایله ده. د بحران د حل لپاره پاکستان باید له یوه لوري د وسله والو ډلو د ملاتړ پخوانۍ تګلارې پرېږدي او له افغانستان، ایران او نورو ګاونډیانو سره د خبرو اترو میکانیزمونه پیاوړي کړي؛ له بلې خوا باید د پورونو د مدیریت، مالیاتو، انرژۍ، صادراتو او دولتي ادارو په برخه کې ژورې اصلاحات وکړي. یوازې بهرني پورونه، لنډمهاله مرستې او امنیتي تړونونه نه شي کولی د پاکستان د کړکیچ بنسټیز حل تضمین کړي.
په دې توګه، د پاکستان د اوسني حالت یوه مهمه برخه د هغه د خپل تاریخي سیاست له پایلو سره تړلې ده. د کور دننه د واک تمرکز، د صوبو ترمنځ د حقونو او سرچینو پر سر اختلافات، د پوځ پراخ سیاسي نفوذ او په افغانستان کې د نفوذ لپاره د وسله والو ډلو د کارولو پخوانۍ او اوسنۍ تګلارې باید د یوه ګډ تحلیلي چوکاټ په توګه وڅېړل شي. د دې مانا دا نه ده چې د پاکستان هره اوسنۍ ستونزه یوازې د تېر سیاست څخه رامینځ ته شوې؛ بلکې دا مانا لري چې د کړکیچ د واقعي حل لپاره باید د بهرنیو تورونو تر څنګ د خپلو پرېکړو او پالیسیو مسؤلیت هم ومني.
پاکستان د څو اړخیز کړکیچ په څلور لاري کې
Typography
- Smaller Small Medium Big Bigger
- Default Helvetica Segoe Georgia Times
- Reading Mode